अध्याय 102: विजयी सेना के लक्षण

जयिन्याः कानि रूपाणि भवन्ति भरतर्षभ ।
पृतनायाः प्रशस्तानि तानि चेच्छामि वेदितुम्

jayinyāḥ kāni rūpāṇi bhavanti bharatarṣabha |
pṛtanāyāḥ praśastāni tāni cecchāmi veditum

जयिन्या यानि रूपाणि भवन्ति भरतर्षभ ।
पृतनायाः प्रशस्तानि तानि वक्ष्यामि सर्वशः

jayinyā yāni rūpāṇi bhavanti bharatarṣabha |
pṛtanāyāḥ praśastāni tāni vakṣyāmi sarvaśaḥ

दैवे पूर्वं प्रकुपिते मानुषे कालचोदिते ।
तद्विद्व अऽनुपस्यन्ति ज्ञानदीर्घेण चक्षुषा

daive pūrvaṃ prakupite mānuṣe kālacodite |
tadvidva a'nupasyanti jñānadīrgheṇa cakṣuṣā

प्रायश्चित्तविधिं चात्र जपहोमांश्च तद्विदः ।
मङ्गल नि च कुर्वन्ति शमयन्त्यहितानि च

prāyaścittavidhiṃ cātra japahomāṃśca tadvidaḥ |
maṅgala ni ca kurvanti śamayantyahitāni ca

उदीणानसो योधा वाहनानि च भारत ।
यस्यां भवन्ति सेनायां ध्रुवं तस्या जयो भवेत्

udīṇānaso yodhā vāhanāni ca bhārata |
yasyāṃ bhavanti senāyāṃ dhruvaṃ tasyā jayo bhavet

अन्वेव वायवो यान्ति तथैवेन्द्रधनूंषि च ।
अनुप्लवन्ते मेघाश्च तथाऽऽदित्यस्य रश्मयः

anveva vāyavo yānti tathaivendradhanūṃṣi ca |
anuplavante meghāśca tathā''dityasya raśmayaḥ

गोमायवश्चातुलोमबला गृध्राश्च सर्वशः ।
अर्हयेयुर्यदा सेनां तदा सिद्धिरनुत्तमा

gomāyavaścātulomabalā gṛdhrāśca sarvaśaḥ |
arhayeyuryadā senāṃ tadā siddhiranuttamā

प्रसन्नभाः पावकश्चोर्ध्वरश्मिः
प्रदक्षिणावर्तशिखो विधूमः ।
पुण्या गन्धाश्चाहुतीनां भवन्ति
जयस्यैतद्भाविनो रूपमाहुः

prasannabhāḥ pāvakaścordhvaraśmiḥ
pradakṣiṇāvartaśikho vidhūmaḥ |
puṇyā gandhāścāhutīnāṃ bhavanti
jayasyaitadbhāvino rūpamāhuḥ

गम्भीरशब्दाश्च महास्वनाश्च
शङ्ख्याश्च भेर्यश्च नदन्ति यत्र ।
युयुत्सवश्चाप्रतीपा भवन्ति
जयस्यैतद्भाविनो रूपमाहुः

gambhīraśabdāśca mahāsvanāśca
śaṅkhyāśca bheryaśca nadanti yatra |
yuyutsavaścāpratīpā bhavanti
jayasyaitadbhāvino rūpamāhuḥ

इष्टा मृगाः पृष्ठतो वामतश्च
संप्रस्थितानां च गमिष्यतां च ।
जिघांसतां दक्षिणाः सिद्धिमाहु
र्ये त्वग्रतस्ते प्रतिषेधयन्ति

iṣṭā mṛgāḥ pṛṣṭhato vāmataśca
saṃprasthitānāṃ ca gamiṣyatāṃ ca |
jighāṃsatāṃ dakṣiṇāḥ siddhimāhu
rye tvagrataste pratiṣedhayanti

माङ्गल्यशब्दाञ्शकुना वदन्ति
हंसाः क्रौञ्चाः शतपत्राश्च चाषाः ।
हृष्टा योधाः सत्ववन्तो भवन्ति
जयस्यैतद्भाविनो रूपमाहुः

māṅgalyaśabdāñśakunā vadanti
haṃsāḥ krauñcāḥ śatapatrāśca cāṣāḥ |
hṛṣṭā yodhāḥ satvavanto bhavanti
jayasyaitadbhāvino rūpamāhuḥ

शस्त्रैर्यन्त्रैः कवचैः केतुभिश्च
सुभानुभिर्मुखवर्णैश्च यूनाम् ।
भ्राजिष्मती दुष्प्रतिवीक्षणीया
येषां चमूस्तेऽभिभवन्ति शत्रून्

śastrairyantraiḥ kavacaiḥ ketubhiśca
subhānubhirmukhavarṇaiśca yūnām |
bhrājiṣmatī duṣprativīkṣaṇīyā
yeṣāṃ camūste'bhibhavanti śatrūn

