अध्याय 112: आलसी ऊँट और सियार

किं पार्थिवेन कर्तव्यं किंच कृत्वा सुखी भवेत् ।
तन्ममाचक्ष्व तत्त्वेन सर्वधर्मभृतां वर

kiṃ pārthivena kartavyaṃ kiṃca kṛtvā sukhī bhavet |
tanmamācakṣva tattvena sarvadharmabhṛtāṃ vara

हन्त तेऽहं प्रवक्ष्यामि शृणु कार्यैकनिश्चयम् ।
यथा राज्ञेह कर्तव्यं यच्च कृत्वा सुखी भवेत्

hanta te'haṃ pravakṣyāmi śṛṇu kāryaikaniścayam |
yathā rājñeha kartavyaṃ yacca kṛtvā sukhī bhavet

नचैवं वर्तितव्यं स्म यथेदमनुशुश्रुम् ।
उष्ट्रस्य तु महद्वृत्तं तन्निबोध युधिष्ठिर

nacaivaṃ vartitavyaṃ sma yathedamanuśuśrum |
uṣṭrasya tu mahadvṛttaṃ tannibodha yudhiṣṭhira

जातिस्मरो महानुष्ट्रः प्रजापतिकुलोद्भवः ।
तपः सुमहदातिष्ठदरण्ये संशितव्रतः

jātismaro mahānuṣṭraḥ prajāpatikulodbhavaḥ |
tapaḥ sumahadātiṣṭhadaraṇye saṃśitavrataḥ

तपसस्तस्य चान्तेऽथ प्रीतिमानभवद्विभुः ।
वरेण च्छन्दयामास ततश्चैनं पितामहः

tapasastasya cānte'tha prītimānabhavadvibhuḥ |
vareṇa cchandayāmāsa tataścainaṃ pitāmahaḥ

भगवंस्त्वत्प्रसादान्मे दीर्घा ग्रीवा भवेदियम् ।
योजनानां शतं साग्रमिच्छेयं चारितुं विभो

bhagavaṃstvatprasādānme dīrghā grīvā bhavediyam |
yojanānāṃ śataṃ sāgramiccheyaṃ cārituṃ vibho

एवमस्विति चोक्तः स वरदेन महात्मना ।
प्रतिलभ्य वरं श्रेष्ठं ययावुष्ट्रः स्वकं वनम्

evamasviti coktaḥ sa varadena mahātmanā |
pratilabhya varaṃ śreṣṭhaṃ yayāvuṣṭraḥ svakaṃ vanam

स चकार तदाऽऽलस्यं वरदानात्सुदुर्मतिः ।
न चैच्छच्चिरतुं गन्तुं दुरात्मा कालमोहितः

sa cakāra tadā''lasyaṃ varadānātsudurmatiḥ |
na caicchacciratuṃ gantuṃ durātmā kālamohitaḥ

स कदाचित्प्रसार्यैव तां ग्रीवां शतयोजनाम् ।
चचार श्रान्तहृदयो वातश्चागात्ततो महान्

sa kadācitprasāryaiva tāṃ grīvāṃ śatayojanām |
cacāra śrāntahṛdayo vātaścāgāttato mahān

स गुहायां शिरोग्रीवां निधाय पशुरात्मनः ।
आस्ते वर्षमथाभ्यागात्सुमहत्प्लावयज्जगत्

sa guhāyāṃ śirogrīvāṃ nidhāya paśurātmanaḥ |
āste varṣamathābhyāgātsumahatplāvayajjagat

अथ शीतपरीताङ्गो जम्बुकः क्षुच्छ्रमान्वितः ।
सदारस्तां गुहामाशु प्रविवेश जलार्दितः

atha śītaparītāṅgo jambukaḥ kṣucchramānvitaḥ |
sadārastāṃ guhāmāśu praviveśa jalārditaḥ

