अध्याय 106: कौसल्य का छल अस्वीकार और राज्यलाभ

न निकृत्या न दम्भेन ब्रह्मन्निच्छामि जीवितुम् ।
नाधर्मयुक्तानिच्छेयमर्थान्सुमहतोऽप्यहम्

na nikṛtyā na dambhena brahmannicchāmi jīvitum |
nādharmayuktāniccheyamarthānsumahato'pyaham

पुरस्तादेव भगवन्मयैतदपवर्जितम् ।
येन पापं न शङ्केत यद्वा कृत्स्नं हितं भवेत्

purastādeva bhagavanmayaitadapavarjitam |
yena pāpaṃ na śaṅketa yadvā kṛtsnaṃ hitaṃ bhavet

आनृशंस्येन धर्मेण लोके ह्यस्मिञ्जिजीविषुः ।
नाहमेतदलं कर्तुं नैतन्मय्युपपद्यते

ānṛśaṃsyena dharmeṇa loke hyasmiñjijīviṣuḥ |
nāhametadalaṃ kartuṃ naitanmayyupapadyate

उपपन्नस्त्वमेतेन यथा क्षत्रिय भाषसे ।
प्रकृत्या ह्युपपन्नोऽसि बुद्ध्या चाद्भुतदर्शनः

upapannastvametena yathā kṣatriya bhāṣase |
prakṛtyā hyupapanno'si buddhyā cādbhutadarśanaḥ

उभयोरेव साह्यार्थे यतिष्ये तव तस्य च ।
संश्लेषं वा करिष्यामि शाश्वतं ह्यनपायिनम्

ubhayoreva sāhyārthe yatiṣye tava tasya ca |
saṃśleṣaṃ vā kariṣyāmi śāśvataṃ hyanapāyinam

त्वादृशं हि कुले जातभनृशंसं बहुश्रुतम् ।
अमात्यं को न कुर्वीत राज्यप्रणयकोविदम्

tvādṛśaṃ hi kule jātabhanṛśaṃsaṃ bahuśrutam |
amātyaṃ ko na kurvīta rājyapraṇayakovidam

यस्त्वं प्रव्राजितो राज्याद्व्यसनं चोत्तमं गतः ।
आनृशंस्येन वृत्तेन क्षत्रियेच्छसि जीवितुम्

yastvaṃ pravrājito rājyādvyasanaṃ cottamaṃ gataḥ |
ānṛśaṃsyena vṛttena kṣatriyecchasi jīvitum

आगन्ता मद्गृहं तात वैदेहः सत्यसंगरः ।
अथाहं तं नियोक्ष्यामि तत्करिष्यत्यसंशयम्

āgantā madgṛhaṃ tāta vaidehaḥ satyasaṃgaraḥ |
athāhaṃ taṃ niyokṣyāmi tatkariṣyatyasaṃśayam

तत आहूय वैदेहं मुनिर्वचनमब्रवीत् ।
अयं राजकुले जातो विदिताभ्यन्तरो मम

tata āhūya vaidehaṃ munirvacanamabravīt |
ayaṃ rājakule jāto viditābhyantaro mama

आदर्श इव शुद्धात्मा शारदश्चन्द्रमा यथा ।
नास्मिन्पश्यामि वृजिनं सर्वतो मे परीक्षितः

ādarśa iva śuddhātmā śāradaścandramā yathā |
nāsminpaśyāmi vṛjinaṃ sarvato me parīkṣitaḥ

तेन ते संधिरेवास्तु विश्वसास्मिन्यथा मयि ।
न राज्यमनमात्येन शक्यं शास्तुममित्रहन्

tena te saṃdhirevāstu viśvasāsminyathā mayi |
na rājyamanamātyena śakyaṃ śāstumamitrahan

अमात्य शुद्ध एव स्याद्बुद्धिसंपन्न एव वा ।
तस्माच्चैव भयं राज्ञः पश्य राज्यस्य योजनम्

amātya śuddha eva syādbuddhisaṃpanna eva vā |
tasmāccaiva bhayaṃ rājñaḥ paśya rājyasya yojanam

धर्मात्मनां क्वचिल्लोके नान्यास्ति गतिरीदृशी ।
तदा राजपुत्रोऽयं सतां मार्गमनुष्ठितः ।
असंगृहीतस्त्वेवैष त्वया धर्मपुरोगमः

dharmātmanāṃ kvacilloke nānyāsti gatirīdṛśī |
tadā rājaputro'yaṃ satāṃ mārgamanuṣṭhitaḥ |
asaṃgṛhītastvevaiṣa tvayā dharmapurogamaḥ

