अध्याय 108: माता, पिता और गुरु सर्वोपरि

महानयं धर्मपथो बहुशाखश्च भारत ।
किंस्विदेवेह धर्माणामनुष्ठेयतमं मतम्

mahānayaṃ dharmapatho bahuśākhaśca bhārata |
kiṃsvideveha dharmāṇāmanuṣṭheyatamaṃ matam

किं कार्यं सर्वभूतानां गरीयो भवतो मतम् ।
यथाऽहं परमं धर्ममिह च प्रेत्य चाप्नुयाम्

kiṃ kāryaṃ sarvabhūtānāṃ garīyo bhavato matam |
yathā'haṃ paramaṃ dharmamiha ca pretya cāpnuyām

मातापित्रोर्गुरूणां च पूजा बहुमता मम ।
अत्र वर्तन्नरो लोकान्यशश्च महदश्नुते

mātāpitrorgurūṇāṃ ca pūjā bahumatā mama |
atra vartannaro lokānyaśaśca mahadaśnute

यदेते ह्यनुजानीयुः कर्म तात सुपूजिताः ।
धर्मं धर्मविरुद्धं वा तत्कर्तव्यं युधिष्ठिर

yadete hyanujānīyuḥ karma tāta supūjitāḥ |
dharmaṃ dharmaviruddhaṃ vā tatkartavyaṃ yudhiṣṭhira

न तैरभ्यननुज्ञातो धर्ममन्यं समाचरेत् ।
यं मे तेऽभ्यनुजानीयुः स धर्म इति निश्चयः

na tairabhyananujñāto dharmamanyaṃ samācaret |
yaṃ me te'bhyanujānīyuḥ sa dharma iti niścayaḥ

एत एव त्रयो लोका एत एवाश्रमास्त्रयः ।
एत एव त्रयो वेदा एत एव त्रयोऽग्नयः

eta eva trayo lokā eta evāśramāstrayaḥ |
eta eva trayo vedā eta eva trayo'gnayaḥ

पिता वै गार्हपत्योऽग्निर्माताऽग्निर्दक्षिणः स्मृतः ।
गुरुराहवनीयस्तु साऽग्नित्रेता गरीयसी

pitā vai gārhapatyo'gnirmātā'gnirdakṣiṇaḥ smṛtaḥ |
gururāhavanīyastu sā'gnitretā garīyasī

त्रिष्वप्रमाद्यन्नेतेषु त्रील्लोँकानपि जेष्यसि ।
पितृवृत्त्या त्विमं लोकं मातृवृत्त्या तथा परम्

triṣvapramādyanneteṣu trīllom̐kānapi jeṣyasi |
pitṛvṛttyā tvimaṃ lokaṃ mātṛvṛttyā tathā param

ब्रह्मलोकं गुरोर्वृत्त्या नियमेन तरिष्यसि ।
सम्यगेतेषु वर्तस्व त्रिषु लोकेषु भारत

brahmalokaṃ gurorvṛttyā niyamena tariṣyasi |
samyageteṣu vartasva triṣu lokeṣu bhārata

यशः प्राप्स्यसि भद्रं ते धर्मं च सुमहाफलम् ।
नैतानतिशयीथास्त्वं नात्यश्नीथा न दूषयेः

yaśaḥ prāpsyasi bhadraṃ te dharmaṃ ca sumahāphalam |
naitānatiśayīthāstvaṃ nātyaśnīthā na dūṣayeḥ

नित्यं परिचरेश्चैव तद्वै सुकृतमुत्तमम् ।
कीर्ति पुण्यं यशो लोकान्प्राप्स्यसे त्वं जनाधिप

nityaṃ paricareścaiva tadvai sukṛtamuttamam |
kīrti puṇyaṃ yaśo lokānprāpsyase tvaṃ janādhipa

सर्वे तस्यादृता लोका यस्यैते त्रय आदृताः ।
अनादृतास्तु यस्यैते सर्वास्तस्याफलाः क्रियाः

sarve tasyādṛtā lokā yasyaite traya ādṛtāḥ |
anādṛtāstu yasyaite sarvāstasyāphalāḥ kriyāḥ

न चायं न परो लोको न यशस्तस्य भारत ।
अमानिता नित्यमेव यस्यैते गुरवस्त्रयः

na cāyaṃ na paro loko na yaśastasya bhārata |
amānitā nityameva yasyaite guravastrayaḥ

न चास्मिन्न परे लोके यशस्तस्य प्रकाशते ।
यच्चान्यदपि कल्याणं पारत्रं समुदाहृतम्

na cāsminna pare loke yaśastasya prakāśate |
yaccānyadapi kalyāṇaṃ pāratraṃ samudāhṛtam

तेभ्य एव हि यत्सर्वं कृत्यं यन्निसृजाम्यहम् ।
तदासीन्मे शतगुणं सहस्रगुणमेव च ।
तस्मान्मे संप्रकाशन्ते त्रयो लोका युधिष्ठिर

tebhya eva hi yatsarvaṃ kṛtyaṃ yannisṛjāmyaham |
tadāsīnme śataguṇaṃ sahasraguṇameva ca |
tasmānme saṃprakāśante trayo lokā yudhiṣṭhira

दशैव तु सदाऽऽचार्यः श्रोत्रियानधितिष्ठति ।
दशाचार्यानुपाध्याय उपाध्यायान्पिता दश

daśaiva tu sadā''cāryaḥ śrotriyānadhitiṣṭhati |
daśācāryānupādhyāya upādhyāyānpitā daśa

पितॄन्दश तु मातैका सर्वां वा पृथिवीमपि ।
गुरुत्वेनाभिभवति नास्ति मातृसमो गुरुः

pitṝndaśa tu mātaikā sarvāṃ vā pṛthivīmapi |
gurutvenābhibhavati nāsti mātṛsamo guruḥ

