अध्याय 114: सभा में अपमान सहने का धर्म

विद्वान्मूढप्रगल्भेन मृदुस्तीक्ष्णेन भारत ।
आक्रुश्यमानः सदसि कथं कुर्यादरिंदम्

vidvānmūḍhapragalbhena mṛdustīkṣṇena bhārata |
ākruśyamānaḥ sadasi kathaṃ kuryādariṃdam

श्रूयतां पृथिवीपाल यथैऽषोर्थोऽवगम्यते ।
सदा सचेताः सहते नरस्येहाल्पचेतसः

śrūyatāṃ pṛthivīpāla yathai'ṣortho'vagamyate |
sadā sacetāḥ sahate narasyehālpacetasaḥ

आक्रुश्य दूष्यमाणश्च सुकृतं तस्य विन्दति ।
दुष्कृतं चात्मनो मर्षी तस्मिन्नेव प्रमार्जति

ākruśya dūṣyamāṇaśca sukṛtaṃ tasya vindati |
duṣkṛtaṃ cātmano marṣī tasminneva pramārjati

गर्हितं तमुपेक्षेत वाश्यमानमिवातुरम् ।
लोके विद्वेषमापन्नो निष्फलं प्रतिपद्यते

garhitaṃ tamupekṣeta vāśyamānamivāturam |
loke vidveṣamāpanno niṣphalaṃ pratipadyate

इति संश्लाघते नित्यं तेन पापेन कर्मणा ।
इदमुक्तो मया कश्चित्सर्वतो जनसंसदि ।
स तत्र व्रीडितः शुष्को मृतकल्पोऽवतिष्ठते

iti saṃślāghate nityaṃ tena pāpena karmaṇā |
idamukto mayā kaścitsarvato janasaṃsadi |
sa tatra vrīḍitaḥ śuṣko mṛtakalpo'vatiṣṭhate

श्लाघन्नश्लाघनीयेन कर्मणा निरपत्रपः ।
उपेक्षितव्यो दान्तेन तादृशः पुरुषाधमः

ślāghannaślāghanīyena karmaṇā nirapatrapaḥ |
upekṣitavyo dāntena tādṛśaḥ puruṣādhamaḥ

यद्यद्ब्रूयादल्पमतिस्तत्तदस्य सहेत्तदा

yadyadbrūyādalpamatistattadasya sahettadā

प्रकृत्या हि प्रशंसन्वा निन्दन्वा किं करिष्यति ।
वने काक इवाबुद्धिर्वाश्यमानो निरर्थकम्

prakṛtyā hi praśaṃsanvā nindanvā kiṃ kariṣyati |
vane kāka ivābuddhirvāśyamāno nirarthakam

यदि वाग्भिः प्रयोगः स्यात्प्रयोज्यः पापकर्मणा ।
वागेवार्थो भवेत्तस्य न ह्येवार्थो जिघांसतः

yadi vāgbhiḥ prayogaḥ syātprayojyaḥ pāpakarmaṇā |
vāgevārtho bhavettasya na hyevārtho jighāṃsataḥ

निषेकं वै परस्यासावाचष्टे वृत्तचेष्टया ।
मयूर इव कौपीनं नृत्यं संदर्शयन्निव

niṣekaṃ vai parasyāsāvācaṣṭe vṛttaceṣṭayā |
mayūra iva kaupīnaṃ nṛtyaṃ saṃdarśayanniva

यस्यावाच्यं न लोकेऽस्मिन्नाकार्यं चापि किंचन ।
वाचं तेन न संदध्याच्छुचिः संश्लिष्टकर्मणा

yasyāvācyaṃ na loke'sminnākāryaṃ cāpi kiṃcana |
vācaṃ tena na saṃdadhyācchuciḥ saṃśliṣṭakarmaṇā

