अध्याय 125: आशा पर युधिष्ठिर का प्रश्न और सुमित्र का आखेट

शीलं प्रधानं पुरुषे कथितं ते पितामह ।
कथमाशा समुत्पन्ना का च सा तद्वदस्व मे

śīlaṃ pradhānaṃ puruṣe kathitaṃ te pitāmaha |
kathamāśā samutpannā kā ca sā tadvadasva me

संशयो मे महानेष समुत्पन्नः पितामह ।
छेत्ता च तस्य नान्योऽस्ति त्वत्तः परपुरंजय

saṃśayo me mahāneṣa samutpannaḥ pitāmaha |
chettā ca tasya nānyo'sti tvattaḥ parapuraṃjaya

पितामहाशा महती ममासीद्धि सुयोधने ।
प्राप्ते युद्धे तु तद्युक्तं तत्कर्ताऽयमिति प्रभो

pitāmahāśā mahatī mamāsīddhi suyodhane |
prāpte yuddhe tu tadyuktaṃ tatkartā'yamiti prabho

सर्वस्याशा सुमहती पुरुषस्योपजायते ।
स्यां विहन्यमानायां दुःखो मृत्युर्न संशयः

sarvasyāśā sumahatī puruṣasyopajāyate |
syāṃ vihanyamānāyāṃ duḥkho mṛtyurna saṃśayaḥ

ऽहं हताशो दुर्बुद्धिः कृतस्तेन दुरात्मना ।
र्तराष्ट्रेण राजेन्द्र पश्य मन्दात्मतां मम

'haṃ hatāśo durbuddhiḥ kṛtastena durātmanā |
rtarāṣṭreṇa rājendra paśya mandātmatāṃ mama

आशां बृहत्तरीं मन्ये पर्वतादपि सद्रुमात् ।
आकाशादपि वा राजन्नप्रमेयाऽथवा पुनः

āśāṃ bṛhattarīṃ manye parvatādapi sadrumāt |
ākāśādapi vā rājannaprameyā'thavā punaḥ

एषा चैव कुरुश्रेष्ठ दुर्विचिन्त्या सुदुर्लभा ।
दुर्लभत्वाच्च पश्यामि किमन्यद्दुर्लभं ततः

eṣā caiva kuruśreṣṭha durvicintyā sudurlabhā |
durlabhatvācca paśyāmi kimanyaddurlabhaṃ tataḥ

अत्र ते वर्तयिष्यामि युधिष्ठिर निबोध मे ।
इतिहासं सुमित्रस्य निर्वृत्तमृषभस्य च

atra te vartayiṣyāmi yudhiṣṭhira nibodha me |
itihāsaṃ sumitrasya nirvṛttamṛṣabhasya ca

सुमित्रो नाम राजर्षिर्हैहयो मृगयां गतः ।
ससार च मृगं विद्ध्वा बाणेनानतपर्वणा

sumitro nāma rājarṣirhaihayo mṛgayāṃ gataḥ |
sasāra ca mṛgaṃ viddhvā bāṇenānataparvaṇā

स मृगो बाणमादाय ययावतिपराक्रमः ।
स च राजा बली तूर्णं ससार मृगमन्तिकात्

sa mṛgo bāṇamādāya yayāvatiparākramaḥ |
sa ca rājā balī tūrṇaṃ sasāra mṛgamantikāt

ततो निम्नं स्थलं चैव समृगोऽद्रवदाशुगः ।
मुहूर्तमिव राजेन्द्र समेन स पथाऽगमत्

tato nimnaṃ sthalaṃ caiva samṛgo'dravadāśugaḥ |
muhūrtamiva rājendra samena sa pathā'gamat

ततः स राजा तारुण्यादौरसन बलेन च ।
चचार बाणासनभृत्सखङ्गो हंसवत्तदा

tataḥ sa rājā tāruṇyādaurasana balena ca |
cacāra bāṇāsanabhṛtsakhaṅgo haṃsavattadā

ततो नदान्नदीश्चैव पल्वलानि वनानि च ।
अतिक्रम्याभ्यतिक्रम्य ससारैको वनेचरः

tato nadānnadīścaiva palvalāni vanāni ca |
atikramyābhyatikramya sasāraiko vanecaraḥ

स तु तावन्मृगो राजन्नासाद्यासाद्य पार्थिवम् ।
पुनरभ्येति जवनो जवेन महता ततः

sa tu tāvanmṛgo rājannāsādyāsādya pārthivam |
punarabhyeti javano javena mahatā tataḥ

स तस्य बाणैर्बहुभिः समभ्यस्तो वनेचरः ।
प्रक्रीडन्निव राजेन्द्र पुनरभ्येति चान्तिकम्

sa tasya bāṇairbahubhiḥ samabhyasto vanecaraḥ |
prakrīḍanniva rājendra punarabhyeti cāntikam

पुनश्च जवमास्थाय जवनो मृगयूथपः ।
[अतीत्यातीत्य राजेन्द्र पुनरभ्येति चान्तिकम् ॥]

punaśca javamāsthāya javano mṛgayūthapaḥ |
[atītyātītya rājendra punarabhyeti cāntikam ||]

तस्य मर्मच्छिदं घोरं सुमित्रोऽमित्रकर्शनः ।
समादाय शरं श्रेष्ठं कार्मुकान्निरवासयत्

tasya marmacchidaṃ ghoraṃ sumitro'mitrakarśanaḥ |
samādāya śaraṃ śreṣṭhaṃ kārmukānniravāsayat

[ततो गव्यूतिमात्रेण मृगयूथपयूथपः ।]
तस्य बाणपथं मुक्त्वा तस्थिवान्प्रहसन्निव

[tato gavyūtimātreṇa mṛgayūthapayūthapaḥ |]
tasya bāṇapathaṃ muktvā tasthivānprahasanniva

तस्मिन्निपतिते बाणे भूमौ ज्वलिततेजसि ।
प्रविवेश मृगोऽरण्यं मृगं राजाऽप्यभिद्रवत्

tasminnipatite bāṇe bhūmau jvalitatejasi |
praviveśa mṛgo'raṇyaṃ mṛgaṃ rājā'pyabhidravat