अध्याय 44: सरस्वती शापमुक्त, अरुणा में इन्द्र की शुद्धि

स शप्ता तेन क्रुद्धेन विश्वामित्रेण धीमता ।
तस्मिंस्तीर्थवरे शुभ्रं शोणितं समुपावहत्

sa śaptā tena kruddhena viśvāmitreṇa dhīmatā |
tasmiṃstīrthavare śubhraṃ śoṇitaṃ samupāvahat

अथाजग्मुस्ततो राजन्राक्षसास्तत्र भारत ।
तत्र ते शोणितं सर्वे पिबन्तः सुखमासते

athājagmustato rājanrākṣasāstatra bhārata |
tatra te śoṇitaṃ sarve pibantaḥ sukhamāsate

तृप्ताश्च सुभृशं तेन सुखिता विगतज्वराः ।
नृत्यन्तश्च हसन्तश्च यथा स्वर्गजितस्तथा

tṛptāśca subhṛśaṃ tena sukhitā vigatajvarāḥ |
nṛtyantaśca hasantaśca yathā svargajitastathā

कस्यचित्त्वथ कालस्य ऋषयः सुतपोधनाः ।
तीर्थयात्रां समाजग्मुः सरस्वत्यां महीपते

kasyacittvatha kālasya ṛṣayaḥ sutapodhanāḥ |
tīrthayātrāṃ samājagmuḥ sarasvatyāṃ mahīpate

तेषु सर्वेषु तीर्थेषु स्वाप्लुत्य मुनिपुङ्गवाः ।
प्राप्य प्रीतिं परां चापि तपोलुप्धा विशारदाः

teṣu sarveṣu tīrtheṣu svāplutya munipuṅgavāḥ |
prāpya prītiṃ parāṃ cāpi tapolupdhā viśāradāḥ

प्रययुर्हि ततो राजन्येन तीर्थमसृग्वहम् ।
अथागम्य महाभागास्तत्तीर्थं दारुणं तदा

prayayurhi tato rājanyena tīrthamasṛgvaham |
athāgamya mahābhāgāstattīrthaṃ dāruṇaṃ tadā

दृष्ट्वा तोयं सरस्वत्याः शोणितेन परिप्लुतम् ।
पीयमानं च रक्षोभिर्बहुभिर्नृपसत्तम

dṛṣṭvā toyaṃ sarasvatyāḥ śoṇitena pariplutam |
pīyamānaṃ ca rakṣobhirbahubhirnṛpasattama

तान्दृष्ट्वा राक्षसान्राजन्मुनयः संशितव्रताः ।
परित्राणे सरस्वत्याः परं यत्नं प्रचक्रिरे

tāndṛṣṭvā rākṣasānrājanmunayaḥ saṃśitavratāḥ |
paritrāṇe sarasvatyāḥ paraṃ yatnaṃ pracakrire

ते तु सर्वे महाभागाः समागम्य महाव्रताः ।
आहूय सरितां श्रेष्ठामिदं वचनमब्रुवन्

te tu sarve mahābhāgāḥ samāgamya mahāvratāḥ |
āhūya saritāṃ śreṣṭhāmidaṃ vacanamabruvan

कारणं ब्रूहि कल्याणि किमर्थं ते हृदो ह्ययम् ।
एवमग्राह्यतां यातः श्रुत्वाऽध्यास्यामहे वयम्

kāraṇaṃ brūhi kalyāṇi kimarthaṃ te hṛdo hyayam |
evamagrāhyatāṃ yātaḥ śrutvā'dhyāsyāmahe vayam

ततः सा सर्वमाचष्ट यथावृत्तं प्रवेपती ।
दुःखितामथ तां दृष्ट्वा ऊचुस्ते वै तपोधनाः

tataḥ sā sarvamācaṣṭa yathāvṛttaṃ pravepatī |
duḥkhitāmatha tāṃ dṛṣṭvā ūcuste vai tapodhanāḥ

कारणं श्रुतमस्माभिः शापश्चैव श्रुतोऽनघे ।
करिष्यन्ति तु यत्प्राप्तं सर्व एव तपोधनाः

kāraṇaṃ śrutamasmābhiḥ śāpaścaiva śruto'naghe |
kariṣyanti tu yatprāptaṃ sarva eva tapodhanāḥ

एवमुक्त्वा सरिच्छ्रेष्ठामूचुस्तेऽथ परस्परम् ।
विमोचयामहे सर्वे शापादेतां सरस्वतीम्

evamuktvā saricchreṣṭhāmūcuste'tha parasparam |
vimocayāmahe sarve śāpādetāṃ sarasvatīm

ते सर्वे ब्राह्मणा राजंस्तपोभिर्नियमैस्तथा ।
उपवासैश्च विविधैर्यमैः कष्टव्रतैस्तथा

te sarve brāhmaṇā rājaṃstapobhirniyamaistathā |
upavāsaiśca vividhairyamaiḥ kaṣṭavrataistathā

