अध्याय 104: कालकवृक्षीय मुनि का कौसल्य को सान्त्वना

धार्मिकोऽर्थानसंप्राप्य राजामात्यैः प्रबाधितः ।
च्युतः कोशाच्च दण्डाच्च सुखमिच्छन्कथं चरेत्

dhārmiko'rthānasaṃprāpya rājāmātyaiḥ prabādhitaḥ |
cyutaḥ kośācca daṇḍācca sukhamicchankathaṃ caret

अत्रायं क्षेमदर्शीय इतिहासोऽनुगीयते ।
तत्तेऽह संप्रवक्ष्यामि तन्निबोध युधिष्ठिर

atrāyaṃ kṣemadarśīya itihāso'nugīyate |
tatte'ha saṃpravakṣyāmi tannibodha yudhiṣṭhira

क्षेमदर्शी नृपसुतो यत्र क्षीणबलः पुरा ।
मुनिं कालकवृक्षीयमाजमामेति नः श्रुतम् ।
तं पप्रच्छानुसंगृह्य कृच्छ्रामापदमास्थितः

kṣemadarśī nṛpasuto yatra kṣīṇabalaḥ purā |
muniṃ kālakavṛkṣīyamājamāmeti naḥ śrutam |
taṃ papracchānusaṃgṛhya kṛcchrāmāpadamāsthitaḥ

अर्थेषु मागी पुरुष ईहमानः पुनः पुनः ।
अलब्ध्वा मद्विधो राज्यं ब्रह्मन्किं कर्तुमर्हति

artheṣu māgī puruṣa īhamānaḥ punaḥ punaḥ |
alabdhvā madvidho rājyaṃ brahmankiṃ kartumarhati

अन्यत्र मरणाद्दैन्यादन्यत्र परसंश्रयात् ।
क्षुद्रादन्यत्र चाचारात्तन्ममाचक्ष्व सत्तम

anyatra maraṇāddainyādanyatra parasaṃśrayāt |
kṣudrādanyatra cācārāttanmamācakṣva sattama

व्याधिनां चाभिपन्नस्य मानसेनेतरेण वा ।
बहुश्रुतः कृतप्रज्ञस्त्वद्विधः शरणं भवेत्

vyādhināṃ cābhipannasya mānasenetareṇa vā |
bahuśrutaḥ kṛtaprajñastvadvidhaḥ śaraṇaṃ bhavet

निर्विद्य हि नरः कामान्नियम्य सुखमेधते ।
त्वक्त्वा प्रीतिं च शोकं च लब्ध्वा बुद्धिमयं वसु

nirvidya hi naraḥ kāmānniyamya sukhamedhate |
tvaktvā prītiṃ ca śokaṃ ca labdhvā buddhimayaṃ vasu

सुखमर्थाश्रयं येषामनुशोचामि तानहम् ।
मम ह्यर्थाः सुबहवो नष्टाः स्वप्नगता इव

sukhamarthāśrayaṃ yeṣāmanuśocāmi tānaham |
mama hyarthāḥ subahavo naṣṭāḥ svapnagatā iva

दुष्करं बत कुर्वन्ति महतोऽर्थांस्त्यजन्ति ये ।
वयं त्वेतान्परित्यक्तुमसतोऽपि न शक्नुमः

duṣkaraṃ bata kurvanti mahato'rthāṃstyajanti ye |
vayaṃ tvetānparityaktumasato'pi na śaknumaḥ

इमामवस्थां संप्राप्तं दीनमार्तं श्रिया च्युतम् ।
यदन्यत्सुखमस्तीह तद्ब्रह्मन्ननुशाधि माम्

imāmavasthāṃ saṃprāptaṃ dīnamārtaṃ śriyā cyutam |
yadanyatsukhamastīha tadbrahmannanuśādhi mām

कौसल्येनैवमुक्तस्तु राजपुत्रेण धीमता ।
मुनिः कालकवृक्षीयः प्रत्युवाच महाद्युतिः

kausalyenaivamuktastu rājaputreṇa dhīmatā |
muniḥ kālakavṛkṣīyaḥ pratyuvāca mahādyutiḥ

