अध्याय 122: वसुहोम द्वारा मान्धाता को दण्ड की उत्पत्ति

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
अङ्गेषु राजा द्युतिमान्वसुहोम इति श्रुतः

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
aṅgeṣu rājā dyutimānvasuhoma iti śrutaḥ

स राजा धर्मविन्नित्यं सह पत्न्या महातपाः ।
मुञ्जपृष्ठं जगामाथ देवर्षिगणसेवितम् ।

sa rājā dharmavinnityaṃ saha patnyā mahātapāḥ |
muñjapṛṣṭhaṃ jagāmātha devarṣigaṇasevitam |

तत्र शृङ्गे हिमवतो वसतिं समुपागमत् ।
यत्र मुञ्जवटे रामो जटाहरणमादिशत्

tatra śṛṅge himavato vasatiṃ samupāgamat |
yatra muñjavaṭe rāmo jaṭāharaṇamādiśat

तदादि च महाप्राज्ञः ऋषिभिः संशितव्रतैः ।
मुञ्जपृष्ठ इति प्रोक्तः स देशो रुद्रसेवितः

tadādi ca mahāprājñaḥ ṛṣibhiḥ saṃśitavrataiḥ |
muñjapṛṣṭha iti proktaḥ sa deśo rudrasevitaḥ

स तत्र बहुभिर्युक्तस्तदा श्रुतिमयैर्गुणैः ।
ब्राह्मणानामनुमतो देवर्षिसदृशोऽभवत्

sa tatra bahubhiryuktastadā śrutimayairguṇaiḥ |
brāhmaṇānāmanumato devarṣisadṛśo'bhavat

तं कदाचिददीनात्मा सखा शक्रस्य मानितः ।
अभ्यगच्छन्महीपालो मान्धाता शत्रुकर्शनः

taṃ kadācidadīnātmā sakhā śakrasya mānitaḥ |
abhyagacchanmahīpālo māndhātā śatrukarśanaḥ

सोपसृत्य तु मान्धाता वसुहोमं नराधिपम् ।
दृष्ट्वा प्रकृष्टतपसं विनयेनोपतिष्ठते

sopasṛtya tu māndhātā vasuhomaṃ narādhipam |
dṛṣṭvā prakṛṣṭatapasaṃ vinayenopatiṣṭhate

वसुहोमोऽपि राज्ञो वै गामर्ध्यं च न्यवेदयत् ।
सप्ताङ्गस्य तु राज्यस्य पप्रच्छ कुशलाव्ययौ

vasuhomo'pi rājño vai gāmardhyaṃ ca nyavedayat |
saptāṅgasya tu rājyasya papraccha kuśalāvyayau

सद्भिराचरितं पूर्वं यथावदनुयायिनम् ।
अब्रवीद्वसुहोमस्तं राजन्किं करवाणि ते

sadbhirācaritaṃ pūrvaṃ yathāvadanuyāyinam |
abravīdvasuhomastaṃ rājankiṃ karavāṇi te

सोऽब्रवीत्परमप्रीतो मान्धाता राजसत्तमः ।
वसुहोमं महाप्राज्ञमासीनं कुरुनन्दन

so'bravītparamaprīto māndhātā rājasattamaḥ |
vasuhomaṃ mahāprājñamāsīnaṃ kurunandana

बृहस्पतेर्मतं राजन्नघीतं सकलं त्वया ।
तथैवौशनसं शास्त्रं विज्ञातं ते नरोत्तम

bṛhaspatermataṃ rājannaghītaṃ sakalaṃ tvayā |
tathaivauśanasaṃ śāstraṃ vijñātaṃ te narottama

तदहं श्रोतुमिच्छामि दण्ड उत्पद्यते कथम् ।
किं वाऽस्य पूर्वं जागर्ति किं वा परममुच्यते

tadahaṃ śrotumicchāmi daṇḍa utpadyate katham |
kiṃ vā'sya pūrvaṃ jāgarti kiṃ vā paramamucyate

कथं क्षत्रियसंस्थश्च दण्डः संप्रत्यवस्थितः ।
ब्रूहि मे तद्यथातत्वं ददाम्याचार्यवेतनम्

kathaṃ kṣatriyasaṃsthaśca daṇḍaḥ saṃpratyavasthitaḥ |
brūhi me tadyathātatvaṃ dadāmyācāryavetanam

