अध्याय 103: बृहस्पति द्वारा इन्द्र को शत्रुनीति की शिक्षा

कथं मृदौ कथं तीक्ष्णे महापक्षे च भारत ।
अरौ वर्तेत नृपतिस्तन्मे ब्रूहि पितामह

kathaṃ mṛdau kathaṃ tīkṣṇe mahāpakṣe ca bhārata |
arau varteta nṛpatistanme brūhi pitāmaha

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
बृहस्पतेश्च संवादमिन्द्रस्य च युधिष्ठिर

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
bṛhaspateśca saṃvādamindrasya ca yudhiṣṭhira

बृहस्पतिं देवपतिरभिवाद्य कृताञ्जलिः ।
उपसंगम्य पप्रच्छ वासवः परवीरहा

bṛhaspatiṃ devapatirabhivādya kṛtāñjaliḥ |
upasaṃgamya papraccha vāsavaḥ paravīrahā

अहितेषु कथं ब्रह्मन्प्रवर्तेयमतन्द्रितः ।
असमुछिद्य चैवैतान्नियच्छेयमुपायतः

ahiteṣu kathaṃ brahmanpravarteyamatandritaḥ |
asamuchidya caivaitānniyaccheyamupāyataḥ

सेनयोर्थ्यतिषङ्गे च जयः साधारणो भवेत् ।
किं कुर्वाणं न मां जह्याज्ज्वलिता श्रीः प्रतापिनी

senayorthyatiṣaṅge ca jayaḥ sādhāraṇo bhavet |
kiṃ kurvāṇaṃ na māṃ jahyājjvalitā śrīḥ pratāpinī

ततो र्मार्थकामानां कुशलः प्रतिभानवान् ।
राजधर्मविधानज्ञः प्रत्युवाच पुरंदरम्

tato rmārthakāmānāṃ kuśalaḥ pratibhānavān |
rājadharmavidhānajñaḥ pratyuvāca puraṃdaram

न जा कलहेनेच्छेन्नियन्तुमपकारिणः ।
बालैर सवितं ह्येतद्यदमर्षो यदक्षमा

na jā kalahenecchenniyantumapakāriṇaḥ |
bālaira savitaṃ hyetadyadamarṣo yadakṣamā

न शत्रुर्विवृतः कार्यो वधमस्याभिकाङ्क्षता

na śatrurvivṛtaḥ kāryo vadhamasyābhikāṅkṣatā

क्रोधं भयं च हर्षं च नियम्य स्वयमात्मनि ।
अमित्र पसेवेत विश्वस्तवदविश्वसन्

krodhaṃ bhayaṃ ca harṣaṃ ca niyamya svayamātmani |
amitra paseveta viśvastavadaviśvasan

प्रियमेव वदेन्नित्यं नाप्रियं किंचिदाचरेत् ।
विरमेच्छुष्कवैरेभ्यः कर्णजापं च वर्जयेत्

priyameva vadennityaṃ nāpriyaṃ kiṃcidācaret |
viramecchuṣkavairebhyaḥ karṇajāpaṃ ca varjayet

यथा वैतंसिको युक्तो द्विजानां सदृशस्वरः ।
तान्द्विजान्कुरुते वश्यांस्तथायुक्तो महीपतिः ।
वशं चोपनयेच्छत्रून्निहन्याच्च पुंरदर

yathā vaitaṃsiko yukto dvijānāṃ sadṛśasvaraḥ |
tāndvijānkurute vaśyāṃstathāyukto mahīpatiḥ |
vaśaṃ copanayecchatrūnnihanyācca puṃradara

न नित्यं परिभूयारीन्सुखं स्वपिति वासव ।
जागर्त्येव हि दुष्टात्मा संकरेऽग्निरिवोत्थितः

na nityaṃ paribhūyārīnsukhaṃ svapiti vāsava |
jāgartyeva hi duṣṭātmā saṃkare'gnirivotthitaḥ

न सन्निपातः कर्तव्यः सामान्ये विजये सति ।
विश्वास्यैवोपसंनम्यो वशे कृत्वा रिपुः प्रभो

na sannipātaḥ kartavyaḥ sāmānye vijaye sati |
viśvāsyaivopasaṃnamyo vaśe kṛtvā ripuḥ prabho

संप्रधार्य सहामात्यैर्मन्त्रविद्भिर्महात्मभिः ।
उपेक्ष्यमाणो विज्ञातो हृदयेनापराजितः ।
अथास्य प्रहरेत्काले विधेर्वित्तलितो यदा

saṃpradhārya sahāmātyairmantravidbhirmahātmabhiḥ |
upekṣyamāṇo vijñāto hṛdayenāparājitaḥ |
athāsya praharetkāle vidhervittalito yadā