आराध्य पशुभर्तारं महादेवं जगत्पतिम् ।
मोक्षयामासुस्तां देवीं सरिच्छ्रेष्ठां सरस्वतीम्

ārādhya paśubhartāraṃ mahādevaṃ jagatpatim |
mokṣayāmāsustāṃ devīṃ saricchreṣṭhāṃ sarasvatīm

तेषां तु सा प्रभावेण प्रकृतिस्था सरस्वती ।
प्रसन्नसलिला जज्ञे यथा पूर्वं तथैव हि ।
निर्मुक्ता च सरिच्छ्रेष्ठा विबभौ सा यथा पुरा

teṣāṃ tu sā prabhāveṇa prakṛtisthā sarasvatī |
prasannasalilā jajñe yathā pūrvaṃ tathaiva hi |
nirmuktā ca saricchreṣṭhā vibabhau sā yathā purā

दृष्ट्वा तोयं सरस्वत्या मुनिभिस्तैस्तथा कृतम् ।
तानेव शरणं जग्मू राक्षसाः क्षुधितास्तथा

dṛṣṭvā toyaṃ sarasvatyā munibhistaistathā kṛtam |
tāneva śaraṇaṃ jagmū rākṣasāḥ kṣudhitāstathā

कृत्वाञ्जलिं ततो राजन्राक्षसाः क्षुधयाऽर्दिताः ।
ऊचुस्तान्वै मुनीन्सर्वान्कृपायुक्तान्पुनःपुनः

kṛtvāñjaliṃ tato rājanrākṣasāḥ kṣudhayā'rditāḥ |
ūcustānvai munīnsarvānkṛpāyuktānpunaḥpunaḥ

वयं च क्षुधिताश्चैव धर्माद्धीनाश्च शाश्वतात् ।
न च नः कामकारोऽयं यद्वयं पापकारिणा

vayaṃ ca kṣudhitāścaiva dharmāddhīnāśca śāśvatāt |
na ca naḥ kāmakāro'yaṃ yadvayaṃ pāpakāriṇā

युष्माकं चाप्रसादेन दुष्कृतेन च कर्मणा ।
पक्षोऽयं वर्धतेऽस्माकं यतः स्मो ब्रह्मराक्षसाः ।
योषितां चैव पापेन योनिदोषकृतेन च

yuṣmākaṃ cāprasādena duṣkṛtena ca karmaṇā |
pakṣo'yaṃ vardhate'smākaṃ yataḥ smo brahmarākṣasāḥ |
yoṣitāṃ caiva pāpena yonidoṣakṛtena ca

एवं हि वैश्यशूद्राणां क्षत्रियाणां तथैव च ।
ये ब्राह्मणान्प्रद्विषन्ति ते भवन्तीह राक्षसाः

evaṃ hi vaiśyaśūdrāṇāṃ kṣatriyāṇāṃ tathaiva ca |
ye brāhmaṇānpradviṣanti te bhavantīha rākṣasāḥ

शक्तिमन्तोऽपि ये केचिदाश्रितानां च रक्षणम् ।
न कुर्वन्ति मनुष्यास्ते सम्भवन्तीह राक्षसाः

śaktimanto'pi ye kecidāśritānāṃ ca rakṣaṇam |
na kurvanti manuṣyāste sambhavantīha rākṣasāḥ

आचार्यमृत्विजं चैव गुरुं वृद्वजनं तथा ।
प्रणिनो येऽवमन्यन्ते ते भवन्तीह राक्षसाः

ācāryamṛtvijaṃ caiva guruṃ vṛdvajanaṃ tathā |
praṇino ye'vamanyante te bhavantīha rākṣasāḥ

तत्कुरुध्वमिहास्माकं तारणं द्विजसत्तमाः ।
शक्ता भवन्तः सर्वेषां लोकानामपि तारणे

tatkurudhvamihāsmākaṃ tāraṇaṃ dvijasattamāḥ |
śaktā bhavantaḥ sarveṣāṃ lokānāmapi tāraṇe

तेषां तु वचनं श्रुत्वा तुष्टुवुस्तां महानदीम् ।
मोक्षार्थं रक्षसां तेषामूचुः प्रयतमानसाः

teṣāṃ tu vacanaṃ śrutvā tuṣṭuvustāṃ mahānadīm |
mokṣārthaṃ rakṣasāṃ teṣāmūcuḥ prayatamānasāḥ

क्षुतं कीटावपन्नं च यच्चोच्छिष्टाचितं भवेत् ।
सकेशमवधूतं च रुदितोपहतं च यत्

kṣutaṃ kīṭāvapannaṃ ca yaccocchiṣṭācitaṃ bhavet |
sakeśamavadhūtaṃ ca ruditopahataṃ ca yat

श्वभिः संसृष्टमन्नं च भागोऽसौ रक्षसामिह ।
तस्माज्ज्ञात्वा सदा विद्वानेतान्यत्नाद्विवर्जयेत् ।
राक्षसान्नमसौ भुङ्क्ते यो भुङ्क्ते ह्यन्नमीदृशम्

