अध्याय 123: कामन्द द्वारा अरिष्ट को राजा के प्रायश्चित्त का उपदेश

तात धर्मार्थकामानां श्रोतुमिच्छामि निश्चयम् ।
लोकयात्रा हि कार्त्स्न्येन त्रिष्वेतेषु प्रतिष्ठिता

tāta dharmārthakāmānāṃ śrotumicchāmi niścayam |
lokayātrā hi kārtsnyena triṣveteṣu pratiṣṭhitā

धर्मार्थकामाः किंमूलाः प्रभवः प्रलयश्च कः ।
अन्योन्यं चानुषज्जन्ते वर्तन्ते च पृथक्पृथक्

dharmārthakāmāḥ kiṃmūlāḥ prabhavaḥ pralayaśca kaḥ |
anyonyaṃ cānuṣajjante vartante ca pṛthakpṛthak

य एते स्युः सुमनसो लोकसंस्थार्थनिश्चये ।
कामप्रभवसंस्थासु सज्जन्ते च त्रयस्तदा

ya ete syuḥ sumanaso lokasaṃsthārthaniścaye |
kāmaprabhavasaṃsthāsu sajjante ca trayastadā

धर्ममूलोऽर्थ इत्युक्तः कामोऽर्थफलमुच्यते ।
संकल्पमूलास्ते सर्वे संकल्पो विषयात्मकः

dharmamūlo'rtha ityuktaḥ kāmo'rthaphalamucyate |
saṃkalpamūlāste sarve saṃkalpo viṣayātmakaḥ

विषयाश्चैव कार्त्स्न्येन सर्व आहारसिद्धये ।
मूलमेतन्त्रिवर्गस्य निवृत्तिर्मोक्ष उच्यते

viṣayāścaiva kārtsnyena sarva āhārasiddhaye |
mūlametantrivargasya nivṛttirmokṣa ucyate

धर्मः शरीरसंगुप्तिर्धर्मार्थश्चार्थ इष्यते ।
कामो रतिफलश्चात्र सर्वे रतिफलाः स्मृताः

dharmaḥ śarīrasaṃguptirdharmārthaścārtha iṣyate |
kāmo ratiphalaścātra sarve ratiphalāḥ smṛtāḥ

सन्निकृष्टांश्चरेदेतान्न चैतान्मनसा त्यजेत् ।
विमुक्तस्तपसा सर्वान्धर्मादीन्कामनैष्ठिकान्

sannikṛṣṭāṃścaredetānna caitānmanasā tyajet |
vimuktastapasā sarvāndharmādīnkāmanaiṣṭhikān

श्रेष्ठबुद्धिस्त्रिवर्गस्य उदयं प्राप्नुयात्क्षणात् ।
[कर्मणा बुद्धिपूर्वेण भवत्यर्थो न वा पुनः ॥]

śreṣṭhabuddhistrivargasya udayaṃ prāpnuyātkṣaṇāt |
[karmaṇā buddhipūrveṇa bhavatyartho na vā punaḥ ||]

अर्थार्थमन्यद्भवति विपरीतमथापरम् ।
अनर्थार्थमवाप्यार्थमन्यत्राद्योपकारकम् ।]
बुद्ध्या बुद्ध इहार्थेन तदह्ना तु निकृष्टया

arthārthamanyadbhavati viparītamathāparam |
anarthārthamavāpyārthamanyatrādyopakārakam |]
buddhyā buddha ihārthena tadahnā tu nikṛṣṭayā

अपध्यानमलो धर्मो मलोऽर्थस्य निगूहनम् ।
संप्रमोहमलः कामो भूयस्तद्गुणवर्धितः

apadhyānamalo dharmo malo'rthasya nigūhanam |
saṃpramohamalaḥ kāmo bhūyastadguṇavardhitaḥ

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
अरिष्टस्य च संवादं कामन्दस्य च भारत

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
ariṣṭasya ca saṃvādaṃ kāmandasya ca bhārata

कामन्दमृषिमासीनमभिवाद्य नराधिपः ।
आङ्गोरिष्ठोऽथ पप्रच्छ कृत्वा समयमव्ययम्

kāmandamṛṣimāsīnamabhivādya narādhipaḥ |
āṅgoriṣṭho'tha papraccha kṛtvā samayamavyayam