दण्डं च दूषयेदस्य पुरुषैराप्तकारिभिः

daṇḍaṃ ca dūṣayedasya puruṣairāptakāribhiḥ

आदिमध्यावसानज्ञान्प्रच्छन्नं च विचारयेत् ।
बलानि दूषयेदस्य जानन्नेव प्रमाणतः

ādimadhyāvasānajñānpracchannaṃ ca vicārayet |
balāni dūṣayedasya jānanneva pramāṇataḥ

भेदेनोपप्रदानेन संसृजेदौषधैस्तथा ।
न त्वेव खलु संसर्गं रोचयेदरिभिः सह

bhedenopapradānena saṃsṛjedauṣadhaistathā |
na tveva khalu saṃsargaṃ rocayedaribhiḥ saha

दीर्घकालमपीक्षेत्त निग्राह्या एव शत्रवः ।
कालकाङ्गी च युक्तः सन्नुपासीत शचीपते

dīrghakālamapīkṣetta nigrāhyā eva śatravaḥ |
kālakāṅgī ca yuktaḥ sannupāsīta śacīpate

तथा प्रियं च वक्तव्यं यथा विस्रम्भमाप्नुयात् ।
न सद्योऽरीन्विहन्याच्च द्रष्टव्यो विजयो ध्रुवः ।
भूयः शल्यं घटयति नवं च कुरुते व्रणम्

tathā priyaṃ ca vaktavyaṃ yathā visrambhamāpnuyāt |
na sadyo'rīnvihanyācca draṣṭavyo vijayo dhruvaḥ |
bhūyaḥ śalyaṃ ghaṭayati navaṃ ca kurute vraṇam

प्राप्ते च प्रहरेत्काले न च संवर्तते पुनः ।
हन्तुकामस्य देवेन्द्र पुरुषस्य रिपून्प्रति

prāpte ca praharetkāle na ca saṃvartate punaḥ |
hantukāmasya devendra puruṣasya ripūnprati

यं हि कालो व्यतिक्रामेत्पुरुषं कालकाङ्क्षिणम् ।
दुर्लभः स पुनस्तेन कालः कर्म चिकीर्षता

yaṃ hi kālo vyatikrāmetpuruṣaṃ kālakāṅkṣiṇam |
durlabhaḥ sa punastena kālaḥ karma cikīrṣatā

औजस्यं जनयेदेव संगृह्णन्साधुसंमतम् ।
कालेन साधयेत्कृत्यमप्राप्तो न हि पीडयेत्

aujasyaṃ janayedeva saṃgṛhṇansādhusaṃmatam |
kālena sādhayetkṛtyamaprāpto na hi pīḍayet

विहाय कामं क्रोधं च तथाऽहंकारमेव च ।
युक्तो विवरमन्विच्छेदहितानां सदा नृपः

vihāya kāmaṃ krodhaṃ ca tathā'haṃkārameva ca |
yukto vivaramanvicchedahitānāṃ sadā nṛpaḥ

मार्दवं दण्ड आलस्यं प्रमादश्च सुरोत्तम ।
मायाः सुविहिताः शक्र शातयन्त्यविचक्षणम्

mārdavaṃ daṇḍa ālasyaṃ pramādaśca surottama |
māyāḥ suvihitāḥ śakra śātayantyavicakṣaṇam

निहत्यैतानि चत्वारि मायां प्रतिविधाय च ।
ततः शक्नोति शत्रूणां प्रहर्तुमविचारयन्

nihatyaitāni catvāri māyāṃ pratividhāya ca |
tataḥ śaknoti śatrūṇāṃ prahartumavicārayan

यदेवैतेन शक्येत गुह्यं कर्तुं तदाऽऽचरेत् ।
यच्छन्ति सतिवा गुह्यं मिथो विश्रावयन्त्यपि

yadevaitena śakyeta guhyaṃ kartuṃ tadā''caret |
yacchanti sativā guhyaṃ mitho viśrāvayantyapi

अशक्यमिति कृत्वा वा ततोऽन्यैः संविदं चरेत् ।
ब्रह्मदण्डमदृष्टेषु दृष्टेषु चतुरङ्गिणीम्

aśakyamiti kṛtvā vā tato'nyaiḥ saṃvidaṃ caret |
brahmadaṇḍamadṛṣṭeṣu dṛṣṭeṣu caturaṅgiṇīm

