अध्याय 45: कुमार कार्तिकेय का जन्म

सरस्वत्याः प्रभावोऽयमुक्तस्ते द्विजसत्तम ।
कुमारस्याभिषेकं तु ब्रह्मन्नाख्यातुमर्हसि

sarasvatyāḥ prabhāvo'yamuktaste dvijasattama |
kumārasyābhiṣekaṃ tu brahmannākhyātumarhasi

यस्मिन्देशे च काले च यथा च वदतां वर ।
यैश्चाभिषिक्तो भगवान्विधिना येन च प्रभुः

yasmindeśe ca kāle ca yathā ca vadatāṃ vara |
yaiścābhiṣikto bhagavānvidhinā yena ca prabhuḥ

स्कन्दो यथा च दैत्यानामकरोत्कदनं महत् ।
तथा मे सर्वमाचक्ष्व परं कौतूहलं हि मे

skando yathā ca daityānāmakarotkadanaṃ mahat |
tathā me sarvamācakṣva paraṃ kautūhalaṃ hi me

कुरुवंशस्य सदृशं कौतूहलमिदं तव ।
हर्षमुत्पादयत्वेव वचो मे जनमेजय

kuruvaṃśasya sadṛśaṃ kautūhalamidaṃ tava |
harṣamutpādayatveva vaco me janamejaya

हन्त ते कथयिष्यामि शृण्वानस्य नराधिप ।
अभिषेकं कुमारस्य प्रभावं च महात्मनः

hanta te kathayiṣyāmi śṛṇvānasya narādhipa |
abhiṣekaṃ kumārasya prabhāvaṃ ca mahātmanaḥ

तेजो माहेश्वरं स्कन्नमग्नौ प्रपतितं पुरा ।
तत्सर्वं भगवानग्निर्नाशकद्धर्तुमक्षयम्

tejo māheśvaraṃ skannamagnau prapatitaṃ purā |
tatsarvaṃ bhagavānagnirnāśakaddhartumakṣayam

तेन सीदति तेजस्वी दीप्तिमान्हव्यवाहनः ।
न चैवं धारयामास ब्रह्मणे उक्तवान्प्रभुः

tena sīdati tejasvī dīptimānhavyavāhanaḥ |
na caivaṃ dhārayāmāsa brahmaṇe uktavānprabhuḥ

स गङ्गामुपसगम्य नियोगाद्ब्रह्मणः प्रभुः ।
गर्भमाहितवान्दिव्यं भास्करोपमतेजसम्

sa gaṅgāmupasagamya niyogādbrahmaṇaḥ prabhuḥ |
garbhamāhitavāndivyaṃ bhāskaropamatejasam

अथ गङ्गापि तं गर्भमसहन्ती विधारणे
उत्ससर्ज गिरौ रम्ये हिमवत्यमरार्चिते

atha gaṅgāpi taṃ garbhamasahantī vidhāraṇe
utsasarja girau ramye himavatyamarārcite

स तत्र ववृधे लोकानावृत्य ज्वलनात्मजः ।
ददृशुर्ज्वलनाकारं तं गर्भमथ कृत्तिकाः

sa tatra vavṛdhe lokānāvṛtya jvalanātmajaḥ |
dadṛśurjvalanākāraṃ taṃ garbhamatha kṛttikāḥ

शरस्तम्बे महात्मानमनलात्मजमीश्वरम् ।
ममायमिति ताः सर्वाः पुत्रार्थिन्योऽभिचुक्रुशुः

śarastambe mahātmānamanalātmajamīśvaram |
mamāyamiti tāḥ sarvāḥ putrārthinyo'bhicukruśuḥ

तासां विदित्वा भावं तं मातॄणां भगवान्प्रभुः ।
प्रस्नुतानां पयः षड्भिर्वदनैरपिबत्तदा

tāsāṃ viditvā bhāvaṃ taṃ mātṝṇāṃ bhagavānprabhuḥ |
prasnutānāṃ payaḥ ṣaḍbhirvadanairapibattadā

तं प्रभावं समालक्ष्य तस्य बालस्य कृत्तिकाः ।
परं विस्मयमापन्ना देव्यो दिव्यवपुर्धराः

taṃ prabhāvaṃ samālakṣya tasya bālasya kṛttikāḥ |
paraṃ vismayamāpannā devyo divyavapurdharāḥ