यः पापं कुरुते राजा काममोहबलात्कृतः ।
प्रत्यासन्नस्य तस्यर्षे किं स्यात्पापप्रणाशनम्

yaḥ pāpaṃ kurute rājā kāmamohabalātkṛtaḥ |
pratyāsannasya tasyarṣe kiṃ syātpāpapraṇāśanam

अधर्मं धर्म इति च यो मोहादाचरेन्नरः ।
तं चापि प्रथितं लोके कथं राजा निवर्तयेत्

adharmaṃ dharma iti ca yo mohādācarennaraḥ |
taṃ cāpi prathitaṃ loke kathaṃ rājā nivartayet

यो धर्मार्थौ परित्यज्य काममेवानुवर्तते ।
स धर्मार्थपरित्यागात्प्रज्ञानाशमिहार्च्छति

yo dharmārthau parityajya kāmamevānuvartate |
sa dharmārthaparityāgātprajñānāśamihārcchati

प्रज्ञानाशात्मको मोहस्तथा धर्मार्थनाशकः ।
तस्मान्नास्तिकता चैव दुराचारश्च जायते

prajñānāśātmako mohastathā dharmārthanāśakaḥ |
tasmānnāstikatā caiva durācāraśca jāyate

दुराचारान्यदा राजा प्रदुष्टान्न नियच्छति ।
तस्मादुद्विजते लोकः सर्पाद्वेश्मगतादिव

durācārānyadā rājā praduṣṭānna niyacchati |
tasmādudvijate lokaḥ sarpādveśmagatādiva

तं प्रजा नानुरज्यन्ते न विप्रा न च साधवः ।
ततः संक्षयमाप्नोति तथा वध्यत्वमेव च

taṃ prajā nānurajyante na viprā na ca sādhavaḥ |
tataḥ saṃkṣayamāpnoti tathā vadhyatvameva ca

अपध्वस्तस्त्ववमतो दुःखं जीवति जीवितम् ।
जीवते यदपध्वस्तः शुद्धं मरणमेव तत्

apadhvastastvavamato duḥkhaṃ jīvati jīvitam |
jīvate yadapadhvastaḥ śuddhaṃ maraṇameva tat

अत्रैतदाहुराचार्याः पापस्य परिवर्तनम् ।
सेवितव्या त्रयी विद्या सत्कारो ब्राह्मणेषु च

atraitadāhurācāryāḥ pāpasya parivartanam |
sevitavyā trayī vidyā satkāro brāhmaṇeṣu ca

महामना भवेद्धर्मे विवहेच्च महाकुले ।
ब्राह्मणांश्चापि सेवेत क्षमायुक्तान्मनस्विनः

mahāmanā bhaveddharme vivahecca mahākule |
brāhmaṇāṃścāpi seveta kṣamāyuktānmanasvinaḥ

जपेदुदकशीलः स्यात्सुमुखो न च नास्तिकः ।
धर्मान्वितान्संप्रविशेद्बहिः प्लुत्यैव दुष्कृतम्

japedudakaśīlaḥ syātsumukho na ca nāstikaḥ |
dharmānvitānsaṃpraviśedbahiḥ plutyaiva duṣkṛtam

प्रसादयेन्मधुरया वाचा वाऽप्यथ कर्मणा ।
इत्यस्तीति वदेन्नित्यं परेषां कीर्तयन्गुणान्

prasādayenmadhurayā vācā vā'pyatha karmaṇā |
ityastīti vadennityaṃ pareṣāṃ kīrtayanguṇān

अपापो ह्येवमाचारः क्षिप्रं बहुमतो भवेत् ।
पापान्यपि हि कृच्छ्राणि शमयेन्नात्र संशयः

apāpo hyevamācāraḥ kṣipraṃ bahumato bhavet |
pāpānyapi hi kṛcchrāṇi śamayennātra saṃśayaḥ

गुरवो हि परं धर्मं यं ब्रूयुस्तं तथा कुरु ।
गुरूणां हि प्रसादाद्वै श्रेयः परमवाप्स्यसि

guravo hi paraṃ dharmaṃ yaṃ brūyustaṃ tathā kuru |
gurūṇāṃ hi prasādādvai śreyaḥ paramavāpsyasi