अध्याय 124: इन्द्र ने प्रह्लाद का शील लिया, श्री भी गई

इमे जना मनुष्येन्द्र प्रशंसन्ति सदा भुवि ।
धर्मस्य शीलमेवादौ ततो मे संशयो महान्

ime janā manuṣyendra praśaṃsanti sadā bhuvi |
dharmasya śīlamevādau tato me saṃśayo mahān

यदि तच्छक्यमस्माभिर्ज्ञातुं धर्मभूतां वर ।
श्रोतुमिच्छामि तत्सर्वं यथैतदुपलभ्यते

yadi tacchakyamasmābhirjñātuṃ dharmabhūtāṃ vara |
śrotumicchāmi tatsarvaṃ yathaitadupalabhyate

कथं तत्प्राप्यते शीलं श्रोतुमिच्छामि भारत ।
किंलक्षणं च तत्प्रोक्तं ब्रूहि मे वदतां वर

kathaṃ tatprāpyate śīlaṃ śrotumicchāmi bhārata |
kiṃlakṣaṇaṃ ca tatproktaṃ brūhi me vadatāṃ vara

पुरा दुर्योधनेनेह धृतराष्ट्राय मानद ।
आख्यातं तप्यमानेन श्रियं दृष्ट्वा तवागताम्

purā duryodhaneneha dhṛtarāṣṭrāya mānada |
ākhyātaṃ tapyamānena śriyaṃ dṛṣṭvā tavāgatām

इन्द्रप्रस्थे महाराज तव सभ्रातृकस्य ह ।
सभायां चापहसनं तत्सर्वं शृणु भारत

indraprasthe mahārāja tava sabhrātṛkasya ha |
sabhāyāṃ cāpahasanaṃ tatsarvaṃ śṛṇu bhārata

भवतस्तां सभां दृष्ट्वा समृद्धिं चाप्यनुत्तमाम् ।
दुर्योधनस्तदा दीनः सर्वं पित्रे न्यवेदयत्

bhavatastāṃ sabhāṃ dṛṣṭvā samṛddhiṃ cāpyanuttamām |
duryodhanastadā dīnaḥ sarvaṃ pitre nyavedayat

श्रुत्वा हि धृतराष्ट्रश्च दुर्योधनवचस्तदा ।
अब्रवीत्कर्णसहितं दुर्योधनमिदं वचः

śrutvā hi dhṛtarāṣṭraśca duryodhanavacastadā |
abravītkarṇasahitaṃ duryodhanamidaṃ vacaḥ

किमर्थं तप्यसे पुत्र श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ।
श्रुत्वा त्वामनुनेष्यामि यदि सम्यग्भविष्यति

kimarthaṃ tapyase putra śrotumicchāmi tattvataḥ |
śrutvā tvāmanuneṣyāmi yadi samyagbhaviṣyati

यदा त्वां महदैश्वर्यं प्राप्तं परपुरंजय ।
किंकरा भ्रातरः सर्वे मित्रसंबन्धिबान्धवाः

yadā tvāṃ mahadaiśvaryaṃ prāptaṃ parapuraṃjaya |
kiṃkarā bhrātaraḥ sarve mitrasaṃbandhibāndhavāḥ

आच्छादयसि प्रावारानश्नासि पिशितौदनम् ।
आजानेया वहन्ति त्वां कस्माच्छेचसि पुत्रक

ācchādayasi prāvārānaśnāsi piśitaudanam |
ājāneyā vahanti tvāṃ kasmācchecasi putraka

दश तात सहस्राणि स्नातकानां महात्मनाम् ।
भुञ्जते रुक्मपात्रीभिर्युधिष्ठिरनिवेशने

daśa tāta sahasrāṇi snātakānāṃ mahātmanām |
bhuñjate rukmapātrībhiryudhiṣṭhiraniveśane

दृष्ट्वा च तां सभां दिव्यपुष्पफलान्विताम् ।
अश्वांस्तित्तिरकल्माषान्रत्नानि विविधानि च

dṛṣṭvā ca tāṃ sabhāṃ divyapuṣpaphalānvitām |
aśvāṃstittirakalmāṣānratnāni vividhāni ca

