अध्याय 101: देश-देश के योद्धा और उनके लक्षण

किंशीलाः किंसमुत्थानाः कथंरूपाश्च भारत ।
किंसन्नाहाः कथंशस्त्रा जनाः स्युः संयुगे नृपाः

kiṃśīlāḥ kiṃsamutthānāḥ kathaṃrūpāśca bhārata |
kiṃsannāhāḥ kathaṃśastrā janāḥ syuḥ saṃyuge nṛpāḥ

यथाचरितमेवात्र शस्त्रं पत्रं विधीयते ।
आचाराद्धीह पुरुषस्तथा कर्मसु वर्तते

yathācaritamevātra śastraṃ patraṃ vidhīyate |
ācārāddhīha puruṣastathā karmasu vartate

गान्धाराः सिन्धुसौवीरा नखरप्रासयोधिनः ।
अभीरवः सुबलिनस्तद्वलं सर्वपारगम्

gāndhārāḥ sindhusauvīrā nakharaprāsayodhinaḥ |
abhīravaḥ subalinastadvalaṃ sarvapāragam

सर्वशस्त्रेषु कुशलाः सत्ववन्तो ह्युशीनराः ।
प्राच्या मातङ्गयुद्धेषु कुशलाः कूटयोधिनः

sarvaśastreṣu kuśalāḥ satvavanto hyuśīnarāḥ |
prācyā mātaṅgayuddheṣu kuśalāḥ kūṭayodhinaḥ

तथा यवनकाम्भोजा मधुरामभितश्च ये ।
एतेऽश्वयुद्धकुशला दाक्षिणात्याऽसिचर्मिणः ।
सर्वत्र शूरा जायन्ते महासत्वा महाबलाः

tathā yavanakāmbhojā madhurāmabhitaśca ye |
ete'śvayuddhakuśalā dākṣiṇātyā'sicarmiṇaḥ |
sarvatra śūrā jāyante mahāsatvā mahābalāḥ

आवन्तिका महाशूराश्चतुरङ्गे च मालवाः ।
एकोऽपि हि सहस्रस्य तिष्ठत्यभिमुखो रणे

āvantikā mahāśūrāścaturaṅge ca mālavāḥ |
eko'pi hi sahasrasya tiṣṭhatyabhimukho raṇe

प्रायो देशाः समुद्दिष्टा लक्षणानि तु मे शृणु

prāyo deśāḥ samuddiṣṭā lakṣaṇāni tu me śṛṇu

सिंहशार्दूलवाङ्गेत्राः सिंहशार्दूलगामिनः ।
पारावतकुलिङ्गाक्षाः सर्वे शूराः प्रमाथिनः ।

siṃhaśārdūlavāṅgetrāḥ siṃhaśārdūlagāminaḥ |
pārāvatakuliṅgākṣāḥ sarve śūrāḥ pramāthinaḥ |

मृगस्वरा द्वीपिनेत्रा ऋषभाक्षास्तथा परे ।
प्रमाथिनश्च मन्द्राश्च क्रोधनाः किङ्किणीस्वनाः

mṛgasvarā dvīpinetrā ṛṣabhākṣāstathā pare |
pramāthinaśca mandrāśca krodhanāḥ kiṅkiṇīsvanāḥ

मेघस्वनाः क्रूरमुखाः केचिच्च कलनिस्वनाः ।
जिह्मनासाग्रजिह्वाश्च दूरगा दूरपातिनः

meghasvanāḥ krūramukhāḥ kecicca kalanisvanāḥ |
jihmanāsāgrajihvāśca dūragā dūrapātinaḥ

बिडालकुब्जाः स्तब्धाक्षास्तनुकेशास्तनुत्वचः ।
शीघ्राश्चपलचित्ताश्च ते भवन्ति दुरासदाः

biḍālakubjāḥ stabdhākṣāstanukeśāstanutvacaḥ |
śīghrāścapalacittāśca te bhavanti durāsadāḥ

गौरा निमीलिताः केचिन्मृदुप्रकृतयस्तथा ।
तुरङ्गगतिनिर्घोषास्ते नराः पारयिष्णवः

gaurā nimīlitāḥ kecinmṛduprakṛtayastathā |
turaṅgagatinirghoṣāste narāḥ pārayiṣṇavaḥ

सुसंहताः प्रतनवो व्यूढोरस्काः सुसंस्थिताः ।
प्रवादितेषु कुप्यन्ति हृष्यन्ति कलद्देषु च

susaṃhatāḥ pratanavo vyūḍhoraskāḥ susaṃsthitāḥ |
pravāditeṣu kupyanti hṛṣyanti kaladdeṣu ca

गम्भीराक्षा निसृष्टाक्षाः पिङ्गाक्षा भ्रुकुटीमुखाः ।
नकुलाक्षास्तथा चैव सर्वे शूरास्तनुत्यजः

gambhīrākṣā nisṛṣṭākṣāḥ piṅgākṣā bhrukuṭīmukhāḥ |
nakulākṣāstathā caiva sarve śūrāstanutyajaḥ

जिह्नाक्षाः प्रललाटाश्च निर्मांसहनवोऽव्यथाः ।
वक्रबाह्वङ्गुलीसक्थाः कृशा धमनिसंतताः

jihnākṣāḥ pralalāṭāśca nirmāṃsahanavo'vyathāḥ |
vakrabāhvaṅgulīsakthāḥ kṛśā dhamanisaṃtatāḥ

प्रविशन्ति च वेगेन सांपराये ह्युपस्थिते ।
वारणा इव संमत्तास्ते भवन्ति दुरासदाः

praviśanti ca vegena sāṃparāye hyupasthite |
vāraṇā iva saṃmattāste bhavanti durāsadāḥ

दीप्तस्फुटितकेशान्ताः स्थूलपार्श्वहनूमुखाः ।
उन्नतांसाः पृथुग्रीवा विकटाः स्थूलपिण्डिकाः

dīptasphuṭitakeśāntāḥ sthūlapārśvahanūmukhāḥ |
unnatāṃsāḥ pṛthugrīvā vikaṭāḥ sthūlapiṇḍikāḥ

उद्बन्धा इव सुग्रीवा विनताविहगा इव ।
पिण्डशीर्षातिवक्राश्च पृषदंशमुखास्तथा

udbandhā iva sugrīvā vinatāvihagā iva |
piṇḍaśīrṣātivakrāśca pṛṣadaṃśamukhāstathā

अग्रस्वरा मन्युमन्तो युद्धेष्वारावसारिणः ।
अधर्मज्ञाऽवलिप्ताश्च घोरा रौद्रप्रदर्शनाः

agrasvarā manyumanto yuddheṣvārāvasāriṇaḥ |
adharmajñā'valiptāśca ghorā raudrapradarśanāḥ

त्यक्तात्मानः सर्व एते उदग्रा ह्यनिवर्तिनः ।
पुरस्कार्याः सदा सैन्ये हन्यन्ते घ्नन्ति चापि ते

tyaktātmānaḥ sarva ete udagrā hyanivartinaḥ |
puraskāryāḥ sadā sainye hanyante ghnanti cāpi te

अधार्मिका भिन्नवृत्ताः सान्त्वेनैषां पराभवः ।
एवमेव प्रदूष्यन्ते राज्ञोऽप्येते ह्यभीक्ष्णशः

adhārmikā bhinnavṛttāḥ sāntvenaiṣāṃ parābhavaḥ |
evameva pradūṣyante rājño'pyete hyabhīkṣṇaśaḥ