अध्याय 109: जब सत्य और असत्य स्थान बदलते हैं

कथं धर्मे स्थातुमिच्छन्नरो वर्तेत भारत ।
तत्त्वं जिज्ञासमानाय प्रब्रूहि भरतर्षभ

kathaṃ dharme sthātumicchannaro varteta bhārata |
tattvaṃ jijñāsamānāya prabrūhi bharatarṣabha

सत्यं चैवानृतं चोभे लोकानावृत्य तिष्ठतः ।
तयोः किमाचरेद्राजन्पुरुषो धर्मनिश्चितः

satyaṃ caivānṛtaṃ cobhe lokānāvṛtya tiṣṭhataḥ |
tayoḥ kimācaredrājanpuruṣo dharmaniścitaḥ

किंस्वित्सत्यं किमनृतं किंस्विद्धर्म्यं सनातनम् ।
कस्मिन्काले वदेत्सत्यं कस्मिन्वाऽप्यनृतं वदेत्

kiṃsvitsatyaṃ kimanṛtaṃ kiṃsviddharmyaṃ sanātanam |
kasminkāle vadetsatyaṃ kasminvā'pyanṛtaṃ vadet

सत्यस्य वचनं साधु न सत्याद्विद्यते परम् ।
यत्तु लोके सुदुर्ज्ञेयं तत्ते वक्ष्यामि भारत

satyasya vacanaṃ sādhu na satyādvidyate param |
yattu loke sudurjñeyaṃ tatte vakṣyāmi bhārata

भवेत्सत्यं न वक्तव्यं वक्तव्यमनृतं भवेत् ।
यत्रानृतं भवेत्सत्यं सत्यं वाऽप्यनृतं भवेत्

bhavetsatyaṃ na vaktavyaṃ vaktavyamanṛtaṃ bhavet |
yatrānṛtaṃ bhavetsatyaṃ satyaṃ vā'pyanṛtaṃ bhavet

तादृशो वर्धते पापो यत्र सत्यमनिश्चितम् ।
सत्यानृते विनिश्चित्य ततो भवति धर्मवि

tādṛśo vardhate pāpo yatra satyamaniścitam |
satyānṛte viniścitya tato bhavati dharmavi

अप्यनार्योऽकृतप्रज्ञः पुरुषोऽप्यतिदारुणः ।
सुमहत्प्राप्नुयात्पुण्यं बलाकोऽन्धवधादिव

apyanāryo'kṛtaprajñaḥ puruṣo'pyatidāruṇaḥ |
sumahatprāpnuyātpuṇyaṃ balāko'ndhavadhādiva

किमाश्चर्यं च यन्मूढो धर्मकामोऽप्यधर्मवित् ।
सुमहत्प्राप्नुयात्पुण्यं गङ्गायामिव कौशिकः

kimāścaryaṃ ca yanmūḍho dharmakāmo'pyadharmavit |
sumahatprāpnuyātpuṇyaṃ gaṅgāyāmiva kauśikaḥ

तादृशोऽयमनुप्रश्नो यत्र धर्मः सुदुर्विदः ।
दुष्कारं चापि संख्यातुं तर्केणात्र व्यवस्यति

tādṛśo'yamanupraśno yatra dharmaḥ sudurvidaḥ |
duṣkāraṃ cāpi saṃkhyātuṃ tarkeṇātra vyavasyati

प्रभवार्थाय भूतानां धर्मप्रवचनं कृतम् ।
यः स्यात्प्रभवसंयुक्तः स धर्म इति निश्चयः

prabhavārthāya bhūtānāṃ dharmapravacanaṃ kṛtam |
yaḥ syātprabhavasaṃyuktaḥ sa dharma iti niścayaḥ

अहिंसा सत्यमक्रोधस्तपो दानं दमो मतिः ।
अनसूयाऽप्यसामर्थ्यमनीर्ष्या शीलमेव च

ahiṃsā satyamakrodhastapo dānaṃ damo matiḥ |
anasūyā'pyasāmarthyamanīrṣyā śīlameva ca

एष धर्मः कुरुश्रेष्ठ कथितं परमेष्ठिना ।
ब्रह्मणा देवदेवेन अयं चैव सनातनः

eṣa dharmaḥ kuruśreṣṭha kathitaṃ parameṣṭhinā |
brahmaṇā devadevena ayaṃ caiva sanātanaḥ