दृष्ट्वा तां पाण्डवेयानामृद्धिमिन्द्रोपमां शुभाम् ।
अमित्राणां सुमहतीमनुशोचामि मानद

dṛṣṭvā tāṃ pāṇḍaveyānāmṛddhimindropamāṃ śubhām |
amitrāṇāṃ sumahatīmanuśocāmi mānada

यदीच्छसि श्रियं तात यादृशी सा युधिष्ठिरे ।
विशिष्टां वा नरश्रेष्ठ शीलवान्भव पुत्रक

yadīcchasi śriyaṃ tāta yādṛśī sā yudhiṣṭhire |
viśiṣṭāṃ vā naraśreṣṭha śīlavānbhava putraka

शीलेन हि त्रयो लोकाः शक्या जेतुं न संशयः ।
न हि किंचिदसाध्यंवै लोके शीलवतां सताम्

śīlena hi trayo lokāḥ śakyā jetuṃ na saṃśayaḥ |
na hi kiṃcidasādhyaṃvai loke śīlavatāṃ satām

एकरात्रेण मान्धाता त्र्यहेण जनमेजयः ।
सप्तरात्रेण नाभागः पृथिवीं प्रतिपेदिवान्

ekarātreṇa māndhātā tryaheṇa janamejayaḥ |
saptarātreṇa nābhāgaḥ pṛthivīṃ pratipedivān

एते हि पार्थिवाः सर्वे शीलवन्तो यशोन्विताः ।
ततस्तेषां गुणक्रीता वसुधा स्वयमागता

ete hi pārthivāḥ sarve śīlavanto yaśonvitāḥ |
tatasteṣāṃ guṇakrītā vasudhā svayamāgatā

कथं तत्प्राप्यते शीलं श्रोतुमिच्छामि भारत ।
येन शीलेन संप्राप्ताः क्षिप्रमेव वसुंधराम्

kathaṃ tatprāpyate śīlaṃ śrotumicchāmi bhārata |
yena śīlena saṃprāptāḥ kṣiprameva vasuṃdharām

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
नारदेन पुरा वृत्तं शीलमाश्रित्य भारत

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
nāradena purā vṛttaṃ śīlamāśritya bhārata

प्रा--देन हृतं राज्यं महेन्द्रस्य महात्मनः ।
श---माश्रित्य दैत्येन त्रैलोक्यं च वशे कृतम्

prā--dena hṛtaṃ rājyaṃ mahendrasya mahātmanaḥ |
śa---māśritya daityena trailokyaṃ ca vaśe kṛtam

त--बृहस्पतिं शक्रः प्राञ्जलिः समुपस्थितः ।
तमुवाच महाप्राज्ञः श्रेय इच्छामि वेदितुम्

ta--bṛhaspatiṃ śakraḥ prāñjaliḥ samupasthitaḥ |
tamuvāca mahāprājñaḥ śreya icchāmi veditum

ततो बृहस्पतिस्तस्मै ज्ञानं नैश्रेयसं परम् ।
कथयामास भगवान्देवेन्द्राय कुरूद्वह

tato bṛhaspatistasmai jñānaṃ naiśreyasaṃ param |
kathayāmāsa bhagavāndevendrāya kurūdvaha

एतावच्छ्रेय इत्येव बृहस्पतिरभाषत ।
इन्द्रस्तु भूयः पप्रच्छ को विशेषो भवेदिति

etāvacchreya ityeva bṛhaspatirabhāṣata |
indrastu bhūyaḥ papraccha ko viśeṣo bhavediti

विशेषोऽस्ति महांस्तात भार्गवस्य महात्मनः ।
तत्रागमय भद्रं ते भूय एव सुरोत्तम

viśeṣo'sti mahāṃstāta bhārgavasya mahātmanaḥ |
tatrāgamaya bhadraṃ te bhūya eva surottama

आत्मनस्तु ततः श्रेयो भार्गवः सुमहायशाः ।
ज्ञानमागमयत्प्रीत्या पुनः स परमद्युतिः

ātmanastu tataḥ śreyo bhārgavaḥ sumahāyaśāḥ |
jñānamāgamayatprītyā punaḥ sa paramadyutiḥ