शृणु राजन्यथा दण्डः संभूतो लोकसंग्रहः ।
प्रजाविनयरक्षार्थं धर्मस्यात्मा सनातनः

śṛṇu rājanyathā daṇḍaḥ saṃbhūto lokasaṃgrahaḥ |
prajāvinayarakṣārthaṃ dharmasyātmā sanātanaḥ

ब्रह्मा यियक्षुर्भगवान्सर्वलोकपितामहः ।
ऋत्विजं नात्मनस्तुल्यं ददर्शेति हि नः श्रुतम्

brahmā yiyakṣurbhagavānsarvalokapitāmahaḥ |
ṛtvijaṃ nātmanastulyaṃ dadarśeti hi naḥ śrutam

स गर्भं भगवान्देवो बहुवर्षाण्यधारयत् ।
अथ पूर्णे सहस्रे तु स गर्भः क्षुवतोऽपतत्

sa garbhaṃ bhagavāndevo bahuvarṣāṇyadhārayat |
atha pūrṇe sahasre tu sa garbhaḥ kṣuvato'patat

स क्षुपो नाम संभूतः प्रजापतिररिंदम् ।
ऋत्विगासीन्महाराज यज्ञे तस्य महात्मनः

sa kṣupo nāma saṃbhūtaḥ prajāpatirariṃdam |
ṛtvigāsīnmahārāja yajñe tasya mahātmanaḥ

तस्मिन्प्रवृत्ते सत्रे तु ब्रह्मणः पार्थिवर्षभ ।
इष्टरूपप्रचारत्वाद्दण्डः सोऽन्तर्हितोऽभवत्

tasminpravṛtte satre tu brahmaṇaḥ pārthivarṣabha |
iṣṭarūpapracāratvāddaṇḍaḥ so'ntarhito'bhavat

तस्मिन्नन्तर्हिते चापि प्रजानां संकरोऽभवत् ।
नैव कार्यं न वा कार्यं भोज्याभोज्यं न विद्यते

tasminnantarhite cāpi prajānāṃ saṃkaro'bhavat |
naiva kāryaṃ na vā kāryaṃ bhojyābhojyaṃ na vidyate

पेयापेये कुतः सिद्धिर्हिसन्ति च परस्परम् ।
गम्यागम्यं तदा नासीत्स्वं परस्वं च वै समम्

peyāpeye kutaḥ siddhirhisanti ca parasparam |
gamyāgamyaṃ tadā nāsītsvaṃ parasvaṃ ca vai samam

परस्परं विलुम्पन्ति सारमेया यथाऽऽमिषम् ।
अबलान्बलिनो जघ्नुर्निर्मर्यादं प्रवर्तते

parasparaṃ vilumpanti sārameyā yathā''miṣam |
abalānbalino jaghnurnirmaryādaṃ pravartate

ततः पितामहो विष्णुं भगवन्तं सनातनम् ।
संपूज्य वरदं देवं महादेवमथाब्रवीत्

tataḥ pitāmaho viṣṇuṃ bhagavantaṃ sanātanam |
saṃpūjya varadaṃ devaṃ mahādevamathābravīt

अत्र त्वमनुकम्पां वै कर्तुमर्हसि शङ्कर ।
अयं विष्णुः सखा तुभ्यं धर्मस्य परिरक्षणे

atra tvamanukampāṃ vai kartumarhasi śaṅkara |
ayaṃ viṣṇuḥ sakhā tubhyaṃ dharmasya parirakṣaṇe

त्वं हि सर्वविधानज्ञः सत्वानां त्वं गतिः परा ।
संकरो न भवेदत्र यथा तद्वै विधीयताम्

tvaṃ hi sarvavidhānajñaḥ satvānāṃ tvaṃ gatiḥ parā |
saṃkaro na bhavedatra yathā tadvai vidhīyatām