शुश्रूषवश्चानभिमानिनश्च
परस्परं सौहृदमास्थिताश्च ।
येषां योधाः शौर्यमनुष्ठिताश्च
जयस्यैतद्भाविनो रुपमाहुः

śuśrūṣavaścānabhimāninaśca
parasparaṃ sauhṛdamāsthitāśca |
yeṣāṃ yodhāḥ śauryamanuṣṭhitāśca
jayasyaitadbhāvino rupamāhuḥ

शब्दाः स्पर्शास्तथा गन्धा विचरन्ति मनः प्रियाः ।
धैर्यं चाविशते योधान्विजयस्य मुखं च तत्

śabdāḥ sparśāstathā gandhā vicaranti manaḥ priyāḥ |
dhairyaṃ cāviśate yodhānvijayasya mukhaṃ ca tat

शब्दो वामः प्रस्थितस्य दक्षिणः प्रविविक्षतः ।
पश्चात्संसाधयत्यर्थं पुरस्ताच्च निषेधति

śabdo vāmaḥ prasthitasya dakṣiṇaḥ pravivikṣataḥ |
paścātsaṃsādhayatyarthaṃ purastācca niṣedhati

संहत्य महतीं सेनां चतुरङ्गां युधिष्ठिर ।
साम्नैव वर्तयेः पूर्वं प्रसतेथास्ततो युधि

saṃhatya mahatīṃ senāṃ caturaṅgāṃ yudhiṣṭhira |
sāmnaiva vartayeḥ pūrvaṃ prasatethāstato yudhi

जघन्य एष विजयो यद्युद्धे सामभाषणम् ।
यादृच्छिको युधि जयो दैवेनेति विचारणम्

jaghanya eṣa vijayo yadyuddhe sāmabhāṣaṇam |
yādṛcchiko yudhi jayo daiveneti vicāraṇam

आपगेव महावेगा त्रस्ता इव महामृगाः ।
दुर्निवार्यतमा चैव प्रभग्ना महती चमूः

āpageva mahāvegā trastā iva mahāmṛgāḥ |
durnivāryatamā caiva prabhagnā mahatī camūḥ

भग्ना इत्येव भज्यन्ते विद्वांसोऽपि न कारणम् ।
उदारसारा महती रुरुसंघोपमा चमूः

bhagnā ityeva bhajyante vidvāṃso'pi na kāraṇam |
udārasārā mahatī rurusaṃghopamā camūḥ

परस्परज्ञाः संहृष्टास्त्यक्तप्राणाः सुनिश्चिताः ।
अपि पञ्चत्रतै शूरा निघ्नन्ति परवाहिनीम्

parasparajñāḥ saṃhṛṣṭāstyaktaprāṇāḥ suniścitāḥ |
api pañcatratai śūrā nighnanti paravāhinīm

अपि वा पञ्चषट्‌सप्तसंहिताः कृतनिश्चयाः ।
क्ललीनाः पूजिताः सम्यग्विजयन्तीह शात्रवान्

api vā pañcaṣaṭ‌saptasaṃhitāḥ kṛtaniścayāḥ |
klalīnāḥ pūjitāḥ samyagvijayantīha śātravān

सन्निपातो न मन्तव्यः शक्ये सति कथंचन ।
सान्त्वभेदप्रदानानां युद्धमुत्तरमुच्यते

sannipāto na mantavyaḥ śakye sati kathaṃcana |
sāntvabhedapradānānāṃ yuddhamuttaramucyate

संसर्पेण हि सेनाया भयं भीरून्प्रबाधते ।
वज्रादिय प्रज्वलितादियं स्वित्क्षपयिष्यति

saṃsarpeṇa hi senāyā bhayaṃ bhīrūnprabādhate |
vajrādiya prajvalitādiyaṃ svitkṣapayiṣyati

अमिप्रयातां समितिं ज्ञात्वा ये प्रतियान्त्यथ ।
तेषां सन्दन्ति गात्राणि योधानां विवयस्य च

amiprayātāṃ samitiṃ jñātvā ye pratiyāntyatha |
teṣāṃ sandanti gātrāṇi yodhānāṃ vivayasya ca

विषयो व्यथते राजन्सर्वः सस्थाणुजङ्गमः ।
अस्त्रप्रतापतप्तानां मज्जाः सीदन्ति देहिनाम्

viṣayo vyathate rājansarvaḥ sasthāṇujaṅgamaḥ |
astrapratāpataptānāṃ majjāḥ sīdanti dehinām

तेषां सान्त्वं क्रूरमिश्रं प्रणेतव्यं पुनः पुनः ।
संपीड्यमाना हि परैर्योगमायान्ति सर्वतः

teṣāṃ sāntvaṃ krūramiśraṃ praṇetavyaṃ punaḥ punaḥ |
saṃpīḍyamānā hi parairyogamāyānti sarvataḥ