स दृष्ट्वा मांसजीवी तु सुभृशं क्षुच्छ्रमान्वितः ॥
अभक्षयत्ततो ग्रीवामुष्ट्रस्य भरतर्षभ

sa dṛṣṭvā māṃsajīvī tu subhṛśaṃ kṣucchramānvitaḥ ||
abhakṣayattato grīvāmuṣṭrasya bharatarṣabha

यदा त्वबुध्यतात्मानं भक्ष्यमाणं स वै पशु ।
तदा संकोचने यत्नमकरोद्भृशदुःखितः

yadā tvabudhyatātmānaṃ bhakṣyamāṇaṃ sa vai paśu |
tadā saṃkocane yatnamakarodbhṛśaduḥkhitaḥ

यावदूर्ध्वमधश्चैव ग्रीवां संक्षिपते पशुः ।
तावत्तेन सदारेण जम्बुकेन स भक्षितः

yāvadūrdhvamadhaścaiva grīvāṃ saṃkṣipate paśuḥ |
tāvattena sadāreṇa jambukena sa bhakṣitaḥ

स हत्वा भक्षयित्वा च तमुष्ट्रं जम्बुकस्तदा ।
विगते वातवर्पे तु निश्चक्राम गुहोदरात्

sa hatvā bhakṣayitvā ca tamuṣṭraṃ jambukastadā |
vigate vātavarpe tu niścakrāma guhodarāt

एवं दुर्बुद्धिना प्राप्तमुष्ट्रेण निधनं तदा ।
आलस्यस्य क्रमात्पश्य महान्तं दोषमागतम्

evaṃ durbuddhinā prāptamuṣṭreṇa nidhanaṃ tadā |
ālasyasya kramātpaśya mahāntaṃ doṣamāgatam

त्वमप्येवंविधं हित्वा योगेन नियतेन्द्रियः ।
वर्तस्व बुद्धिमूलं तु विजयं मनुरब्रवीत्

tvamapyevaṃvidhaṃ hitvā yogena niyatendriyaḥ |
vartasva buddhimūlaṃ tu vijayaṃ manurabravīt

बुद्धिश्रेष्ठानि कर्माणि बाहुमध्यानि भारत ।
तानि जङ्घाजघन्यानि भारप्रत्यवराणि च

buddhiśreṣṭhāni karmāṇi bāhumadhyāni bhārata |
tāni jaṅghājaghanyāni bhārapratyavarāṇi ca

राज्यं तिष्ठति दक्षस्य संगृहीतेन्द्रियस्य च ।
[आर्तस्य बुद्धिमूलं हि विजयं मनुरब्रवीत् ।]
गुप्तं मन्त्रं श्रुतवतः सुसहायस्य चानघ

rājyaṃ tiṣṭhati dakṣasya saṃgṛhītendriyasya ca |
[ārtasya buddhimūlaṃ hi vijayaṃ manurabravīt |]
guptaṃ mantraṃ śrutavataḥ susahāyasya cānagha

असहायवतो ह्यर्था न तिष्ठन्ति कदाचन ।
परीक्षितसहायस्य तिष्ठन्तीह युधिष्ठिर ।
सहाययुक्तेन मही कृत्स्ना शक्या प्रशासितुम्

asahāyavato hyarthā na tiṣṭhanti kadācana |
parīkṣitasahāyasya tiṣṭhantīha yudhiṣṭhira |
sahāyayuktena mahī kṛtsnā śakyā praśāsitum

इदं हि सद्भिः कथितं विधिज्ञैः
पुरा महेन्द्रप्रतिमप्रभावः ।
मयाऽपि चोक्तं तव शास्त्रदृष्ट्या
त्वमप्रमत्तः प्रचरस्व राजन्

idaṃ hi sadbhiḥ kathitaṃ vidhijñaiḥ
purā mahendrapratimaprabhāvaḥ |
mayā'pi coktaṃ tava śāstradṛṣṭyā
tvamapramattaḥ pracarasva rājan