ततः स भगवान्ध्यात्वा तदा शूलवरायुधः ।
देवदेवो महादेवः कारणं जगतः परम्
ब्रह्मविष्ण्विन्द्रसहितः सर्वैश्च ससुरासुरैः ।
लोकसन्धारणार्थं च लोकसंकरनाशनम् ।
आत्मानमात्माना दण्डं ससृजे देवसत्तमः

tataḥ sa bhagavāndhyātvā tadā śūlavarāyudhaḥ |
devadevo mahādevaḥ kāraṇaṃ jagataḥ param
brahmaviṣṇvindrasahitaḥ sarvaiśca sasurāsuraiḥ |
lokasandhāraṇārthaṃ ca lokasaṃkaranāśanam |
ātmānamātmānā daṇḍaṃ sasṛje devasattamaḥ

तस्माच्च धर्मचरणान्नीतिं देवीं सरस्वतीम् ।
असृजद्दण्डनीतिं वै त्रिषु लोकेषु विश्रुताम्

tasmācca dharmacaraṇānnītiṃ devīṃ sarasvatīm |
asṛjaddaṇḍanītiṃ vai triṣu lokeṣu viśrutām

यथाऽसौ नीयते दण्डः सततं पापकारिषु ।
दण्डस्य नयनात्सा हि दण्डनीतिरिहोच्यते

yathā'sau nīyate daṇḍaḥ satataṃ pāpakāriṣu |
daṇḍasya nayanātsā hi daṇḍanītirihocyate

भूयः स भगवान्ध्यात्वा चिरं शूलघरः प्रभुः ।
असृजत्सर्वशास्त्राणि महादेवो महेश्वरः

bhūyaḥ sa bhagavāndhyātvā ciraṃ śūlagharaḥ prabhuḥ |
asṛjatsarvaśāstrāṇi mahādevo maheśvaraḥ

दण्डनीतेः प्रयोगार्थं प्रमाणानि च सर्वशः ।
विद्याश्चतस्रः कूटस्थास्तासां भेदविकल्पनाः

daṇḍanīteḥ prayogārthaṃ pramāṇāni ca sarvaśaḥ |
vidyāścatasraḥ kūṭasthāstāsāṃ bhedavikalpanāḥ

अङ्गानि वेदाश्चत्वारो मीमांसा न्यायविस्तरः ।
पुराणं धर्मशास्त्रं च विद्या ह्येताश्चतुर्दश

aṅgāni vedāścatvāro mīmāṃsā nyāyavistaraḥ |
purāṇaṃ dharmaśāstraṃ ca vidyā hyetāścaturdaśa

आयुर्वेदो धनुर्वेदो गान्धर्वश्चेति ते त्रयः ।
अर्थशास्त्रं चतुर्थं तु विद्या ह्यष्टादशैव तु

āyurvedo dhanurvedo gāndharvaśceti te trayaḥ |
arthaśāstraṃ caturthaṃ tu vidyā hyaṣṭādaśaiva tu

दश चाष्टौ च विख्याता एता धर्मस्य संहिताः ।
एतासामेव विद्यानां व्यासमाह महेश्वरः

daśa cāṣṭau ca vikhyātā etā dharmasya saṃhitāḥ |
etāsāmeva vidyānāṃ vyāsamāha maheśvaraḥ

शतानि त्रीणि शास्त्राणां महातन्त्राणि सप्ततिम् ।
व्यास एव तु विद्यानां महादेवेन कीर्तितः

śatāni trīṇi śāstrāṇāṃ mahātantrāṇi saptatim |
vyāsa eva tu vidyānāṃ mahādevena kīrtitaḥ

तन्त्रं पाशुपतं नाम पञ्चरात्रं च विश्रुतम् ।
योगशास्त्रं च साङ्ख्यं च तन्त्रं लोकायतं तथा

tantraṃ pāśupataṃ nāma pañcarātraṃ ca viśrutam |
yogaśāstraṃ ca sāṅkhyaṃ ca tantraṃ lokāyataṃ tathā

तन्त्रं ब्रह्मतुला नाम तर्कविद्या दिवौकसाम् ।
सुखदुःखार्थजिज्ञासा कारणं चेति विश्रुतम्

tantraṃ brahmatulā nāma tarkavidyā divaukasām |
sukhaduḥkhārthajijñāsā kāraṇaṃ ceti viśrutam

