अध्याय 113: सागर का नदियों से वेतस विषयक प्रश्न

राजा राज्यमनुप्राप्य दुर्बलो भरतर्षभ ।
अमित्रस्यातिवृद्धस्य कथं तिष्ठेदसाधनः

rājā rājyamanuprāpya durbalo bharatarṣabha |
amitrasyātivṛddhasya kathaṃ tiṣṭhedasādhanaḥ

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
सरितां चैव संवादं सागरस्य च भारत

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
saritāṃ caiva saṃvādaṃ sāgarasya ca bhārata

सुरारिनिलयः शश्वत्सागरः सरितां पतिः ।
पप्रच्छ सरितः सर्वाः संशयं जातमात्मनः

surārinilayaḥ śaśvatsāgaraḥ saritāṃ patiḥ |
papraccha saritaḥ sarvāḥ saṃśayaṃ jātamātmanaḥ

समूलशाखान्पश्यामि निहतान्क्वापि नो द्रुमान् ।
युष्माभिरिह पूर्णाभिरन्यांस्तत्र न वेतसान्

samūlaśākhānpaśyāmi nihatānkvāpi no drumān |
yuṣmābhiriha pūrṇābhiranyāṃstatra na vetasān

अ-पकायश्चाल्पसारो वेतसः कूलजश्च यः ।
अज्ञया वा नानीतः किं च वा तेन वः कृतम्

a-pakāyaścālpasāro vetasaḥ kūlajaśca yaḥ |
ajñayā vā nānītaḥ kiṃ ca vā tena vaḥ kṛtam

तदहं श्रोतुमिच्छामि सर्वासामेव वो मतम् ।
यथा चेमानि कूलानि हित्वा नायाति वेतसः

tadahaṃ śrotumicchāmi sarvāsāmeva vo matam |
yathā cemāni kūlāni hitvā nāyāti vetasaḥ

तत्र प्राह नदी गङ्गा वाक्यमुत्तरमर्थवत् ।
हेतुमद्ग्राहकं चैव सागरं सरितां पतिम्

tatra prāha nadī gaṅgā vākyamuttaramarthavat |
hetumadgrāhakaṃ caiva sāgaraṃ saritāṃ patim

गङ्गोवाच ।
तिष्ठन्त्येते यथास्थानं नगा ह्येकनिकेतनाः ।
ततस्त्यजन्ति तत्स्थानं प्रातिलोम्यान्न वेतसः

gaṅgovāca |
tiṣṭhantyete yathāsthānaṃ nagā hyekaniketanāḥ |
tatastyajanti tatsthānaṃ prātilomyānna vetasaḥ

वेतसो वेगमायान्तं दृष्ट्वा नमति नापरे ।
स च वेगे ह्यतिक्रान्ते स्थानमापद्यते पुनः

vetaso vegamāyāntaṃ dṛṣṭvā namati nāpare |
sa ca vege hyatikrānte sthānamāpadyate punaḥ

कालज्ञः समयज्ञश्च सदावश्यश्च नो द्रुमः ।
अनुलोमवृत्तितस्तब्धस्तेन त्वां नैति वेतसः

kālajñaḥ samayajñaśca sadāvaśyaśca no drumaḥ |
anulomavṛttitastabdhastena tvāṃ naiti vetasaḥ

मारुतोदकवेगेन ये नमन्त्युन्नमन्ति च ।
ओषध्यः पादपा गुल्मा न ते यान्ति पराभवम्

mārutodakavegena ye namantyunnamanti ca |
oṣadhyaḥ pādapā gulmā na te yānti parābhavam

यो हि शत्रोर्विवृद्धस्य प्रभोर्बन्धविनाशने ।
पूर्वं न सहते वेगं क्षिप्रमेव विनश्यति

yo hi śatrorvivṛddhasya prabhorbandhavināśane |
pūrvaṃ na sahate vegaṃ kṣiprameva vinaśyati

सारासारं बलं वीर्यमात्मनो द्विषतश्च यः ।
जानन्विचरति प्राज्ञो न स याति पराभवम्

sārāsāraṃ balaṃ vīryamātmano dviṣataśca yaḥ |
jānanvicarati prājño na sa yāti parābhavam

एवमेव यदा विद्वान्मन्यते विपुलं बलम् ।
संश्रयेद्वैतसीं वृत्तिमेतत्प्रज्ञानलक्षणम्

evameva yadā vidvānmanyate vipulaṃ balam |
saṃśrayedvaitasīṃ vṛttimetatprajñānalakṣaṇam