तेनापि समनुज्ञातो भार्गवेण महात्मना ।
श्रेयोऽस्तीति परं भूयः शुक्रमाह शतक्रतुः

tenāpi samanujñāto bhārgaveṇa mahātmanā |
śreyo'stīti paraṃ bhūyaḥ śukramāha śatakratuḥ

भार्गवस्त्वाह सर्वज्ञः प्रह्लादस्य महात्मनः ।
ज्ञानमस्ति विशेषेणेत्युक्तो हृष्टश्च सोऽभवत्

bhārgavastvāha sarvajñaḥ prahlādasya mahātmanaḥ |
jñānamasti viśeṣeṇetyukto hṛṣṭaśca so'bhavat

स तत्र ब्राह्मणो भूत्वा प्रह्लादं पाकशासनः ।
स्तुत्वा प्रोवाच मेधावी श्रेय इच्छामि वेदितुम्

sa tatra brāhmaṇo bhūtvā prahlādaṃ pākaśāsanaḥ |
stutvā provāca medhāvī śreya icchāmi veditum

प्रह्लादस्त्वब्रवीद्विप्रं क्षणो नास्ति द्विजोत्तम ।
त्रैलोक्यराज्यसक्तस्य ततो नोपदिशामि ते

prahlādastvabravīdvipraṃ kṣaṇo nāsti dvijottama |
trailokyarājyasaktasya tato nopadiśāmi te

ब्राह्मणस्त्वब्रवीद्राजन्यस्मिन्काले क्षणो भवेत् ।
तदोपादेष्टुमिच्छामि यदि कार्यान्तरं भवेत्

brāhmaṇastvabravīdrājanyasminkāle kṣaṇo bhavet |
tadopādeṣṭumicchāmi yadi kāryāntaraṃ bhavet

ततः प्रीतोऽभवद्राजा प्रह्वादो ब्रह्मवादिनः ।
तथेत्युक्त्वा ददौ काले ज्ञानतत्त्वं द्विजे तदा

tataḥ prīto'bhavadrājā prahvādo brahmavādinaḥ |
tathetyuktvā dadau kāle jñānatattvaṃ dvije tadā

ब्राह्मणोऽपि यथान्यायं गुरुवृत्तिमनुत्तमाम् ।
चकार सर्वभावेन यद्यच्च मनसेच्छति

brāhmaṇo'pi yathānyāyaṃ guruvṛttimanuttamām |
cakāra sarvabhāvena yadyacca manasecchati

पृष्टश्च तेन बहुशः प्राप्तं कथमरिंदम् ।
त्रैलोक्यराज्यं धर्मज्ञ कारणं तद्ब्रवीहि मे ।
[प्रह्लादोऽपि महाराज ब्राह्मणं वाक्यमब्रवीत् ॥]

pṛṣṭaśca tena bahuśaḥ prāptaṃ kathamariṃdam |
trailokyarājyaṃ dharmajña kāraṇaṃ tadbravīhi me |
[prahlādo'pi mahārāja brāhmaṇaṃ vākyamabravīt ||]

नासूयामि द्विजान्विप्र राजास्मीति कथंचन ।
काम्यानि वदतां तेषां संयच्छामि वहामि च

nāsūyāmi dvijānvipra rājāsmīti kathaṃcana |
kāmyāni vadatāṃ teṣāṃ saṃyacchāmi vahāmi ca

ते विस्रब्धाः प्रभाषन्ते संयच्छन्ति च मां सदा ।
तेषां कार्यपथे युक्तं शुश्रूषुमनहंकृतम्

te visrabdhāḥ prabhāṣante saṃyacchanti ca māṃ sadā |
teṣāṃ kāryapathe yuktaṃ śuśrūṣumanahaṃkṛtam

धर्मात्मानं जितक्रोधं नियतं संयतेन्द्रियम् ।
समासिञ्चन्ति शास्त्रज्ञाः क्षौद्रं मध्विव मक्षिकाः

dharmātmānaṃ jitakrodhaṃ niyataṃ saṃyatendriyam |
samāsiñcanti śāstrajñāḥ kṣaudraṃ madhviva makṣikāḥ