अस्मिन्धर्मे स्थितो राजन्नरो भद्राणि पश्यति ।
श्रौतो वधात्मको धर्म अहिंसापरमार्थिकः

asmindharme sthito rājannaro bhadrāṇi paśyati |
śrauto vadhātmako dharma ahiṃsāparamārthikaḥ

धारणाद्धर्ममित्याहुर्धर्मेण विधृताः प्रजाः ।
यः स्याद्धारणसंयुक्तः स धर्म इति निश्चः

dhāraṇāddharmamityāhurdharmeṇa vidhṛtāḥ prajāḥ |
yaḥ syāddhāraṇasaṃyuktaḥ sa dharma iti niścaḥ

अहिंसार्थाय भूतानां धर्मप्रवचनं कृतम् ।
यः स्यादहिंसासंयुक्तः स धर्म इति निश्चयः

ahiṃsārthāya bhūtānāṃ dharmapravacanaṃ kṛtam |
yaḥ syādahiṃsāsaṃyuktaḥ sa dharma iti niścayaḥ

श्रुतिं धर्मं वदन्त्यन्ये मानान्याहुः परे जनाः ।
न च तं स्वभ्यसूयामो न हि सर्वं विधीयते

śrutiṃ dharmaṃ vadantyanye mānānyāhuḥ pare janāḥ |
na ca taṃ svabhyasūyāmo na hi sarvaṃ vidhīyate

येऽन्यायेन जिहीर्षन्तो धनमिच्छन्ति कर्हिचित् ।
तेभ्यस्तु न तदाख्येयं स धर्म इति निश्चयः

ye'nyāyena jihīrṣanto dhanamicchanti karhicit |
tebhyastu na tadākhyeyaṃ sa dharma iti niścayaḥ

अकूजनेन चेन्मोक्षो नावकूजेत्कथंचन ।
अवश्यं कूजितव्यं वा शङ्केरन्वाऽप्यकूजनात्

akūjanena cenmokṣo nāvakūjetkathaṃcana |
avaśyaṃ kūjitavyaṃ vā śaṅkeranvā'pyakūjanāt

येऽन्ये वाऽप्यनृतं कुर्युः कुर्यादेव विचारणम् ।
श्रेयस्तत्रानृतं वक्तुं सत्यादिति विचारितम्

ye'nye vā'pyanṛtaṃ kuryuḥ kuryādeva vicāraṇam |
śreyastatrānṛtaṃ vaktuṃ satyāditi vicāritam

अक्षयाद्यो वधं राजन्कुर्यादेवाविचारयन् ।
अबुध्वाऽनुशये दोषं श्रेयस्तच्चानृतं भवेत्

akṣayādyo vadhaṃ rājankuryādevāvicārayan |
abudhvā'nuśaye doṣaṃ śreyastaccānṛtaṃ bhavet

न स्तेनः सह संबन्धान्मुच्यते शपथादपि ।
श्रेयस्तत्रानृतं वक्तुं सत्यादिति हि धारणा

na stenaḥ saha saṃbandhānmucyate śapathādapi |
śreyastatrānṛtaṃ vaktuṃ satyāditi hi dhāraṇā

यः पापैः सह संबन्धान्मुच्यते शपथादपि ।
न च तेभ्यो धनं दद्याच्छक्ये सति कथंचन ।
पापेभ्यो हि धनं दत्तं दातारमपि पीडयेत्

yaḥ pāpaiḥ saha saṃbandhānmucyate śapathādapi |
na ca tebhyo dhanaṃ dadyācchakye sati kathaṃcana |
pāpebhyo hi dhanaṃ dattaṃ dātāramapi pīḍayet

स्वशरीरोपरोधेन धनमादातुमिच्छतः ।
सत्यसंप्रतिपत्त्यर्थं यद्ब्रूयुः साक्षिणः क्वचित् ।
अनुक्त्वा तत्र तद्वाच्यं सर्वे तेऽनृतवादिनः

svaśarīroparodhena dhanamādātumicchataḥ |
satyasaṃpratipattyarthaṃ yadbrūyuḥ sākṣiṇaḥ kvacit |
anuktvā tatra tadvācyaṃ sarve te'nṛtavādinaḥ

