राजा राज्यमनुप्राप्य दुर्बलो भरतर्षभ ।
अमित्रस्यातिवृद्धस्य कथं तिष्ठेदसाधनः
rājā rājyamanuprāpya durbalo bharatarṣabha |
amitrasyātivṛddhasya kathaṃ tiṣṭhedasādhanaḥ
Shanti Parva
Chapter 113: The ocean asks the rivers about reeds
इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मपर्वणि त्रयोदशाधिकशततमोऽध्यायः ॥
14 verses · 113 of 372
What happens in this chapter
The ocean asks the rivers about reeds
Yudhishthira asks how a weak king without means should stand before a powerful enemy. Bhishma recounts a dialogue between the ocean and the rivers. The ocean asks why, in flood, they bring him great trees torn up by the roots but never the slender reed that grows on their banks. Ganga answers. The trees stand stiff against the current, so they are uprooted. The reed bows when it sees the flood coming and rises again when it has passed; it knows the time and yields, so it is never carried away. Plants that bend before wind and water survive. Bhishma concludes that a king who cannot bear a stronger foe's first rush soon perishes; the wise weigh both strengths and, before great force, take the way of the reed.
युधिष्ठिर उवाच
भीष्म उवाच
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
सरितां चैव संवादं सागरस्य च भारत
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
saritāṃ caiva saṃvādaṃ sāgarasya ca bhārata
सुरारिनिलयः शश्वत्सागरः सरितां पतिः ।
पप्रच्छ सरितः सर्वाः संशयं जातमात्मनः
surārinilayaḥ śaśvatsāgaraḥ saritāṃ patiḥ |
papraccha saritaḥ sarvāḥ saṃśayaṃ jātamātmanaḥ
सागर उवाच
समूलशाखान्पश्यामि निहतान्क्वापि नो द्रुमान् ।
युष्माभिरिह पूर्णाभिरन्यांस्तत्र न वेतसान्
samūlaśākhānpaśyāmi nihatānkvāpi no drumān |
yuṣmābhiriha pūrṇābhiranyāṃstatra na vetasān
अ-पकायश्चाल्पसारो वेतसः कूलजश्च यः ।
अज्ञया वा नानीतः किं च वा तेन वः कृतम्
a-pakāyaścālpasāro vetasaḥ kūlajaśca yaḥ |
ajñayā vā nānītaḥ kiṃ ca vā tena vaḥ kṛtam
तदहं श्रोतुमिच्छामि सर्वासामेव वो मतम् ।
यथा चेमानि कूलानि हित्वा नायाति वेतसः
tadahaṃ śrotumicchāmi sarvāsāmeva vo matam |
yathā cemāni kūlāni hitvā nāyāti vetasaḥ
तत्र प्राह नदी गङ्गा वाक्यमुत्तरमर्थवत् ।
हेतुमद्ग्राहकं चैव सागरं सरितां पतिम्
tatra prāha nadī gaṅgā vākyamuttaramarthavat |
hetumadgrāhakaṃ caiva sāgaraṃ saritāṃ patim
गङ्गोवाच ।
तिष्ठन्त्येते यथास्थानं नगा ह्येकनिकेतनाः ।
ततस्त्यजन्ति तत्स्थानं प्रातिलोम्यान्न वेतसः
gaṅgovāca |
tiṣṭhantyete yathāsthānaṃ nagā hyekaniketanāḥ |
tatastyajanti tatsthānaṃ prātilomyānna vetasaḥ
वेतसो वेगमायान्तं दृष्ट्वा नमति नापरे ।
स च वेगे ह्यतिक्रान्ते स्थानमापद्यते पुनः
vetaso vegamāyāntaṃ dṛṣṭvā namati nāpare |
sa ca vege hyatikrānte sthānamāpadyate punaḥ
कालज्ञः समयज्ञश्च सदावश्यश्च नो द्रुमः ।
अनुलोमवृत्तितस्तब्धस्तेन त्वां नैति वेतसः
kālajñaḥ samayajñaśca sadāvaśyaśca no drumaḥ |
anulomavṛttitastabdhastena tvāṃ naiti vetasaḥ
मारुतोदकवेगेन ये नमन्त्युन्नमन्ति च ।
ओषध्यः पादपा गुल्मा न ते यान्ति पराभवम्
mārutodakavegena ye namantyunnamanti ca |
oṣadhyaḥ pādapā gulmā na te yānti parābhavam
भीष्म उवाच
यो हि शत्रोर्विवृद्धस्य प्रभोर्बन्धविनाशने ।
पूर्वं न सहते वेगं क्षिप्रमेव विनश्यति
yo hi śatrorvivṛddhasya prabhorbandhavināśane |
pūrvaṃ na sahate vegaṃ kṣiprameva vinaśyati
सारासारं बलं वीर्यमात्मनो द्विषतश्च यः ।
जानन्विचरति प्राज्ञो न स याति पराभवम्
sārāsāraṃ balaṃ vīryamātmano dviṣataśca yaḥ |
jānanvicarati prājño na sa yāti parābhavam
एवमेव यदा विद्वान्मन्यते विपुलं बलम् ।
संश्रयेद्वैतसीं वृत्तिमेतत्प्रज्ञानलक्षणम्
evameva yadā vidvānmanyate vipulaṃ balam |
saṃśrayedvaitasīṃ vṛttimetatprajñānalakṣaṇam
Text source: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)