अध्याय 105: मुनि द्वारा कूटनीति का उपदेश

अथ चेत्पौरुषं किंचित्क्षत्रियात्मनि पश्यसि ।
ब्रवीम्यहं तु ते नीतिं राज्यस्य प्रतिपत्तये

atha cetpauruṣaṃ kiṃcitkṣatriyātmani paśyasi |
bravīmyahaṃ tu te nītiṃ rājyasya pratipattaye

तां चच्छक्ष्यस्यनुष्ठातुं कर्म चैव करिष्यसि ।
शृणु सर्वमशेषेण यत्ते वक्ष्यामि तत्त्वतः

tāṃ cacchakṣyasyanuṣṭhātuṃ karma caiva kariṣyasi |
śṛṇu sarvamaśeṣeṇa yatte vakṣyāmi tattvataḥ

आचरिष्यसि चेत्कर्म महतोऽर्थानवाप्स्यसि ।
राज्यं वा राज्यमन्त्रं वा महतीं वा पुनः श्रियम् ।
यद्येतद्रोचते राजन्पुनर्ब्रूहि ब्रवीमि ते

ācariṣyasi cetkarma mahato'rthānavāpsyasi |
rājyaṃ vā rājyamantraṃ vā mahatīṃ vā punaḥ śriyam |
yadyetadrocate rājanpunarbrūhi bravīmi te

ब्रवीतु भगवान्नीतिमभिपन्नोऽस्म्यधीहि भो ।
अमोघ एव मेऽद्यास्तु त्वया सह समागमः

bravītu bhagavānnītimabhipanno'smyadhīhi bho |
amogha eva me'dyāstu tvayā saha samāgamaḥ

हित्वा मानं च दम्भं च क्रोधं हर्ष भयं तथा ।
प्रत्यमित्राणि सेवस्व प्रणिपत्य कृताञ्जलिः ।
तमुत्तमेन शौचेन कर्मणा चावधारय

hitvā mānaṃ ca dambhaṃ ca krodhaṃ harṣa bhayaṃ tathā |
pratyamitrāṇi sevasva praṇipatya kṛtāñjaliḥ |
tamuttamena śaucena karmaṇā cāvadhāraya

दातुमर्हति ते वित्तं वैदेहः सत्यविक्रमः ।
प्रमाणं सर्वभूतेषु प्रग्रहं च गमिष्यसि

dātumarhati te vittaṃ vaidehaḥ satyavikramaḥ |
pramāṇaṃ sarvabhūteṣu pragrahaṃ ca gamiṣyasi

ततः सहायान्सोत्साहाँल्लप्स्यसेऽव्यसनाञ्शुचीन् ।
वर्तमानः स्वशास्त्रे वै संयतात्मा जितेन्द्रियः ।
अभ्युद्धरति चात्मानं प्रसादयति च प्रजाः

tataḥ sahāyānsotsāhām̐llapsyase'vyasanāñśucīn |
vartamānaḥ svaśāstre vai saṃyatātmā jitendriyaḥ |
abhyuddharati cātmānaṃ prasādayati ca prajāḥ

तेनैव त्वं धृतिमता श्रीमता चापि सत्कृतः ।
प्रमाणं सर्वभूतेषु गत्वा च ग्रहणं महत्

tenaiva tvaṃ dhṛtimatā śrīmatā cāpi satkṛtaḥ |
pramāṇaṃ sarvabhūteṣu gatvā ca grahaṇaṃ mahat

ततः सुहृद्बलं लब्ध्वा मन्त्रयित्वा सुमन्त्रितम् ।
सान्त्वेन भेदयित्वाऽरीन्बिल्वं बिल्वेन शातय ।
परैर्वा संविदं कृत्वा बलमप्यस्य घातय

tataḥ suhṛdbalaṃ labdhvā mantrayitvā sumantritam |
sāntvena bhedayitvā'rīnbilvaṃ bilvena śātaya |
parairvā saṃvidaṃ kṛtvā balamapyasya ghātaya

अलभ्या ये शुभा भावाः स्त्रियश्चाच्छादनानि च ।
शय्यासनानि यानानि महार्हाणि गृहाणि च

alabhyā ye śubhā bhāvāḥ striyaścācchādanāni ca |
śayyāsanāni yānāni mahārhāṇi gṛhāṇi ca