प्राणात्यये विवाहे च वक्तव्यमनृतं भवेत् ।
अर्थस्य रक्षणार्थाय परेषां धर्मकारणात्

prāṇātyaye vivāhe ca vaktavyamanṛtaṃ bhavet |
arthasya rakṣaṇārthāya pareṣāṃ dharmakāraṇāt

परेषां सिद्धिमाकाङ्क्षन्न च स्याद्धर्मभिक्षुकः ।
प्रतिश्रुत्य न दातव्यं श्वः कार्यस्तु बलात्कृतः

pareṣāṃ siddhimākāṅkṣanna ca syāddharmabhikṣukaḥ |
pratiśrutya na dātavyaṃ śvaḥ kāryastu balātkṛtaḥ

यः कश्चिद्धर्मसमयात्प्रच्युतो धर्मजीवनः ।
दण्डेनैव स हन्तव्यस्तं पन्थानं समाश्रितः

yaḥ kaściddharmasamayātpracyuto dharmajīvanaḥ |
daṇḍenaiva sa hantavyastaṃ panthānaṃ samāśritaḥ

च्युतः सदैव धर्मेभ्यो धनवान्धर्ममाश्रितः ।
कथं स्वधर्ममुत्सृज्य तमिच्छेदुपजीवितुम्

cyutaḥ sadaiva dharmebhyo dhanavāndharmamāśritaḥ |
kathaṃ svadharmamutsṛjya tamicchedupajīvitum

सर्वोपायैर्नियन्तव्यः पापो निकृतिजीवनः ।
धनमित्येव पापानां सर्वेषामिह निश्चयः

sarvopāyairniyantavyaḥ pāpo nikṛtijīvanaḥ |
dhanamityeva pāpānāṃ sarveṣāmiha niścayaḥ

अविवाह्या ह्यसंभोज्या निकृत्या निरयं गताः ।
च्युता देवमनुष्येभ्यो यथा प्रेतास्तथैव ते ।
[निर्यज्ञास्तपसा हीना मा स्म तैः सह संगमः ॥]

avivāhyā hyasaṃbhojyā nikṛtyā nirayaṃ gatāḥ |
cyutā devamanuṣyebhyo yathā pretāstathaiva te |
[niryajñāstapasā hīnā mā sma taiḥ saha saṃgamaḥ ||]

धनादानाद्दुःखतरं जीविता धिक्प्रयोजनम् ।
इदं ते रोचतां धर्म इति वाच्यं प्रयत्नतः

dhanādānādduḥkhataraṃ jīvitā dhikprayojanam |
idaṃ te rocatāṃ dharma iti vācyaṃ prayatnataḥ

न कश्चिदस्ति पापानां धर्म इत्येष निश्चयः ।
तथाविधं च यो हन्यान्न स पापेन लिप्यते

na kaścidasti pāpānāṃ dharma ityeṣa niścayaḥ |
tathāvidhaṃ ca yo hanyānna sa pāpena lipyate

स्वकर्मणा हतं हन्ति हत एव स हन्यते ।
तेषु यः समयं कश्चित्कुर्वीत हतबुद्धिषु

svakarmaṇā hataṃ hanti hata eva sa hanyate |
teṣu yaḥ samayaṃ kaścitkurvīta hatabuddhiṣu

यथा काकास्तथैव श्वा तथैवोपधिजीवनः ।
ऊर्ध्वं देहविमोक्षान्ते भवन्त्येतासु योनिषु

yathā kākāstathaiva śvā tathaivopadhijīvanaḥ |
ūrdhvaṃ dehavimokṣānte bhavantyetāsu yoniṣu

यस्मिन्यथा वर्तति यो मनुष्य
स्तस्मिंस्तथा वर्तितव्यं स धर्मः ।
मायाचारो मायया बाधितव्यः
साध्वाचारः साधुनैवाभ्युपेयः

yasminyathā vartati yo manuṣya
stasmiṃstathā vartitavyaṃ sa dharmaḥ |
māyācāro māyayā bādhitavyaḥ
sādhvācāraḥ sādhunaivābhyupeyaḥ