पुरस्तादेव ते बुद्धिरियं कार्या विजानतः ।
अनित्यं सर्वमेवैतदहं च मम चास्ति यत्

purastādeva te buddhiriyaṃ kāryā vijānataḥ |
anityaṃ sarvamevaitadahaṃ ca mama cāsti yat

यत्किंचिन्मन्यसेऽस्तीति सर्वं नास्तीति विद्धि तत् ।
एवं न व्यथते प्राज्ञः कृच्छ्रामप्यापदं गतः

yatkiṃcinmanyase'stīti sarvaṃ nāstīti viddhi tat |
evaṃ na vyathate prājñaḥ kṛcchrāmapyāpadaṃ gataḥ

यद्धि भूतं भविष्यच्च ध्रुवं तन्न भविष्यति ।
एवं विदितवेद्यस्त्वमनर्थेभ्यः प्रमोक्ष्यसे

yaddhi bhūtaṃ bhaviṣyacca dhruvaṃ tanna bhaviṣyati |
evaṃ viditavedyastvamanarthebhyaḥ pramokṣyase

ये च पूर्वसमारम्भा ये च पूर्वतरे परे ।
सर्वं नास्तीति ते चैव तज्ज्ञात्वा को नु संज्वरेत्

ye ca pūrvasamārambhā ye ca pūrvatare pare |
sarvaṃ nāstīti te caiva tajjñātvā ko nu saṃjvaret

भूत्वा च न भवत्येतदभूत्वा च भविष्यति ।
शोके न ह्यस्ति सामर्थ्यं शोचेत स कथं नरः

bhūtvā ca na bhavatyetadabhūtvā ca bhaviṣyati |
śoke na hyasti sāmarthyaṃ śoceta sa kathaṃ naraḥ

क्वनु तेऽद्य पिता राजन्क्वनु तेऽद्य पितामहः ।
न त्वं पश्यसि तानद्य न त्वां पश्यन्ति तेऽपि वा

kvanu te'dya pitā rājankvanu te'dya pitāmahaḥ |
na tvaṃ paśyasi tānadya na tvāṃ paśyanti te'pi vā

आत्मनोऽध्रुवतां पश्यंस्तांस्त्वं किमनुशोचसि ।
बुद्ध्या चैवानुबुद्ध्यस्व ध्रुवं हि न च विद्यते

ātmano'dhruvatāṃ paśyaṃstāṃstvaṃ kimanuśocasi |
buddhyā caivānubuddhyasva dhruvaṃ hi na ca vidyate

अहं च त्वं च नृपते सुहृदः शत्रवश्च ते ।
अवश्यं न भविष्यामः सर्वं च न भविष्यति

ahaṃ ca tvaṃ ca nṛpate suhṛdaḥ śatravaśca te |
avaśyaṃ na bhaviṣyāmaḥ sarvaṃ ca na bhaviṣyati

ये तु विंशतिवर्षा वै त्रिंशद्वर्षाश्च मानवाः ।
अर्वागेव हि ते सर्वे मरिष्यन्ति शरच्छतात्

ye tu viṃśativarṣā vai triṃśadvarṣāśca mānavāḥ |
arvāgeva hi te sarve mariṣyanti śaracchatāt

अपि चेन्महतो वित्तान्न प्रमुच्यते पूरुषः ।
नैतन्ममेति तन्मत्वा कुर्वीत प्रियमात्मनः

api cenmahato vittānna pramucyate pūruṣaḥ |
naitanmameti tanmatvā kurvīta priyamātmanaḥ

अनागतं यन्न ममेति विद्या
दतिक्रान्तं यन्न ममेति विद्यात् ।
दिष्टं बलीय इति मन्यमाना
स्ते पण्डितास्तत्सतां वृत्तिमाहुः

anāgataṃ yanna mameti vidyā
datikrāntaṃ yanna mameti vidyāt |
diṣṭaṃ balīya iti manyamānā
ste paṇḍitāstatsatāṃ vṛttimāhuḥ