प्रत्यक्षं गुणवादी यः परोक्षं तु विनिन्दकः ।
स मानवः श्ववल्लोके नष्टलोकपरायणः

pratyakṣaṃ guṇavādī yaḥ parokṣaṃ tu vinindakaḥ |
sa mānavaḥ śvavalloke naṣṭalokaparāyaṇaḥ

तादृग्दिनशतं चापि यद्ददाति जुहोति च ।
परोक्षेणापवादेन तं नाशयति तत्क्षणात्

tādṛgdinaśataṃ cāpi yaddadāti juhoti ca |
parokṣeṇāpavādena taṃ nāśayati tatkṣaṇāt

तस्मात्प्राज्ञो नरः सद्यस्तादृशं पापचेतसम् ।
वर्जयेन्मतिमान्वर्ज्यं सारमेयामिषं यथा

tasmātprājño naraḥ sadyastādṛśaṃ pāpacetasam |
varjayenmatimānvarjyaṃ sārameyāmiṣaṃ yathā

परिवादं ब्रुवाणो हि दुरात्मा वै महाजने ।
प्रकाशयति दोषान्स्वान्सर्पः फणमिवोन्नतम्

parivādaṃ bruvāṇo hi durātmā vai mahājane |
prakāśayati doṣānsvānsarpaḥ phaṇamivonnatam

तं स्वकर्मणि कुर्वाणं प्रतिकर्तुं य इच्छति ।
भस्मकूट इवाबुद्धिः खरो रजसि मज्जति

taṃ svakarmaṇi kurvāṇaṃ pratikartuṃ ya icchati |
bhasmakūṭa ivābuddhiḥ kharo rajasi majjati

मनुष्यसालावृकमप्रशान्तं
जनापवादे सततं निविष्टम् ।
मातङ्गमुन्मत्तमिवोन्नदन्तं
त्यजेत तं श्वानमिवातिरौद्रम्

manuṣyasālāvṛkamapraśāntaṃ
janāpavāde satataṃ niviṣṭam |
mātaṅgamunmattamivonnadantaṃ
tyajeta taṃ śvānamivātiraudram

अनार्यजुष्टे पथि वर्तमानं
दमादपेतं विनयाच्च पापम् ।
अरिव्रतं नित्यमभूतिकामं
धिगस्तु तं पापमतिं मनुष्यम्

anāryajuṣṭe pathi vartamānaṃ
damādapetaṃ vinayācca pāpam |
arivrataṃ nityamabhūtikāmaṃ
dhigastu taṃ pāpamatiṃ manuṣyam

प्रत्युच्यमानस्त्वथ भूय एव
निशाम्य माभूस्त्वमथार्तरूपः ।
उच्चस्य नीचेन हि संप्रयोगं
विगर्हयन्ति स्थिरबुद्धयो ये

pratyucyamānastvatha bhūya eva
niśāmya mābhūstvamathārtarūpaḥ |
uccasya nīcena hi saṃprayogaṃ
vigarhayanti sthirabuddhayo ye

क्रुद्धो दशेद्वाऽपि च ताडयेद्वा
स पांसुभिर्वा विकिरेत्तुषैर्वा ।
विवृत्य दन्तांश्च विभीषयेद्वा
सिद्धं हि मूढे कुपिते नृशंसे

kruddho daśedvā'pi ca tāḍayedvā
sa pāṃsubhirvā vikirettuṣairvā |
vivṛtya dantāṃśca vibhīṣayedvā
siddhaṃ hi mūḍhe kupite nṛśaṃse

विगर्हणां नाऽपि दुरात्मना कृतां
सहेत यः संसदि दुर्जनानाम् ।
पठेदिदं चापि निदर्शनं सदा
न वाङ्भयं स लभति किंचिदप्रियम्

vigarhaṇāṃ nā'pi durātmanā kṛtāṃ
saheta yaḥ saṃsadi durjanānām |
paṭhedidaṃ cāpi nidarśanaṃ sadā
na vāṅbhayaṃ sa labhati kiṃcidapriyam