तर्कविद्यास्तथा चाष्टौ स चोक्तो न्यायविस्तरः ।
दश चाष्टौ च विज्ञेयाः पौराणा यज्ञसंहिताः

tarkavidyāstathā cāṣṭau sa cokto nyāyavistaraḥ |
daśa cāṣṭau ca vijñeyāḥ paurāṇā yajñasaṃhitāḥ

पुराणाश्च प्रणीताश्च तावदेवेह संहिताः ।
धर्मशास्त्राणि तद्वच्च एकार्थानि च नान्यथा

purāṇāśca praṇītāśca tāvadeveha saṃhitāḥ |
dharmaśāstrāṇi tadvacca ekārthāni ca nānyathā

एकार्थानि पुराणानि वेदाश्चैकार्यसंहिताः ।
नानार्थानि च सर्वाणि ततः शास्त्राणि शंकरः

ekārthāni purāṇāni vedāścaikāryasaṃhitāḥ |
nānārthāni ca sarvāṇi tataḥ śāstrāṇi śaṃkaraḥ

प्रोवाच भगवान्देवः कालज्ञानानि यानि च ।
चतुःषष्टिप्रमाणानि आयुर्वेदं च सोत्तरम्

provāca bhagavāndevaḥ kālajñānāni yāni ca |
catuḥṣaṣṭipramāṇāni āyurvedaṃ ca sottaram

अष्टादशविकल्पां तां दण्डनीतिं च शाश्वतीम् ।
गान्धर्वमितिहासं च नानाविस्तरमुक्तवान्

aṣṭādaśavikalpāṃ tāṃ daṇḍanītiṃ ca śāśvatīm |
gāndharvamitihāsaṃ ca nānāvistaramuktavān

इत्येताः शंकरप्रोक्ता विद्याः शब्दार्थसंहिताः ।
पुनर्भेदसहस्रं तु तासामेव तु विस्तरः

ityetāḥ śaṃkaraproktā vidyāḥ śabdārthasaṃhitāḥ |
punarbhedasahasraṃ tu tāsāmeva tu vistaraḥ

ऋषिभिर्देवगन्धर्वैः सविकल्पः सविस्तरः ।
शश्वदभ्यस्यते लोके वेद एव तु सर्वशः

ṛṣibhirdevagandharvaiḥ savikalpaḥ savistaraḥ |
śaśvadabhyasyate loke veda eva tu sarvaśaḥ

वेदाश्चतस्रः संक्षिप्ता वेदवादाश्च ते स्मृताः ।
एतासां पारगो यश्च स चोक्तो वेदपारगः

vedāścatasraḥ saṃkṣiptā vedavādāśca te smṛtāḥ |
etāsāṃ pārago yaśca sa cokto vedapāragaḥ

वेदानां पारगो रुद्रो विष्णुरिन्द्रो बृहस्पतिः ।
शक्रः स्वायंभुवश्चैव मनुः परमधर्मवित्

vedānāṃ pārago rudro viṣṇurindro bṛhaspatiḥ |
śakraḥ svāyaṃbhuvaścaiva manuḥ paramadharmavit

ब्रह्मा च परमो देवः सदा सर्वैः सुरासुरैः ।
सर्वस्यानुग्रहाच्चैव व्यासो वै वेदपारगः

brahmā ca paramo devaḥ sadā sarvaiḥ surāsuraiḥ |
sarvasyānugrahāccaiva vyāso vai vedapāragaḥ

अहं शान्तनवो भीष्मः प्रसादान्माधवस्य च ।
शंकरस्य प्रसादाच्च ब्रह्मणश्च कुरूद्वह ।
वेदपारग इत्युक्तो याज्ञवल्क्यश्च सर्वशः

ahaṃ śāntanavo bhīṣmaḥ prasādānmādhavasya ca |
śaṃkarasya prasādācca brahmaṇaśca kurūdvaha |
vedapāraga ityukto yājñavalkyaśca sarvaśaḥ

कल्पेकल्पे महाभागैर्ऋषिभिस्तत्त्वदर्शिभिः ।
ऋषिपुत्रैर्ऋषिगणैर्भिद्यन्ते मिश्रकैरपि

kalpekalpe mahābhāgairṛṣibhistattvadarśibhiḥ |
ṛṣiputrairṛṣigaṇairbhidyante miśrakairapi