यत्रोत्सृष्टश्च गर्भः स गङ्गया निरिमूर्धनि ।
स शैलः काञ्चनः सर्वः सम्बभौ मेरुवत्तदा

yatrotsṛṣṭaśca garbhaḥ sa gaṅgayā nirimūrdhani |
sa śailaḥ kāñcanaḥ sarvaḥ sambabhau meruvattadā

वर्धता चैव गर्भेण पृथिवी तेन रञ्जिता ।
अतश्च सर्वे संवृत्ता गिरयः काञ्चनात्मकाः

vardhatā caiva garbheṇa pṛthivī tena rañjitā |
ataśca sarve saṃvṛttā girayaḥ kāñcanātmakāḥ

कुमारः सुमहावीर्यः कार्तिकेय इति स्मृतः ।
गाङ्गेयः पूर्वमभवन्महाकायो बलान्वितः

kumāraḥ sumahāvīryaḥ kārtikeya iti smṛtaḥ |
gāṅgeyaḥ pūrvamabhavanmahākāyo balānvitaḥ

शमेन तपसा चैव वीर्येण च समन्वितः ।
ववृधेऽतीव राजेन्द्र चन्द्रवत्प्रियदर्शनः ।

śamena tapasā caiva vīryeṇa ca samanvitaḥ |
vavṛdhe'tīva rājendra candravatpriyadarśanaḥ |

स तस्मिन्काञ्चने दिव्ये शरस्तम्बे श्रिया वृतः ।
स्तयमानः सदा शेते गन्धर्वैर्मुनिभिस्तथा

sa tasminkāñcane divye śarastambe śriyā vṛtaḥ |
stayamānaḥ sadā śete gandharvairmunibhistathā

तथैनमन्वनृत्यन्त देवकन्याः सहस्रशः ।
दिव्यवादित्रनृत्यज्ञाः स्तुवन्त्यश्चारुदर्शनाः

tathainamanvanṛtyanta devakanyāḥ sahasraśaḥ |
divyavāditranṛtyajñāḥ stuvantyaścārudarśanāḥ

अन्वयुश्चाग्नयः सर्वे गङ्गा च सरितां वरा ।
दधार पृथिवी चैनं बिभ्रती रूपमुत्तमम् ।

anvayuścāgnayaḥ sarve gaṅgā ca saritāṃ varā |
dadhāra pṛthivī cainaṃ bibhratī rūpamuttamam |

जातकर्मादिकास्तस्य क्रियाश्चक्रे बृहस्पतिः ।
वेदश्चैनं चतुर्मूर्तिरपतस्थे कृताञ्जलिः

jātakarmādikāstasya kriyāścakre bṛhaspatiḥ |
vedaścainaṃ caturmūrtirapatasthe kṛtāñjaliḥ

धनुर्वेदश्चतुष्पादः सास्त्रग्रामः ससङ्ग्रहः ।
तत्रैनं समुपातिष्ठत्साक्षाद्वाणी च केवला

dhanurvedaścatuṣpādaḥ sāstragrāmaḥ sasaṅgrahaḥ |
tatrainaṃ samupātiṣṭhatsākṣādvāṇī ca kevalā

स ददर्श महात्मानं देवदेवमुमापतिः ।
शैलपुत्र्या समागम्यभूतसङ्घशतैर्वृतः

sa dadarśa mahātmānaṃ devadevamumāpatiḥ |
śailaputryā samāgamyabhūtasaṅghaśatairvṛtaḥ

निकाया भूतसङ्घानां परमाद्भुतदर्शनाः ।
विकृता विकृताकारा विकृताभरणध्वजाः

nikāyā bhūtasaṅghānāṃ paramādbhutadarśanāḥ |
vikṛtā vikṛtākārā vikṛtābharaṇadhvajāḥ

व्याघ्रसिंहर्क्षवदना बिडालमकराननाः ।
वृषदंशमुखाश्चान्ये गजोष्ट्रवदनास्तथा

vyāghrasiṃharkṣavadanā biḍālamakarānanāḥ |
vṛṣadaṃśamukhāścānye gajoṣṭravadanāstathā

उलूकवदनाः केचिद्गृध्रगोमायुदर्शनाः ।
क्रौञ्चपारावतनिभैर्वदनै राङ्कवैरपि

ulūkavadanāḥ kecidgṛdhragomāyudarśanāḥ |
krauñcapārāvatanibhairvadanai rāṅkavairapi