अनाढ्याश्चापि जीवन्ति राज्यं चाप्यनुशासते ।
बुद्धिपौरुषसंपन्नास्त्वया तुल्याधिका जनाः

anāḍhyāścāpi jīvanti rājyaṃ cāpyanuśāsate |
buddhipauruṣasaṃpannāstvayā tulyādhikā janāḥ

न च त्वमिव शोचन्ति तस्मात्त्वमपि मा शुचः ।
किं न त्वं तैर्नरैः श्रेयांस्तुल्यो वा बुद्धिपौरुषैः

na ca tvamiva śocanti tasmāttvamapi mā śucaḥ |
kiṃ na tvaṃ tairnaraiḥ śreyāṃstulyo vā buddhipauruṣaiḥ

यादृच्छिकं सर्वमासीत्तद्राज्यमिति चिन्तये ।
ह्रियते सर्वमेवेदं कालेन महता द्विज

yādṛcchikaṃ sarvamāsīttadrājyamiti cintaye |
hriyate sarvamevedaṃ kālena mahatā dvija

तस्यैव ह्रियमाणस्य स्रोतसेव तपोधन ।
फलमेतत्प्रपश्यामि यथालब्धेन वर्तयन्

tasyaiva hriyamāṇasya srotaseva tapodhana |
phalametatprapaśyāmi yathālabdhena vartayan

अनागतमतीतं च याथातथ्यविनिश्चयात् ।
नानुशोचेत कौसल्य सर्वार्थेषु तथा भव

anāgatamatītaṃ ca yāthātathyaviniścayāt |
nānuśoceta kausalya sarvārtheṣu tathā bhava

अवाप्यान्कामयन्नर्थान्नानवाप्यान्कदाचन ।
प्रत्युत्पन्नाननुभवन्मा शुचस्त्वमनागतान्

avāpyānkāmayannarthānnānavāpyānkadācana |
pratyutpannānanubhavanmā śucastvamanāgatān

यथालब्धोपपन्नार्थैस्तथा कौसल्य रंस्यसे ।
कच्चिच्छुद्धस्वभावेन श्रिया हीनो न शोचसि

yathālabdhopapannārthaistathā kausalya raṃsyase |
kaccicchuddhasvabhāvena śriyā hīno na śocasi

पुरस्ताद्भूतपूर्वत्वाद्धीनभोग्यो हि दुर्मतिः ।
धातारं गर्हते नित्यं लब्धार्थश्च न मृष्यते

purastādbhūtapūrvatvāddhīnabhogyo hi durmatiḥ |
dhātāraṃ garhate nityaṃ labdhārthaśca na mṛṣyate

अनर्हानपि चैवान्यान्मन्यते श्रीमतो जनान् ।
एतस्मात्कारणादेतद्दुःखं भूयोऽनुवर्तते

anarhānapi caivānyānmanyate śrīmato janān |
etasmātkāraṇādetadduḥkhaṃ bhūyo'nuvartate

ईर्ष्याभिमानसंपन्ना राजन्पुरुषमानिनः ।
कच्चित्त्वं न तथा प्राज्ञ मत्सरी कोसलाधिप

īrṣyābhimānasaṃpannā rājanpuruṣamāninaḥ |
kaccittvaṃ na tathā prājña matsarī kosalādhipa

सहस्व श्रियमन्येषां यद्यपि त्वयि नास्ति सा ।
अन्यत्रापि सतीं लक्ष्मीं कुशला भुञ्जते नराः ।
अभिनिष्यन्दते देही श्रीभूतश्च द्विषज्जनात्

sahasva śriyamanyeṣāṃ yadyapi tvayi nāsti sā |
anyatrāpi satīṃ lakṣmīṃ kuśalā bhuñjate narāḥ |
abhiniṣyandate dehī śrībhūtaśca dviṣajjanāt

श्रियं च पुत्रपौत्रं च मनुष्या धर्मचारिणः ।
त्यागधर्मविदो धीराः स्वयमेव त्यजन्त्युत

śriyaṃ ca putrapautraṃ ca manuṣyā dharmacāriṇaḥ |
tyāgadharmavido dhīrāḥ svayameva tyajantyuta