शिवेन ब्रह्मणा चैव विष्णुना च विकल्पिताः ।
आदिकल्पे पुनश्चैव भिद्यन्ते साधुभिः पुनः

śivena brahmaṇā caiva viṣṇunā ca vikalpitāḥ |
ādikalpe punaścaiva bhidyante sādhubhiḥ punaḥ

इदानीमपि विद्वद्भिर्भिद्यन्ते च विकल्पकैः ।
पूर्वजन्मानुसारेण बहुधेयं सरस्वती

idānīmapi vidvadbhirbhidyante ca vikalpakaiḥ |
pūrvajanmānusāreṇa bahudheyaṃ sarasvatī

भूयः स भगवान्ध्यात्वा चिरं शूलवरायुधः ।
तस्यतस्य निकायस्य चकारैकैकमीश्वरम्

bhūyaḥ sa bhagavāndhyātvā ciraṃ śūlavarāyudhaḥ |
tasyatasya nikāyasya cakāraikaikamīśvaram

देवानामीश्वरं चक्रे दैवं दशशतेक्षणम् ।
यमं वैवस्वतं चापि पितॄणामकरोत्पतिम्

devānāmīśvaraṃ cakre daivaṃ daśaśatekṣaṇam |
yamaṃ vaivasvataṃ cāpi pitṝṇāmakarotpatim

अपां राज्ये सुराणां च विदधे वरुणं प्रभुम् ।
धनानां राक्षसानां च कुवेरमपि चेश्वरम्

apāṃ rājye surāṇāṃ ca vidadhe varuṇaṃ prabhum |
dhanānāṃ rākṣasānāṃ ca kuveramapi ceśvaram

पर्वतानां पतिं मेरुं सरितां च महोदधिम् ।
मृत्युं प्राणेश्वरमथो तेजसां च हुताशनम्

parvatānāṃ patiṃ meruṃ saritāṃ ca mahodadhim |
mṛtyuṃ prāṇeśvaramatho tejasāṃ ca hutāśanam

रुद्राणामपि चेशानं गोप्तारं विदधे प्रभुः ।
महात्मानं महादेवं विशालाक्षं सनातनम्

rudrāṇāmapi ceśānaṃ goptāraṃ vidadhe prabhuḥ |
mahātmānaṃ mahādevaṃ viśālākṣaṃ sanātanam

दश चैकश्च ये रुद्रास्तस्यैते मूर्तिसंभवाः ।
नानारूपधरो देवः स एव भगवाञ्शिवः

daśa caikaśca ye rudrāstasyaite mūrtisaṃbhavāḥ |
nānārūpadharo devaḥ sa eva bhagavāñśivaḥ

वसिष्ठमीशं विप्राणां वसूनां जातवेदसम् ।
तेजसां भास्करं चक्रे नक्षत्राणां निशाकरम्

vasiṣṭhamīśaṃ viprāṇāṃ vasūnāṃ jātavedasam |
tejasāṃ bhāskaraṃ cakre nakṣatrāṇāṃ niśākaram

वीरुधां वसुमन्तं च भूतानां च प्रभुं वरम् ।
कुमारं द्वादशभुजं स्कन्दं राजानमादिशत्

vīrudhāṃ vasumantaṃ ca bhūtānāṃ ca prabhuṃ varam |
kumāraṃ dvādaśabhujaṃ skandaṃ rājānamādiśat

कालं सर्वेशमकरोत्संहारविनयात्मकम् ।
मृत्योश्चतुर्विभागस्य दुःखस्य च सुखस्य च

kālaṃ sarveśamakarotsaṃhāravinayātmakam |
mṛtyoścaturvibhāgasya duḥkhasya ca sukhasya ca

ईश्वरो देवदेवस्तु राजराजो नराधिपः ।
सर्वेषामेव रुद्राणां शूलपाणिरिति श्रुतिः

īśvaro devadevastu rājarājo narādhipaḥ |
sarveṣāmeva rudrāṇāṃ śūlapāṇiriti śrutiḥ

ईश्वरश्चेतनः कर्ता पुरुषः कारणं शिवः ।
विष्णुर्ब्रह्मा शशी सूर्यः शक्रो देवाश्च सान्वयाः

īśvaraścetanaḥ kartā puruṣaḥ kāraṇaṃ śivaḥ |
viṣṇurbrahmā śaśī sūryaḥ śakro devāśca sānvayāḥ