श्वाविच्छल्यकगोधानामजैडकगवां तथा ।
सदृशानि वपूंष्यन्ये तत्रतत्र व्यधारयन्

śvāvicchalyakagodhānāmajaiḍakagavāṃ tathā |
sadṛśāni vapūṃṣyanye tatratatra vyadhārayan

केचिच्छेलाम्बुदप्रख्याश्चक्रालातगदायुधाः ।
केचिदञ्जनपुञ्जाभाः केचिच्छ्वेताचलप्रभाः

kecicchelāmbudaprakhyāścakrālātagadāyudhāḥ |
kecidañjanapuñjābhāḥ kecicchvetācalaprabhāḥ

सप्तमातृगणाश्चैव समाजग्मुर्विशाम्पते ।
साध्या विश्वेऽथ मरुतो वसवः पितरस्तथा

saptamātṛgaṇāścaiva samājagmurviśāmpate |
sādhyā viśve'tha maruto vasavaḥ pitarastathā

रुद्रादित्यास्तथा सिद्धा भुजगा दानवाः खगाः ।
ब्रह्मा स्वयम्भूर्भगवान्सपुत्रः सहविष्णुना

rudrādityāstathā siddhā bhujagā dānavāḥ khagāḥ |
brahmā svayambhūrbhagavānsaputraḥ sahaviṣṇunā

शक्रस्तथाऽभ्ययाद्द्रष्टुं कुमारममितप्रभम् ।
नारदप्रमुखाश्चापि देवगन्धर्वसत्तमाः

śakrastathā'bhyayāddraṣṭuṃ kumāramamitaprabham |
nāradapramukhāścāpi devagandharvasattamāḥ

देवर्षयश्च सिद्धाश्च बृहस्पतिपुरोगमाः ।
पितरो जगतः श्रेष्ठा देवानामपि देवताः ।
तेऽपि तत्र समाजग्मुर्यामा धामाश्च सर्वशः

devarṣayaśca siddhāśca bṛhaspatipurogamāḥ |
pitaro jagataḥ śreṣṭhā devānāmapi devatāḥ |
te'pi tatra samājagmuryāmā dhāmāśca sarvaśaḥ

स तु बालोऽपि बलवान्महायोगबलान्वितः ।
अभ्याजगाम देवेशं शूलहस्तं पिनाकिनम्

sa tu bālo'pi balavānmahāyogabalānvitaḥ |
abhyājagāma deveśaṃ śūlahastaṃ pinākinam

तमाव्रजन्तमालक्ष्य शिवस्यासीन्मनोगतम् ।
युगपच्छैलपुत्र्याश्च गङ्गायाः पावकस्य च

tamāvrajantamālakṣya śivasyāsīnmanogatam |
yugapacchailaputryāśca gaṅgāyāḥ pāvakasya ca

कं नु पूर्वमयं बालो गौरवादभ्युपैष्यति ।
अपि मामिति सर्वेषां तेषामासीन्मनोगतम्

kaṃ nu pūrvamayaṃ bālo gauravādabhyupaiṣyati |
api māmiti sarveṣāṃ teṣāmāsīnmanogatam

तेषामेतमभिप्रायं चतुर्णामुपलक्ष्य सः ।
युगपद्योगमास्थाय ससर्ज विविधास्तनूः

teṣāmetamabhiprāyaṃ caturṇāmupalakṣya saḥ |
yugapadyogamāsthāya sasarja vividhāstanūḥ

ततोऽभवच्चतुर्मूर्तिः क्षणेन भगवान्प्रभुः ।
तस्य शाखो विशाखश्च नैगमेयश्च पृष्ठतः

tato'bhavaccaturmūrtiḥ kṣaṇena bhagavānprabhuḥ |
tasya śākho viśākhaśca naigameyaśca pṛṣṭhataḥ

एवं स कृत्वा ह्यात्मानं चतुर्धा भगवान्प्रभुः ।
यतो रुद्रस्ततः स्कन्दो जगामाद्भुतदर्शनः

evaṃ sa kṛtvā hyātmānaṃ caturdhā bhagavānprabhuḥ |
yato rudrastataḥ skando jagāmādbhutadarśanaḥ

विशाखस्तु ययौ देवीं ततो गिरिवरात्मजाम् ।
शाखो ययौ स भगवान्दिव्यमूर्तिर्विभावसुम्

viśākhastu yayau devīṃ tato girivarātmajām |
śākho yayau sa bhagavāndivyamūrtirvibhāvasum