त्यक्तं स्वायंभुवे वंशे शुभेन भरतेन च ।
नानारत्नसमाकीर्णं राज्यं स्फीतमिति श्रुतम्

tyaktaṃ svāyaṃbhuve vaṃśe śubhena bharatena ca |
nānāratnasamākīrṇaṃ rājyaṃ sphītamiti śrutam

तथाऽन्यैर्भूमिपालैश्च त्यक्तं राज्यं महोदयम् ।
त्यक्त्वा राज्यानि ते सर्वे वने वन्यफलाशिनः ।
गताश्च तपसः पारं दुःखस्यान्तं च भूमिपा

tathā'nyairbhūmipālaiśca tyaktaṃ rājyaṃ mahodayam |
tyaktvā rājyāni te sarve vane vanyaphalāśinaḥ |
gatāśca tapasaḥ pāraṃ duḥkhasyāntaṃ ca bhūmipā

बहुसंकुसुकं दृष्ट्वा विधित्सासाधनेन च ।
तथान्ये संत्यजन्त्येव मत्वा परमदुर्लभम्

bahusaṃkusukaṃ dṛṣṭvā vidhitsāsādhanena ca |
tathānye saṃtyajantyeva matvā paramadurlabham

त्वं पुनः प्राज्ञरूपः सन्कृपणं परितप्यसे ।
अकाम्यान्कामयानोऽर्थान्पराधीनानुपद्रवान्

tvaṃ punaḥ prājñarūpaḥ sankṛpaṇaṃ paritapyase |
akāmyānkāmayāno'rthānparādhīnānupadravān

तां बुद्धिमनुविज्ञाय त्वमेवैनान्परित्यज ।
अनर्थाश्चार्थरूपेण ह्यर्थाश्चानर्थरूपिणः

tāṃ buddhimanuvijñāya tvamevainānparityaja |
anarthāścārtharūpeṇa hyarthāścānartharūpiṇaḥ

अर्थायैव हि केषांचिद्धननाशा भवन्त्युत ।
अनित्यं तत्सुखं मत्वा श्रियमन्ये न लिप्सते

arthāyaiva hi keṣāṃciddhananāśā bhavantyuta |
anityaṃ tatsukhaṃ matvā śriyamanye na lipsate

रममाणः श्रिया कश्चिन्नान्यच्छ्रेयोऽभिमन्यते ।
तथा तस्येहमानस्य संरम्भोऽपि विनश्यति

ramamāṇaḥ śriyā kaścinnānyacchreyo'bhimanyate |
tathā tasyehamānasya saṃrambho'pi vinaśyati

कृच्छ्राल्लब्धमभिप्रेतं यथा कौसल्य नश्यति ।
तदा निर्विद्यते सोऽर्थात्परिभग्नक्रमो नरः

kṛcchrāllabdhamabhipretaṃ yathā kausalya naśyati |
tadā nirvidyate so'rthātparibhagnakramo naraḥ

अनित्यां तां श्रियं मत्वा श्रियं वा कः परीप्सति

anityāṃ tāṃ śriyaṃ matvā śriyaṃ vā kaḥ parīpsati

धर्ममेकेऽभिपद्यन्ते कल्याणाभिजना नराः ।
परत्र सुखमिच्छन्तो निर्विद्येयुश्च लौकिकात्

dharmameke'bhipadyante kalyāṇābhijanā narāḥ |
paratra sukhamicchanto nirvidyeyuśca laukikāt

जीवितं संत्यजन्त्येके धनलोभपरा नराः ।
न जीवितार्थं मन्यन्ते पुरुषा हि धनादृते

jīvitaṃ saṃtyajantyeke dhanalobhaparā narāḥ |
na jīvitārthaṃ manyante puruṣā hi dhanādṛte

पश्य चैषां कृपणतां पश्य चैषामबुद्धिताम् ।
अध्रुवे जीविते मोहादर्थतृष्णामुपाश्रिताः

paśya caiṣāṃ kṛpaṇatāṃ paśya caiṣāmabuddhitām |
adhruve jīvite mohādarthatṛṣṇāmupāśritāḥ