पक्षिणो मृगजातानि रसगन्धाः फलानि च ।
तेष्वेव सज्जयेथास्त्वं यथा नश्येत्स्वयं परः

pakṣiṇo mṛgajātāni rasagandhāḥ phalāni ca |
teṣveva sajjayethāstvaṃ yathā naśyetsvayaṃ paraḥ

यद्येवं प्रतिषेद्धव्यो यद्युपेक्षणमर्हति ।
सदैव राजशार्दूल विदुषा हितमिच्छता ।
न जातु विवृतः कार्यः शत्रुः सुनयमिच्छता

yadyevaṃ pratiṣeddhavyo yadyupekṣaṇamarhati |
sadaiva rājaśārdūla viduṣā hitamicchatā |
na jātu vivṛtaḥ kāryaḥ śatruḥ sunayamicchatā

वसस्व पुरमामित्रं विषये मित्रसंमतः ।
भजस्व श्वेतकाकीयैर्मित्रधर्ममनथैकैः

vasasva puramāmitraṃ viṣaye mitrasaṃmataḥ |
bhajasva śvetakākīyairmitradharmamanathaikaiḥ

आरम्भांश्चास्य महतो दुष्करान्संप्रयोजय ।
नदीबन्धविभेदांश्च बलवद्भिर्विरुध्यताम्

ārambhāṃścāsya mahato duṣkarānsaṃprayojaya |
nadībandhavibhedāṃśca balavadbhirvirudhyatām

उद्यानानि महार्हाणि शयनान्यासनानि च ।
प्रीतिभोगमुखेनैव कोशमस्य विरोचय

udyānāni mahārhāṇi śayanānyāsanāni ca |
prītibhogamukhenaiva kośamasya virocaya

यज्ञदाने प्रशंसास्मै ब्राह्मणाननुवर्तय ।
ते त्वा प्रियं करिष्यन्ति तच्छेत्स्यन्ति वृका इव

yajñadāne praśaṃsāsmai brāhmaṇānanuvartaya |
te tvā priyaṃ kariṣyanti tacchetsyanti vṛkā iva

असंशयं पुण्यशीलाः प्राप्नोति परमां गतिम् ।
त्रिविष्टपे पुण्यतमं स्थानं प्राप्नोति शाश्वतम्

asaṃśayaṃ puṇyaśīlāḥ prāpnoti paramāṃ gatim |
triviṣṭape puṇyatamaṃ sthānaṃ prāpnoti śāśvatam

कोशक्षये त्वमित्राणां वशं कौसल्य गच्छति ।
उभयत्र प्रयुक्तस्य धर्मे चाधर्म एव च

kośakṣaye tvamitrāṇāṃ vaśaṃ kausalya gacchati |
ubhayatra prayuktasya dharme cādharma eva ca

फलार्थमूलमुच्छिद्यात्तेन नन्दन्ति शत्रवः ।
न चास्मै मानुषं कर्म दैवप्रस्योपवर्णय

phalārthamūlamucchidyāttena nandanti śatravaḥ |
na cāsmai mānuṣaṃ karma daivaprasyopavarṇaya

असंशयं दैवपरः क्षिप्रमेव विनश्यति ।
याजयैनं विश्वजिता सर्वस्वेन वियुज्यताम्

asaṃśayaṃ daivaparaḥ kṣiprameva vinaśyati |
yājayainaṃ viśvajitā sarvasvena viyujyatām

ततो गच्छत्यसिद्धार्थः पीडयानो महाजनम् ।
त्यागधर्मविदं पुण्यं कंचिदस्योपवर्णय

tato gacchatyasiddhārthaḥ pīḍayāno mahājanam |
tyāgadharmavidaṃ puṇyaṃ kaṃcidasyopavarṇaya

अपि त्यागं बुभूषेत कच्चिद्गच्छेदनामयम् ।
सिद्धेनौषधियोगेन सर्वशत्रुविनाशिना ।
गजानश्वान्मनुष्यांश्च कृतकैरुपघातय

api tyāgaṃ bubhūṣeta kaccidgacchedanāmayam |
siddhenauṣadhiyogena sarvaśatruvināśinā |
gajānaśvānmanuṣyāṃśca kṛtakairupaghātaya

एते चान्ये च बहवो दम्भयोगाः सुचिन्तिताः ।
शक्या विपहता कर्तुं न क्लीबेन नृपात्मज

ete cānye ca bahavo dambhayogāḥ sucintitāḥ |
śakyā vipahatā kartuṃ na klībena nṛpātmaja