सोऽहं वागग्रविद्यानां रसानामवलेहिता ।
स्वजात्यानधितिष्ठामि नक्षत्राणीव चन्द्रमाः

so'haṃ vāgagravidyānāṃ rasānāmavalehitā |
svajātyānadhitiṣṭhāmi nakṣatrāṇīva candramāḥ

एतत्पृथिव्याममृतमेतच्चक्षुरनुत्तमम् ।
यद्ब्राह्मणमुखे हव्यमेतच्छ्रुत्वा प्रवर्तते

etatpṛthivyāmamṛtametaccakṣuranuttamam |
yadbrāhmaṇamukhe havyametacchrutvā pravartate

एतावच्छेय इत्याह प्रह्लादो ब्रह्मवादिनम् ।
शुश्रूषितस्तेन तदा दैत्येन्द्रो वाक्यमब्रवीत्

etāvaccheya ityāha prahlādo brahmavādinam |
śuśrūṣitastena tadā daityendro vākyamabravīt

यथावद्गुरुवृत्त्या ते प्रीतोऽस्मि द्विजसत्तम ।
वरं वृणीष्व भद्रं ते प्रदाताऽस्मि न संशयः

yathāvadguruvṛttyā te prīto'smi dvijasattama |
varaṃ vṛṇīṣva bhadraṃ te pradātā'smi na saṃśayaḥ

कृतमित्येव दैत्येन्द्रमुवाच द्विजसत्तमः ।
प्रह्लादस्त्वब्रवीत्प्रीतो गृह्यतां वर इत्युत

kṛtamityeva daityendramuvāca dvijasattamaḥ |
prahlādastvabravītprīto gṛhyatāṃ vara ityuta

यदि राजन्प्रसन्नस्त्वं मम चेदिच्छसि प्रियम् ।
भवतः शीलमिच्छामि प्राप्नुमेष वरो मम

yadi rājanprasannastvaṃ mama cedicchasi priyam |
bhavataḥ śīlamicchāmi prāpnumeṣa varo mama

ततः प्रीतस्तु दैत्येन्द्रो भयमस्याभवन्महत् ।
वरे प्रदिष्टे विप्रेण नाल्पचेतायमित्युत

tataḥ prītastu daityendro bhayamasyābhavanmahat |
vare pradiṣṭe vipreṇa nālpacetāyamityuta

एवमस्त्विति स प्राह प्रह्लादो विस्मितस्तदा ।
उपाकृत्य तु विप्राय वरं दुःखान्वितोऽभवत्

evamastviti sa prāha prahlādo vismitastadā |
upākṛtya tu viprāya varaṃ duḥkhānvito'bhavat

दत्ते वरे गते विप्रे चिन्ताऽसीन्महती तदा ।
प्रह्लादस्य महाराज निश्चयं न च जग्मिवान्

datte vare gate vipre cintā'sīnmahatī tadā |
prahlādasya mahārāja niścayaṃ na ca jagmivān

तस्य चिन्तयतस्तावच्छायाभूतं महाद्युतेः ।
तेजोविग्रहवत्तात शरीरमजहात्तदा

tasya cintayatastāvacchāyābhūtaṃ mahādyuteḥ |
tejovigrahavattāta śarīramajahāttadā

तमपृच्छन्महाराजः प्रह्लादः को भवानिति ।
प्रत्याह तं तु शीलोस्मि त्यक्तो गच्छाम्यहं त्वया

tamapṛcchanmahārājaḥ prahlādaḥ ko bhavāniti |
pratyāha taṃ tu śīlosmi tyakto gacchāmyahaṃ tvayā

तस्मिन्द्विजोत्तमे राजन्वत्स्याम्यहमरिंदम ।
योऽसौ शिष्यत्वमागम्य त्वयि नित्यं समाहितः ।
इत्युक्त्वाऽन्तर्हितं तद्वै शक्रं चान्वाविशत्प्रभो

tasmindvijottame rājanvatsyāmyahamariṃdama |
yo'sau śiṣyatvamāgamya tvayi nityaṃ samāhitaḥ |
ityuktvā'ntarhitaṃ tadvai śakraṃ cānvāviśatprabho