आन्तराणां च भेदार्थं चरानभ्यवचारयेत् ।
यश्च तस्मात्परो राजा तेन संधिः प्रशस्यते

āntarāṇāṃ ca bhedārthaṃ carānabhyavacārayet |
yaśca tasmātparo rājā tena saṃdhiḥ praśasyate

न हि तस्यान्यथा पीडा शक्या कर्तुं तथाविधा ।
यथा सार्धममित्रेण सर्वतः प्रतिबाधनम्

na hi tasyānyathā pīḍā śakyā kartuṃ tathāvidhā |
yathā sārdhamamitreṇa sarvataḥ pratibādhanam

क्षमा वै साधुमायाति न ह्यसाधून्क्षमा सदा ।
क्षमायाश्चाक्षमायाश्च पार्थ विद्धि प्रयोजनम्

kṣamā vai sādhumāyāti na hyasādhūnkṣamā sadā |
kṣamāyāścākṣamāyāśca pārtha viddhi prayojanam

विजित्य क्षममाणस्य यशो राज्ञो विवर्धते ।
महापराधे ह्यप्यस्मिन्विश्वसन्त्यपि शत्रवः

vijitya kṣamamāṇasya yaśo rājño vivardhate |
mahāparādhe hyapyasminviśvasantyapi śatravaḥ

मन्यन्ते कर्षयित्वा तु क्षमा साध्वीति शाम्बराः ।
असंतप्तं तु यद्दारु प्रत्येति प्रकृतिं पुनः

manyante karṣayitvā tu kṣamā sādhvīti śāmbarāḥ |
asaṃtaptaṃ tu yaddāru pratyeti prakṛtiṃ punaḥ

नैतत्प्रशंसन्त्याचार्या न चैतत्साधु दर्शनम् ।
अक्रोधेनाविनाशेन नियन्तव्याः स्वपुत्रवत्

naitatpraśaṃsantyācāryā na caitatsādhu darśanam |
akrodhenāvināśena niyantavyāḥ svaputravat

द्वेष्यो भवति भूतानामुग्रो राजा युधिष्ठिर ।
मृदुमप्यवमन्यन्ते तस्मादुभयभाग्भवेत्

dveṣyo bhavati bhūtānāmugro rājā yudhiṣṭhira |
mṛdumapyavamanyante tasmādubhayabhāgbhavet

प्रहरिष्यन्प्रियं ब्रूयात्प्रहरन्नपि भारत ।
प्रहृत्य च प्रियं ब्रूयाच्छोचन्निव रुदन्निव

prahariṣyanpriyaṃ brūyātpraharannapi bhārata |
prahṛtya ca priyaṃ brūyācchocanniva rudanniva

न मे प्रिया ये स्म हताः संप्रहृष्टाः परेऽपि च ।
न च कत्थनमेवाग्र्यमुच्यमानं पुनः पुनः

na me priyā ye sma hatāḥ saṃprahṛṣṭāḥ pare'pi ca |
na ca katthanamevāgryamucyamānaṃ punaḥ punaḥ

अहो जीवितमाकाङ्क्षेन्नेदृशो वधमर्हति ।
सुदुर्लभाः सुपुरुषाः संग्रामेष्वपलायिनः

aho jīvitamākāṅkṣennedṛśo vadhamarhati |
sudurlabhāḥ supuruṣāḥ saṃgrāmeṣvapalāyinaḥ

कृतं ममाप्रियं तेन येनायं निहतो मृधे ।
इति वाचा वदन्हन्तृन्पूजयेत रहोगतः

kṛtaṃ mamāpriyaṃ tena yenāyaṃ nihato mṛdhe |
iti vācā vadanhantṛnpūjayeta rahogataḥ

हन्तॄणां च हतानां च पूजां कुर्याद्यथार्थतः ।
क्रोशेद्बाहुं प्रगृह्यापि चिकीर्षञ्जनसंग्रहम्

hantṝṇāṃ ca hatānāṃ ca pūjāṃ kuryādyathārthataḥ |
krośedbāhuṃ pragṛhyāpi cikīrṣañjanasaṃgraham

एवं सर्वास्ववस्थासु सान्त्वपूर्वं समाचरेत् ।
प्रियो भवति भूतानां धर्मज्ञो वीतभीर्नृपः

evaṃ sarvāsvavasthāsu sāntvapūrvaṃ samācaret |
priyo bhavati bhūtānāṃ dharmajño vītabhīrnṛpaḥ

विश्वासं चात्र गच्छन्ति सर्वभूतानि भारत ।
विश्वस्तः शक्यते भोक्तुं यथाकालं समुत्थितः

viśvāsaṃ cātra gacchanti sarvabhūtāni bhārata |
viśvastaḥ śakyate bhoktuṃ yathākālaṃ samutthitaḥ

तस्माद्विश्वासयेद्राजा सर्वभूतान्यमायया ।
सर्वतः परिरक्षेच्च यो महीं भोक्तुमिच्छति

tasmādviśvāsayedrājā sarvabhūtānyamāyayā |
sarvataḥ parirakṣecca yo mahīṃ bhoktumicchati