संसेव्यमानः शत्रूंस्ते गृह्णीयान्महतो गणान्

saṃsevyamānaḥ śatrūṃste gṛhṇīyānmahato gaṇān

यद्ययं प्रतियुद्ध्येत स्वकर्म क्षत्रियस्य तत् ।
जिगीषमाणस्त्वां युद्धे पितृपैतामहे पदे

yadyayaṃ pratiyuddhyeta svakarma kṣatriyasya tat |
jigīṣamāṇastvāṃ yuddhe pitṛpaitāmahe pade

त्वं अपि प्रतियुद्ध्येथा विजिगीषुर्व्रते स्थितः ।
अयुद्ध्वैव नियोगान्मे वशे कुरु हिते स्थितः

tvaṃ api pratiyuddhyethā vijigīṣurvrate sthitaḥ |
ayuddhvaiva niyogānme vaśe kuru hite sthitaḥ

स त्वं धर्ममवेक्षस्व हित्वा लोभमसांप्रतम् ।
न च कामान्न च द्रोहात्स्वधर्मं हातुमर्हसि

sa tvaṃ dharmamavekṣasva hitvā lobhamasāṃpratam |
na ca kāmānna ca drohātsvadharmaṃ hātumarhasi

नैव नित्यं जयस्तात नैव नित्यं पराजयः ।
तस्माज्जयश्च भोक्तव्यो भोक्तव्यश्च पराजयः

naiva nityaṃ jayastāta naiva nityaṃ parājayaḥ |
tasmājjayaśca bhoktavyo bhoktavyaśca parājayaḥ

आत्मन्यपि च संदृश्यावृभौ जयपराजयौ ।
निःशेषकारिणां तात निःशेषकरणाद्भयम्

ātmanyapi ca saṃdṛśyāvṛbhau jayaparājayau |
niḥśeṣakāriṇāṃ tāta niḥśeṣakaraṇādbhayam

इत्युक्तः प्रत्युवाचेदं वचनं ब्राह्मणर्षभम् ।
प्रतिपूज्याभिसत्कृत्य पूजार्हमनुमान्य च

ityuktaḥ pratyuvācedaṃ vacanaṃ brāhmaṇarṣabham |
pratipūjyābhisatkṛtya pūjārhamanumānya ca

यथा ब्रूयान्महाप्राज्ञो यथा ब्रूयान्महाश्रुतः ।
श्रेयस्कामो यथा ब्रूयादुभयोरेव तत्क्षमम्

yathā brūyānmahāprājño yathā brūyānmahāśrutaḥ |
śreyaskāmo yathā brūyādubhayoreva tatkṣamam

यद्यद्वचनमुक्तोऽस्मि करिष्यामि च तत्तथा ।
एतद्धि परमं श्रेयो न मेऽत्रास्ति विचारणा

yadyadvacanamukto'smi kariṣyāmi ca tattathā |
etaddhi paramaṃ śreyo na me'trāsti vicāraṇā

ततः कौसल्यमाहूय मैथिलो वाक्यमब्रवीत् ।
धर्मतो बुद्धितश्चैव बलेन च जितं मया

tataḥ kausalyamāhūya maithilo vākyamabravīt |
dharmato buddhitaścaiva balena ca jitaṃ mayā

अहं त्वया चात्मगुणैर्जितः पार्थिवसत्तम ।
आत्मानमनवज्ञाय जितवद्वर्ततां भवान्

ahaṃ tvayā cātmaguṇairjitaḥ pārthivasattama |
ātmānamanavajñāya jitavadvartatāṃ bhavān

नावमन्यामि ते बुद्धिं नावमन्ये च पौरुषम् ।
नावमन्ये जयामीति जितवद्वर्ततां भवान्

nāvamanyāmi te buddhiṃ nāvamanye ca pauruṣam |
nāvamanye jayāmīti jitavadvartatāṃ bhavān

यथावत्पूजितो राजन्गृहं गन्तासि मे गृहात् ।
ततः संपूज्य तौ विप्रं विश्वस्तौ जग्मतुर्गृहान्

yathāvatpūjito rājangṛhaṃ gantāsi me gṛhāt |
tataḥ saṃpūjya tau vipraṃ viśvastau jagmaturgṛhān

वैदेहस्त्वथ कौसल्यं प्रवेश्य गृहमञ्जसा ।
प्राद्यार्ध्यमधुपर्कैस्तं पूजार्हं प्रत्यपूजयत्

vaidehastvatha kausalyaṃ praveśya gṛhamañjasā |
prādyārdhyamadhuparkaistaṃ pūjārhaṃ pratyapūjayat

ददौ दुहितरं चास्मै रत्नानि विविधानि च ।
एष राज्ञां परो धर्मः समौ जयपराजयौ

dadau duhitaraṃ cāsmai ratnāni vividhāni ca |
eṣa rājñāṃ paro dharmaḥ samau jayaparājayau