तस्मिंस्तेजसि याते तु तादृग्रूपस्ततोपरः ।
शरीरान्निः सृतस्तस्य को भवानिति सोब्रवीत्

tasmiṃstejasi yāte tu tādṛgrūpastatoparaḥ |
śarīrānniḥ sṛtastasya ko bhavāniti sobravīt

धर्मं प्रह्लाद मां विद्धि यत्रासौ द्विजसत्तमः ।
तत्र यास्यामि दैत्येन्द्र यतः शीलं ततो ह्यहम्

dharmaṃ prahlāda māṃ viddhi yatrāsau dvijasattamaḥ |
tatra yāsyāmi daityendra yataḥ śīlaṃ tato hyaham

ततोऽपरो महाराज प्रज्वलन्निव तेजसा ।
शरीरान्निः सृतस्तस्य प्रह्लादस्य महात्मनः

tato'paro mahārāja prajvalanniva tejasā |
śarīrānniḥ sṛtastasya prahlādasya mahātmanaḥ

को भवानिति पृष्टश्च तमाह स महाद्युतिः ।
सत्यं विद्ध्यसुरेन्द्राद्य प्रयास्ये धर्ममन्वहम्

ko bhavāniti pṛṣṭaśca tamāha sa mahādyutiḥ |
satyaṃ viddhyasurendrādya prayāsye dharmamanvaham

तस्मिन्ननुगते धर्मं पुरुषे पुरुषोऽपरः ।
निश्चक्राम ततस्तस्मात्पृष्टश्चाह महातपाः

tasminnanugate dharmaṃ puruṣe puruṣo'paraḥ |
niścakrāma tatastasmātpṛṣṭaścāha mahātapāḥ

वृत्तं प्रह्लाद मां विद्धि यतः सत्यं ततो ह्यहम् ।
तस्मिन्गते महाश्वेता शरीरात्तस्य निर्ययौ

vṛttaṃ prahlāda māṃ viddhi yataḥ satyaṃ tato hyaham |
tasmingate mahāśvetā śarīrāttasya niryayau

पृष्टश्चाह बलं विद्धि यतो वृत्तमहं ततः ।
इत्युक्त्वा प्रययौ तत्र यतो वृत्तं नराधिप

pṛṣṭaścāha balaṃ viddhi yato vṛttamahaṃ tataḥ |
ityuktvā prayayau tatra yato vṛttaṃ narādhipa

ततः प्रभामयी देवी शरीरात्तस्य निर्ययौ ।
तामपृच्छत्स दैत्येन्द्रः सा श्रीरित्येनमब्रवीत्

tataḥ prabhāmayī devī śarīrāttasya niryayau |
tāmapṛcchatsa daityendraḥ sā śrīrityenamabravīt

उषिताऽस्मि सुखं नित्यं त्वयि सत्यपराक्रम ।
त्वया युक्ता गमिष्यामि बलं ह्यनुगता ह्यहम्

uṣitā'smi sukhaṃ nityaṃ tvayi satyaparākrama |
tvayā yuktā gamiṣyāmi balaṃ hyanugatā hyaham

ततो भयं प्रादुरासीत्प्रह्लादस्य महात्मनः ।
अपृच्छत च तां भूयः क्व यासि कमलालये

tato bhayaṃ prādurāsītprahlādasya mahātmanaḥ |
apṛcchata ca tāṃ bhūyaḥ kva yāsi kamalālaye

त्वं हि सत्यव्रता देवी लोकस्य परमेश्वरी ।
कश्चासौ ब्राह्मणश्रेष्ठस्तत्त्वमिच्छामि वेदितुम्

tvaṃ hi satyavratā devī lokasya parameśvarī |
kaścāsau brāhmaṇaśreṣṭhastattvamicchāmi veditum