भेदं च प्रथमं विद्यात्तूष्णीं दण्डं तथैव च ।
काले प्रयोजयेद्राजा तस्मिंस्तस्मिंस्तदातदा

bhedaṃ ca prathamaṃ vidyāttūṣṇīṃ daṇḍaṃ tathaiva ca |
kāle prayojayedrājā tasmiṃstasmiṃstadātadā

प्रणिपातं च गच्छेत काले शत्रोर्बलीयसः ।
युक्तोऽस्य वधमन्विच्छेदप्रमत्तः प्रमाद्यतः

praṇipātaṃ ca gaccheta kāle śatrorbalīyasaḥ |
yukto'sya vadhamanvicchedapramattaḥ pramādyataḥ

प्रणिपातेन दानेन वाचा मधुरया ब्रुवन् ।
अमित्रमुपसेवेत न च जातु विशङ्कयेत्

praṇipātena dānena vācā madhurayā bruvan |
amitramupaseveta na ca jātu viśaṅkayet

स्थानानि शङ्कितानां च नित्यमेव विवर्जयेत् ।
न च तेष्वाश्वसेद्राजा जाग्रतीह निराकृताः

sthānāni śaṅkitānāṃ ca nityameva vivarjayet |
na ca teṣvāśvasedrājā jāgratīha nirākṛtāḥ

न ह्यतो दुष्करं कर्म किंचिदस्ति सुरोत्तम ।
यथा विविधवृत्तानामैश्वर्यममराधिप

na hyato duṣkaraṃ karma kiṃcidasti surottama |
yathā vividhavṛttānāmaiśvaryamamarādhipa

तथा विविधशीलानामपि संभव उच्यते ।
प्रयतेद्योगमास्थाय मित्रामित्रानधारयन्

tathā vividhaśīlānāmapi saṃbhava ucyate |
prayatedyogamāsthāya mitrāmitrānadhārayan

मृदुमप्यवमन्यन्ते तीक्ष्णादुद्विजते जनः ।
मातीक्ष्णो मा मृदुर्भूस्त्वं तीक्ष्णो भव मृदुर्भव

mṛdumapyavamanyante tīkṣṇādudvijate janaḥ |
mātīkṣṇo mā mṛdurbhūstvaṃ tīkṣṇo bhava mṛdurbhava

यथा वप्रे वेगवति सर्वतः संप्लतोदके ।
नित्यं विचरणाद्वाधस्तथा राज्यं प्रमाद्यतः

yathā vapre vegavati sarvataḥ saṃplatodake |
nityaṃ vicaraṇādvādhastathā rājyaṃ pramādyataḥ

न बहूनुपरुध्येत यौगपद्येन शात्रवान् ।
साम्ना दानेन भेदेन दण्डेन च पुरंदर

na bahūnuparudhyeta yaugapadyena śātravān |
sāmnā dānena bhedena daṇḍena ca puraṃdara

एकैकमेषां निष्पिष्य शिष्टेषु निपुणं चरेत् ।
न तु शक्तोऽपि मेधावी सर्वानेवाचरेद्बुधः

ekaikameṣāṃ niṣpiṣya śiṣṭeṣu nipuṇaṃ caret |
na tu śakto'pi medhāvī sarvānevācaredbudhaḥ

यदा स्यान्महती सेना हयनागरथाकुला ।
पदातियन्त्रबहुला अनुरक्ता षडङ्गिनी

yadā syānmahatī senā hayanāgarathākulā |
padātiyantrabahulā anuraktā ṣaḍaṅginī

यदा बहुविधां वृद्धिं मन्येत प्रतियोगतः ।
तदा विवृत्य प्रहरेद्दस्यूनामविचारयन्

yadā bahuvidhāṃ vṛddhiṃ manyeta pratiyogataḥ |
tadā vivṛtya prahareddasyūnāmavicārayan

न साम दण्डोपनिषत्प्रशस्यते
न मार्दवं शत्रुषु यात्रिकं सदा ।
न सस्यघातो न च संकरक्रिया
न चापि भूयः प्रकृतेर्विचारणा

na sāma daṇḍopaniṣatpraśasyate
na mārdavaṃ śatruṣu yātrikaṃ sadā |
na sasyaghāto na ca saṃkarakriyā
na cāpi bhūyaḥ prakṛtervicāraṇā

मायाविभेदानुपसर्जनानि
वाचं तथैव प्रथमं प्रयोगात् ।
आप्तैर्मनुष्यैरुपचारयेत
पुरेषु राष्ट्रेषु च संप्रयुक्तान्

māyāvibhedānupasarjanāni
vācaṃ tathaiva prathamaṃ prayogāt |
āptairmanuṣyairupacārayeta
pureṣu rāṣṭreṣu ca saṃprayuktān