गुरुर्गरीयान्पितृतो मातृतश्चेति मे मतिः ।
उभौ हि मातापितरौ जन्मन्येवोपयुज्यतः

gururgarīyānpitṛto mātṛtaśceti me matiḥ |
ubhau hi mātāpitarau janmanyevopayujyataḥ

शरीरमेतौ सृजतः पिता माता च भारत ।
आचार्यशिष्टा या जातिः सासम्यगजरामरा

śarīrametau sṛjataḥ pitā mātā ca bhārata |
ācāryaśiṣṭā yā jātiḥ sāsamyagajarāmarā

अवध्या हि सदा माता पिता चाप्युपचारिणौ

avadhyā hi sadā mātā pitā cāpyupacāriṇau

न स दुष्यति तत्कृत्वा न च ते दूषयन्ति तम् ।
धर्माय यतमानानां विदुर्देवाः सहर्षिभिः

na sa duṣyati tatkṛtvā na ca te dūṣayanti tam |
dharmāya yatamānānāṃ vidurdevāḥ saharṣibhiḥ

य आवृणोत्यवितथेन कर्मणा
ऋतं ब्रुवन्नमृतं संप्रयच्छन् ।
तं मन्येथाः पितरं मातरं च
तस्मै न द्रुह्येत्कृतमस्य जानन्

ya āvṛṇotyavitathena karmaṇā
ṛtaṃ bruvannamṛtaṃ saṃprayacchan |
taṃ manyethāḥ pitaraṃ mātaraṃ ca
tasmai na druhyetkṛtamasya jānan

स्तथैव तेषां गुरवोऽभ्यर्चनीयाः

stathaiva teṣāṃ guravo'bhyarcanīyāḥ

तस्मात्पूजयितव्याश्च संविभज्याश्च यत्नतः ।
गुरवोऽर्चयितव्याश्च पुराणं धर्ममिच्छता

tasmātpūjayitavyāśca saṃvibhajyāśca yatnataḥ |
guravo'rcayitavyāśca purāṇaṃ dharmamicchatā

येन प्रीणन्ति पितरस्तेन प्रीतः प्रजापतिः ।
प्रीणाति जननीयेन पृथिवी तेन पूजिता

yena prīṇanti pitarastena prītaḥ prajāpatiḥ |
prīṇāti jananīyena pṛthivī tena pūjitā

येन प्रीणात्युपाध्यायस्तेन स्याद्ब्रह्म पूजितम् ।
मातृतः पितृतश्चैव तस्मात्पूज्यतमो गुरुः

yena prīṇātyupādhyāyastena syādbrahma pūjitam |
mātṛtaḥ pitṛtaścaiva tasmātpūjyatamo guruḥ

ऋषयश्च हि देवाश्च प्रीयन्ते पितृभिः सह ।
पूज्यमानेषु गुरुषु तस्मात्पूज्यतमो गुरुः

ṛṣayaśca hi devāśca prīyante pitṛbhiḥ saha |
pūjyamāneṣu guruṣu tasmātpūjyatamo guruḥ

केनचिन्न च वृत्तेन ह्यवज्ञेयो गुरुर्भवेत् ।
न च माता न च पितो तादृशो यादृशो गुरुः

kenacinna ca vṛttena hyavajñeyo gururbhavet |
na ca mātā na ca pito tādṛśo yādṛśo guruḥ

न तेऽवमानमर्हन्ति न तेषां दूषयेत्कृतम् ।
गुरूणामेव सत्कारं विदुर्देवाः सहर्षिभिः

na te'vamānamarhanti na teṣāṃ dūṣayetkṛtam |
gurūṇāmeva satkāraṃ vidurdevāḥ saharṣibhiḥ

उपाध्यायं पितरं मातरं च
ये विद्रुह्यन्ते मनसा कर्मणा वा ।
तेषां पापं भ्रूणहत्याविशिष्टं
तस्मान्नान्यः पापकृदस्ति लोके

upādhyāyaṃ pitaraṃ mātaraṃ ca
ye vidruhyante manasā karmaṇā vā |
teṣāṃ pāpaṃ bhrūṇahatyāviśiṣṭaṃ
tasmānnānyaḥ pāpakṛdasti loke

भृतो भर्तारं यो न विभिर्ति पुत्रः
स्वयोनिजः पितरं मातरं च ।
तस्य पापं भ्रूणहत्याविषिष्टं
तस्मान्नान्यः पापकृदस्ति लोके

bhṛto bhartāraṃ yo na vibhirti putraḥ
svayonijaḥ pitaraṃ mātaraṃ ca |
tasya pāpaṃ bhrūṇahatyāviṣiṣṭaṃ
tasmānnānyaḥ pāpakṛdasti loke

मित्रद्रुहः कृतघ्नस्य स्त्रीघ्नस्य पिशुनस्य च ।
चतुर्णामपि चैतेषां निष्कृतिं नानुशुश्रुम्

mitradruhaḥ kṛtaghnasya strīghnasya piśunasya ca |
caturṇāmapi caiteṣāṃ niṣkṛtiṃ nānuśuśrum

एतत्सर्वं मनुनिर्देशदृष्टं
यत्कर्तव्यं पुरुषेणेह किंचित् ।
एतच्छ्रेयो नान्यदस्माद्विशिष्टं
सर्वान्धर्माननुसृत्यैतदुक्तम्

etatsarvaṃ manunirdeśadṛṣṭaṃ
yatkartavyaṃ puruṣeṇeha kiṃcit |
etacchreyo nānyadasmādviśiṣṭaṃ
sarvāndharmānanusṛtyaitaduktam