स शक्तो ब्रह्मचारी यस्त्वत्तश्चैवोपशिक्षितः ।
त्रैलोक्ये ते यदश्वर्यं तत्तेनापहृतं प्रभो

sa śakto brahmacārī yastvattaścaivopaśikṣitaḥ |
trailokye te yadaśvaryaṃ tattenāpahṛtaṃ prabho

शीलेन हि त्रयो लोकास्त्वया धर्मज्ञ निर्जिताः ।
तद्विज्ञाय सुरेन्द्रेण तव शीलं हृतं प्रभो

śīlena hi trayo lokāstvayā dharmajña nirjitāḥ |
tadvijñāya surendreṇa tava śīlaṃ hṛtaṃ prabho

धर्मः सत्यं तथा वृत्तं बलं चैव तथाऽप्यहम् ।
शीलमूला महाप्राज्ञ सदा नास्त्यत्र संशयः

dharmaḥ satyaṃ tathā vṛttaṃ balaṃ caiva tathā'pyaham |
śīlamūlā mahāprājña sadā nāstyatra saṃśayaḥ

एवमुक्त्वा गता श्रीस्तु ते च सर्वे युधिष्ठिर ।
दुर्योधनस्तु पितरं भूय एवाब्रवीत्तदा

evamuktvā gatā śrīstu te ca sarve yudhiṣṭhira |
duryodhanastu pitaraṃ bhūya evābravīttadā

शीलस्य तत्त्वमिच्छामि वेत्तुं कौरवनन्दन ।
प्राप्यते च यथा शीलं तं चोपायं ब्रवीहि मे

śīlasya tattvamicchāmi vettuṃ kauravanandana |
prāpyate ca yathā śīlaṃ taṃ copāyaṃ bravīhi me

सोपायं पूर्वमुद्दिष्टं प्रह्लादेन महात्मना ।
संक्षेपतस्तु शीलस्य शृणु प्राप्तिं नरेश्वर

sopāyaṃ pūrvamuddiṣṭaṃ prahlādena mahātmanā |
saṃkṣepatastu śīlasya śṛṇu prāptiṃ nareśvara

अद्रोहः सर्वभूतेषु कर्मणा मनसा गिरा ।
अनुग्रहश्च दानं च शीलमेतत्प्रशस्यते

adrohaḥ sarvabhūteṣu karmaṇā manasā girā |
anugrahaśca dānaṃ ca śīlametatpraśasyate

यदन्येषां हितं न स्यादात्मनः कर्म पौरुषम् ।
अपत्रपेत वा येन न तत्कुर्यात्कथंचन

yadanyeṣāṃ hitaṃ na syādātmanaḥ karma pauruṣam |
apatrapeta vā yena na tatkuryātkathaṃcana

तत्तु कर्म तथा कुर्याद्येन श्लाध्येत संसदि ।
शीलं समासेनैतत्ते कथितं कुरुसत्तम

tattu karma tathā kuryādyena ślādhyeta saṃsadi |
śīlaṃ samāsenaitatte kathitaṃ kurusattama

यद्यप्यशीला नृपते प्राप्नुवन्ति श्रियं क्वचित् ।
न भुञ्जते चिरं तात समूलाश्च पतन्ति ते

yadyapyaśīlā nṛpate prāpnuvanti śriyaṃ kvacit |
na bhuñjate ciraṃ tāta samūlāśca patanti te

एतद्विदित्वा तत्त्वेन शीलवान्भव पुत्रक ।
यदीच्छसि श्रियं तात सुविशिष्टां युधिष्ठिरात् ।
अधिकां चापि राजेन्द्र ततस्त्वं शीलवान्भवा

etadviditvā tattvena śīlavānbhava putraka |
yadīcchasi śriyaṃ tāta suviśiṣṭāṃ yudhiṣṭhirāt |
adhikāṃ cāpi rājendra tatastvaṃ śīlavānbhavā

एतत्कथितवान्पुत्रे धृतराष्ट्रो महीपतिः ।
एतत्कुरुष्व कौन्तेय ततः प्राप्स्यसि तत्फलम्

etatkathitavānputre dhṛtarāṣṭro mahīpatiḥ |
etatkuruṣva kaunteya tataḥ prāpsyasi tatphalam