पुराऽपि चैताननुसृत्य भूमिपाः
पुरेषु भोगानखिलाञ्जयन्ति
पुरेषु नीतिं विहितां यथाविधि
प्रयोजयन्तो बलवृत्रसूदन

purā'pi caitānanusṛtya bhūmipāḥ
pureṣu bhogānakhilāñjayanti
pureṣu nītiṃ vihitāṃ yathāvidhi
prayojayanto balavṛtrasūdana

प्रदाय गूढानि वसूनि नाम
प्रच्छिद्य भोगानपहाय च स्वान् ।
दुष्टाः स्वदोषैरिति कीर्तयित्वा
पुरेषु राष्ट्रेषु च योजयन्ति

pradāya gūḍhāni vasūni nāma
pracchidya bhogānapahāya ca svān |
duṣṭāḥ svadoṣairiti kīrtayitvā
pureṣu rāṣṭreṣu ca yojayanti

तथैव चान्यैरपि शास्त्रवेदिभिः
स्वलंकृतैः शास्त्रविधानलिङ्गितैः ।
सुशिक्षितैर्भाष्यकथाविशारदैः
परेषु कृत्यामुपधारयेच्च

tathaiva cānyairapi śāstravedibhiḥ
svalaṃkṛtaiḥ śāstravidhānaliṅgitaiḥ |
suśikṣitairbhāṣyakathāviśāradaiḥ
pareṣu kṛtyāmupadhārayecca

कानि लिङ्गानि दुष्टस्य भवन्ति द्विजसत्तम ।
कथं दुष्टं विजानीयादेतत्पुष्टो ब्रवीहि मे

kāni liṅgāni duṣṭasya bhavanti dvijasattama |
kathaṃ duṣṭaṃ vijānīyādetatpuṣṭo bravīhi me

परोक्षमगुणानाह सद्रुणानभ्यसूयति ।
परैर्वा कीर्त्यमानेषु तूष्णीमास्ते पराङ्भुखः

parokṣamaguṇānāha sadruṇānabhyasūyati |
parairvā kīrtyamāneṣu tūṣṇīmāste parāṅbhukhaḥ

तूष्णींभावेऽपि विज्ञेयं न चेद्भवति कारणम् ।
विश्वासं चोष्ठसंदंशं शिरसश्च प्रकम्पनम्

tūṣṇīṃbhāve'pi vijñeyaṃ na cedbhavati kāraṇam |
viśvāsaṃ coṣṭhasaṃdaṃśaṃ śirasaśca prakampanam

करोत्यभीक्ष्णं संसृष्टमसंसृष्टश्च भाषते ।
अदृष्टवद्विकुरुते दृष्ट्वा वा नाभिभाषते

karotyabhīkṣṇaṃ saṃsṛṣṭamasaṃsṛṣṭaśca bhāṣate |
adṛṣṭavadvikurute dṛṣṭvā vā nābhibhāṣate

पृथगेत्य समश्नाति नेदमद्य यथाविधि ।
आसने शयने याने भावा लक्ष्या विशेषतः

pṛthagetya samaśnāti nedamadya yathāvidhi |
āsane śayane yāne bhāvā lakṣyā viśeṣataḥ

आर्तिरार्ते प्रिये प्रीतिरेतावन्मित्रलक्षणम् ।
विपरीतं तु बोद्धव्यमरिलक्षणमेव तत्

ārtirārte priye prītiretāvanmitralakṣaṇam |
viparītaṃ tu boddhavyamarilakṣaṇameva tat

एतान्येव यथोक्तानि बुध्येथास्त्रिदशाधिप ।
पुरुषाणां प्रदुष्टानां स्वभावो बलवत्तरः

etānyeva yathoktāni budhyethāstridaśādhipa |
puruṣāṇāṃ praduṣṭānāṃ svabhāvo balavattaraḥ

इति दुष्टस्य विज्ञानमुक्तं ते सुतसत्तम ।
निशाम्य शास्त्रतत्त्वार्थं यथावदमरेश्वरः

iti duṣṭasya vijñānamuktaṃ te sutasattama |
niśāmya śāstratattvārthaṃ yathāvadamareśvaraḥ

स तद्वचः शत्रुनिबर्हणे रत
स्तथा चकारावितथं बृहस्पतेः ।
चचार काले विजयाय चारिहा
वशं च शत्रूननयत्पुरंदरः

sa tadvacaḥ śatrunibarhaṇe rata
stathā cakārāvitathaṃ bṛhaspateḥ |
cacāra kāle vijayāya cārihā
vaśaṃ ca śatrūnanayatpuraṃdaraḥ