सृजते ग्रसते चैतत्तमोभूतमिदं यथा ।
अप्रज्ञातं जगत्सर्वं यदा ह्येको महेश्वरः

sṛjate grasate caitattamobhūtamidaṃ yathā |
aprajñātaṃ jagatsarvaṃ yadā hyeko maheśvaraḥ

तमेनं ब्रह्मणः पुत्रमनुजातं क्षुपं ददौ ।
प्रजानामधिपं श्रेष्ठं सर्वधर्मभृतामपि

tamenaṃ brahmaṇaḥ putramanujātaṃ kṣupaṃ dadau |
prajānāmadhipaṃ śreṣṭhaṃ sarvadharmabhṛtāmapi

महादेवस्ततस्तस्मिन्वृत्ते यज्ञे समाहितः ।
दण्‍डं धर्मस्य गोप्तारं विष्णवे सत्कृतं ददौ

mahādevastatastasminvṛtte yajñe samāhitaḥ |
daṇ‍ḍaṃ dharmasya goptāraṃ viṣṇave satkṛtaṃ dadau

विष्णुरङ्गिरसे प्रादादङ्गिरा मुनिसत्तमः ।
प्रादादिन्द्रमरीचिभ्या मरीचिर्भृगवे ददौ

viṣṇuraṅgirase prādādaṅgirā munisattamaḥ |
prādādindramarīcibhyā marīcirbhṛgave dadau

भृगुर्ददावृषिभ्यस्तु दण्डं धर्मसमाहितम् ।
ऋषयो लोकपालेभ्यो लोकपालाः क्षुपाय च

bhṛgurdadāvṛṣibhyastu daṇḍaṃ dharmasamāhitam |
ṛṣayo lokapālebhyo lokapālāḥ kṣupāya ca

क्षुपस्तु मनवे प्रादादादित्यतनयाय च ।
पुत्रेभ्यः श्राद्धदेवस्तु सूक्ष्मधर्मार्थकारणात्

kṣupastu manave prādādādityatanayāya ca |
putrebhyaḥ śrāddhadevastu sūkṣmadharmārthakāraṇāt

विभज्य दण्‍डः कर्तव्यो दण्डे तु नयमिच्छता ।
दुर्वाचा निग्रहो दण्डो हिरण्यं बाह्यतः क्रिया

vibhajya daṇ‍ḍaḥ kartavyo daṇḍe tu nayamicchatā |
durvācā nigraho daṇḍo hiraṇyaṃ bāhyataḥ kriyā

व्यङ्गत्वं च शरीरस्य वधो वाऽनल्पकारणात् ।
शरीरपीडा कार्या तु स्वदेशाच्च विवासनम्

vyaṅgatvaṃ ca śarīrasya vadho vā'nalpakāraṇāt |
śarīrapīḍā kāryā tu svadeśācca vivāsanam

तं ददौ सूर्यपुत्राय मनवे रक्षणात्मकम् ।
आनुपूर्व्याच्च दण्डोऽयं प्रजा जागर्ति पालयन्

taṃ dadau sūryaputrāya manave rakṣaṇātmakam |
ānupūrvyācca daṇḍo'yaṃ prajā jāgarti pālayan

इन्द्रो जागर्ति भगवानिन्द्रादग्निर्विभावसुः ।
अग्नेर्जागर्ति वरुणो वरुणाच्च प्रजापतिः

indro jāgarti bhagavānindrādagnirvibhāvasuḥ |
agnerjāgarti varuṇo varuṇācca prajāpatiḥ

प्रजापतेस्ततो धर्मो जागर्ति विनयात्मकः ।
धर्माच्च ब्रह्मणः पुत्रो व्यवसायः सनातनः

prajāpatestato dharmo jāgarti vinayātmakaḥ |
dharmācca brahmaṇaḥ putro vyavasāyaḥ sanātanaḥ

व्यवसायात्ततस्तेजो जागर्ति परिपालयत् ।
ओषध्यस्तेजसस्तस्मादोषधीभ्यश्च पर्वताः

vyavasāyāttatastejo jāgarti paripālayat |
oṣadhyastejasastasmādoṣadhībhyaśca parvatāḥ