संचये च विनाशान्ते मरणान्ते च जीविते ।
संयोगे च वियोगान्ते कोनु विप्रणयेन्मनः

saṃcaye ca vināśānte maraṇānte ca jīvite |
saṃyoge ca viyogānte konu vipraṇayenmanaḥ

धनं वा पुरुषो राजन्पुरुषं वा पुनर्धनम् ।
अवश्यं प्रजहात्येव तद्विद्वान्कोनु संज्वरेत्

dhanaṃ vā puruṣo rājanpuruṣaṃ vā punardhanam |
avaśyaṃ prajahātyeva tadvidvānkonu saṃjvaret

अन्यत्रोपनता ह्यापत्पुरुषं तोषयत्युत ।
तेन शान्तिं न लभते नाहमेवेति कारणात्

anyatropanatā hyāpatpuruṣaṃ toṣayatyuta |
tena śāntiṃ na labhate nāhameveti kāraṇāt

अन्येषामपि नश्यन्ति सुहृदश्च धनानि च ।
पश्य बुद्ध्या मनुष्याणां तुल्यामापदमात्मनः ।
नियच्छ यच्छ संयच्छ इन्द्रियाणि मनस्तथा

anyeṣāmapi naśyanti suhṛdaśca dhanāni ca |
paśya buddhyā manuṣyāṇāṃ tulyāmāpadamātmanaḥ |
niyaccha yaccha saṃyaccha indriyāṇi manastathā

प्रतिषेद्धा न चाप्येषु दुर्बलेष्वहितेषु च

pratiṣeddhā na cāpyeṣu durbaleṣvahiteṣu ca

प्राप्तिसृष्टेषु भावेषु व्यपकृष्टेष्वसंभवे ।
प्रज्ञानतृप्तो विक्रान्तस्त्वद्विधो नानुशोचति

prāptisṛṣṭeṣu bhāveṣu vyapakṛṣṭeṣvasaṃbhave |
prajñānatṛpto vikrāntastvadvidho nānuśocati

अल्पमिच्छन्नचपलो मृदुर्दान्तः सुसंस्थितः ।
ब्रह्मचर्योपपन्नश्च त्वद्विधो नैव मुह्यति

alpamicchannacapalo mṛdurdāntaḥ susaṃsthitaḥ |
brahmacaryopapannaśca tvadvidho naiva muhyati

न त्वेव जाल्मीं कापालीं वृत्तिमेषितुमर्हसि ।
नृशंसवृत्तिं पापिष्ठां दुःखां कापुरुषोचिताम्

na tveva jālmīṃ kāpālīṃ vṛttimeṣitumarhasi |
nṛśaṃsavṛttiṃ pāpiṣṭhāṃ duḥkhāṃ kāpuruṣocitām

अपि मूलफलाहारो रमस्वैको महावने ।
वाग्यतः संगृहीतात्मा सर्वभूतदयान्वितः

api mūlaphalāhāro ramasvaiko mahāvane |
vāgyataḥ saṃgṛhītātmā sarvabhūtadayānvitaḥ

सदृशं पण्डितस्यैतदीषादन्तेन हस्तिना ।
यदेको रमतेऽरण्ये यच्चाप्यल्पेन तुष्यति

sadṛśaṃ paṇḍitasyaitadīṣādantena hastinā |
yadeko ramate'raṇye yaccāpyalpena tuṣyati

महाह्रदः संक्षुभित आत्मनैव प्रसीदति ।
एवं नरः स्वत्मानैव कृतप्रज्ञः प्रसीदति

mahāhradaḥ saṃkṣubhita ātmanaiva prasīdati |
evaṃ naraḥ svatmānaiva kṛtaprajñaḥ prasīdati

एतदेवं गतस्याहं सुखं पश्यामि केवलम् ।
असंभवे श्रियो राजन्हीनस्य सचिवादिभिः ।
दैवे प्रतिनिविष्टे च किं श्रेयो मन्यते भवान्

etadevaṃ gatasyāhaṃ sukhaṃ paśyāmi kevalam |
asaṃbhave śriyo rājanhīnasya sacivādibhiḥ |
daive pratiniviṣṭe ca kiṃ śreyo manyate bhavān