नैगमेयोऽगमद्गङ्गां कुमारः पावकप्रभः

naigameyo'gamadgaṅgāṃ kumāraḥ pāvakaprabhaḥ

सर्वे भासुरदेहास्ते चत्वारः समरूपिणः ।
तान्समभ्ययुरव्यग्रास्तदद्भुतमिवाभवत्

sarve bhāsuradehāste catvāraḥ samarūpiṇaḥ |
tānsamabhyayuravyagrāstadadbhutamivābhavat

हाहाकारो महानासीद्देवदानवरक्षसाम् ।
तद्दृष्ट्वा महदाश्चर्यमद्भुतं रोमहर्षणम्

hāhākāro mahānāsīddevadānavarakṣasām |
taddṛṣṭvā mahadāścaryamadbhutaṃ romaharṣaṇam

ततो रुद्रश्च देवी च पावकश्च पितामहम् ।
गङ्गया सहिताः सर्वे प्रणिपेतुर्जगत्पतिम्

tato rudraśca devī ca pāvakaśca pitāmaham |
gaṅgayā sahitāḥ sarve praṇipeturjagatpatim

प्रणिपत्य ततस्ते तु विधिवद्राजपुङ्गव ।
इदमूचुर्वचो राजन्कार्तिकेयप्रियेप्सया

praṇipatya tataste tu vidhivadrājapuṅgava |
idamūcurvaco rājankārtikeyapriyepsayā

अस्य बालस्य भगवन्नाधिपत्य यथेप्सितम् ।
अस्मत्प्रियार्थं देवेश सदृशं दातुमर्हसि

asya bālasya bhagavannādhipatya yathepsitam |
asmatpriyārthaṃ deveśa sadṛśaṃ dātumarhasi

ततः स भगवान्धीमान्सर्वलोकपितामहः ।
मनसा चिन्तयामास किमयं लभतामिति

tataḥ sa bhagavāndhīmānsarvalokapitāmahaḥ |
manasā cintayāmāsa kimayaṃ labhatāmiti

ऐश्वर्याणि च सर्वाणि देवगन्धर्वरक्षसाम् ।
भूतयक्षविहङ्गानां पन्नगानां च सर्वशः

aiśvaryāṇi ca sarvāṇi devagandharvarakṣasām |
bhūtayakṣavihaṅgānāṃ pannagānāṃ ca sarvaśaḥ

सर्वमेवादिदेशासौ कौरवेय महात्मनः ।
समर्थं च तमैश्वर्ये महामतिरमन्यत

sarvamevādideśāsau kauraveya mahātmanaḥ |
samarthaṃ ca tamaiśvarye mahāmatiramanyata

ततो मुहूर्तं स ध्यात्वा देवानां स्रेयसि स्थितः ।
सैनापत्यं ददौ तस्मै सर्व भूतेषु भारत

tato muhūrtaṃ sa dhyātvā devānāṃ sreyasi sthitaḥ |
saināpatyaṃ dadau tasmai sarva bhūteṣu bhārata

सर्वदेवनिकायानां ये राजानः परिश्रुताः ।
तान्सर्वान्व्यादिदेशास्मै सर्वभूतपितामहः

sarvadevanikāyānāṃ ye rājānaḥ pariśrutāḥ |
tānsarvānvyādideśāsmai sarvabhūtapitāmahaḥ

ततः कुमारमादाय देवा ब्रह्मपुरोगमाः ।
अभिषेकार्थमाजग्मुः शैलेन्द्रं सहितास्ततः

tataḥ kumāramādāya devā brahmapurogamāḥ |
abhiṣekārthamājagmuḥ śailendraṃ sahitāstataḥ

पुण्यां हैमवतीं देवीं सरिच्छ्रेष्ठां सरस्वतीम् ।
समन्तपञ्चके या वै त्रिषु लोकेषु विश्रुता

puṇyāṃ haimavatīṃ devīṃ saricchreṣṭhāṃ sarasvatīm |
samantapañcake yā vai triṣu lokeṣu viśrutā

तत्र तीरे सरस्वत्याः पुण्ये सर्वगुणान्विते ।
निषेदुर्देवगन्धर्वाः सर्वे सम्पूर्णमानसाः

tatra tīre sarasvatyāḥ puṇye sarvaguṇānvite |
niṣedurdevagandharvāḥ sarve sampūrṇamānasāḥ