पर्वतेभ्यश्च जागर्ति रसो रसगुणात्तथा ।
जागर्ति निर्ऋतिर्देवी ज्योतींषि निर्ऋतीमनु

parvatebhyaśca jāgarti raso rasaguṇāttathā |
jāgarti nirṛtirdevī jyotīṃṣi nirṛtīmanu

वेदाः प्रतिष्ठा ज्योतिर्भ्यस्ततो हयशिराः प्रभुः ।
ब्रह्मा पितामहस्तस्माज्जागर्ति प्रभुरव्ययः

vedāḥ pratiṣṭhā jyotirbhyastato hayaśirāḥ prabhuḥ |
brahmā pitāmahastasmājjāgarti prabhuravyayaḥ

पितामहान्महादेवो जागर्ति भगवाञ्शिवः ।
विश्वेदेवाः शिवाच्चापि विश्वेभ्य ऋषयस्तथा

pitāmahānmahādevo jāgarti bhagavāñśivaḥ |
viśvedevāḥ śivāccāpi viśvebhya ṛṣayastathā

ऋषिभ्यो भगवान्सोमः सोमाद्देवाः सनातनाः ।
देवेभ्यो ब्राह्मणा लोके जाग्रतीत्युपधारय

ṛṣibhyo bhagavānsomaḥ somāddevāḥ sanātanāḥ |
devebhyo brāhmaṇā loke jāgratītyupadhāraya

ब्राह्मणेभ्यश्च राजन्या लोकान्रक्षन्ति धर्मताः ।
स्थावरं जङ्गमं चैव क्षत्रियेभ्यः सनातनम्

brāhmaṇebhyaśca rājanyā lokānrakṣanti dharmatāḥ |
sthāvaraṃ jaṅgamaṃ caiva kṣatriyebhyaḥ sanātanam

प्रजा जाग्रति लोकेऽस्मिन्दण्डो जागर्ति तासु च ।
सर्वसंक्षेपको दण्‍डः पितामहसुतः प्रभुः

prajā jāgrati loke'smindaṇḍo jāgarti tāsu ca |
sarvasaṃkṣepako daṇ‍ḍaḥ pitāmahasutaḥ prabhuḥ

जागर्ति कालः पूर्वं च मध्ये चान्ते च भारत ।
ईशः सर्वस्य कालो हि महादेवः प्रजापतिः

jāgarti kālaḥ pūrvaṃ ca madhye cānte ca bhārata |
īśaḥ sarvasya kālo hi mahādevaḥ prajāpatiḥ

देवदेवः शिवः सर्वो जागर्ति सततं प्रभुः ।
कपर्दी शंकरो रुद्रो भवः स्थाणुरुमापतिः

devadevaḥ śivaḥ sarvo jāgarti satataṃ prabhuḥ |
kapardī śaṃkaro rudro bhavaḥ sthāṇurumāpatiḥ

इत्येष दण्डो व्याख्यातस्तथौषध्यस्तथापरे ।
भूमिपालो यथान्यायं वर्तेतानेन धर्मवित्

ityeṣa daṇḍo vyākhyātastathauṣadhyastathāpare |
bhūmipālo yathānyāyaṃ vartetānena dharmavit

इतीदं वसुहोमस्य योऽऽत्मवाञ्शृणुयान्मतम् ।
श्रुत्वा सम्यक्प्रवर्तेत स लोकानाप्नुयान्नृपः

itīdaṃ vasuhomasya yo''tmavāñśṛṇuyānmatam |
śrutvā samyakpravarteta sa lokānāpnuyānnṛpaḥ

इति ते सर्वमाख्यातं यो दण्डो मनुजर्षभ ।
नियन्ता सर्वलोकस्य धर्माक्रान्तस्य भारत

iti te sarvamākhyātaṃ yo daṇḍo manujarṣabha |
niyantā sarvalokasya dharmākrāntasya bhārata

वसुहोमाच्छ्रुतं राज्ञा मान्धात्रा भूभृता पुरा ।
मयापि कथितं राजन्नाख्यानं प्रथितं मया

vasuhomācchrutaṃ rājñā māndhātrā bhūbhṛtā purā |
mayāpi kathitaṃ rājannākhyānaṃ prathitaṃ mayā