śvabhiḥ saṃsṛṣṭamannaṃ ca bhāgo'sau rakṣasāmiha |
tasmājjñātvā sadā vidvānetānyatnādvivarjayet |
rākṣasānnamasau bhuṅkte yo bhuṅkte hyannamīdṛśam

शोधयित्वा ततस्तीर्थमृषयस्ते तपोधनाः ।
मोक्षार्थं राक्षसानां च नदीं तां प्रत्यचोदयन्

śodhayitvā tatastīrthamṛṣayaste tapodhanāḥ |
mokṣārthaṃ rākṣasānāṃ ca nadīṃ tāṃ pratyacodayan

महर्षीणां मतं ज्ञात्वा ततः सा सरितां वरा ।
अरुणामानयामास स्वां तनुं पुरुषर्षभ

maharṣīṇāṃ mataṃ jñātvā tataḥ sā saritāṃ varā |
aruṇāmānayāmāsa svāṃ tanuṃ puruṣarṣabha

तस्यान्तेराक्षसाः स्नात्वा तनूस्त्यक्त्वा दिवं गताः ।
अरुणायां महाराज ब्रह्मवध्यापहा हि सा

tasyānterākṣasāḥ snātvā tanūstyaktvā divaṃ gatāḥ |
aruṇāyāṃ mahārāja brahmavadhyāpahā hi sā

एतमर्थमभिज्ञाय देवराजः शतक्रतुः ।
तस्मिंस्तीर्थे वरे स्नात्वा विमुक्तः पाप्मना किल

etamarthamabhijñāya devarājaḥ śatakratuḥ |
tasmiṃstīrthe vare snātvā vimuktaḥ pāpmanā kila

किमर्थं भगवाञ्शक्रो ब्रह्मवध्यामवाप्तवान् ।
कथमस्मिंश्च तीर्थे वै आप्लुत्याकल्मषोऽभवत्

kimarthaṃ bhagavāñśakro brahmavadhyāmavāptavān |
kathamasmiṃśca tīrthe vai āplutyākalmaṣo'bhavat

शृणुष्वैतदुपाख्यानं यथावृत्तं जनेश्वर ।
यथा बिभेद समयं नमुचेर्वासवः पुरा

śṛṇuṣvaitadupākhyānaṃ yathāvṛttaṃ janeśvara |
yathā bibheda samayaṃ namucervāsavaḥ purā

जमुचिर्वासवाद्भीतः सूर्यरश्मिं समाविशत् ।
तेनेन्द्रः सख्यमकरोत्समयं चेदमब्रवीत्

jamucirvāsavādbhītaḥ sūryaraśmiṃ samāviśat |
tenendraḥ sakhyamakarotsamayaṃ cedamabravīt

न चार्द्रेण न शुष्केण न रात्रौ नापि चाहनि ।
वधिष्याम्यसुरश्रेष्ठ सखे सत्येन ते शपे

na cārdreṇa na śuṣkeṇa na rātrau nāpi cāhani |
vadhiṣyāmyasuraśreṣṭha sakhe satyena te śape

एवं स कृत्वा समयं दृष्ट्वा नीहास्मीश्वरः ।
चिच्छेदास्य शिरो राजन्नपां फेनेन वासवः

evaṃ sa kṛtvā samayaṃ dṛṣṭvā nīhāsmīśvaraḥ |
cicchedāsya śiro rājannapāṃ phenena vāsavaḥ

तच्छिरो नमुचेश्छिन्नं पृष्ठतः शक्रमन्वियात् ।
भोभो मित्रह पापेति ब्रुवाणं शक्रमन्तिकात्

tacchiro namuceśchinnaṃ pṛṣṭhataḥ śakramanviyāt |
bhobho mitraha pāpeti bruvāṇaṃ śakramantikāt

एवं स शिरसा तेन चोद्यमानः पुनः पुनः ।
पितामहाय सन्तप्त एतमर्थं न्यवेदयत्

evaṃ sa śirasā tena codyamānaḥ punaḥ punaḥ |
pitāmahāya santapta etamarthaṃ nyavedayat

तमब्रवील्लोकगुरुररुणायां यथाविधि ।
इष्ट्वोपस्पृश देवेन्द्र तीर्थे पापभयापहे

tamabravīllokagururaruṇāyāṃ yathāvidhi |
iṣṭvopaspṛśa devendra tīrthe pāpabhayāpahe

[एषा पुण्यजला शक्र कृता मुनिभिरेव तु ।
निगूढमस्यागमनमिहासीत्पूर्वमेव तु

[eṣā puṇyajalā śakra kṛtā munibhireva tu |
nigūḍhamasyāgamanamihāsītpūrvameva tu

ततोऽभ्येत्यारुणां देवीं प्लावयामास वारिणा ।
सरस्वत्यारुणायाश्च पुण्योऽयं सङ्गमो महान्

tato'bhyetyāruṇāṃ devīṃ plāvayāmāsa vāriṇā |
sarasvatyāruṇāyāśca puṇyo'yaṃ saṅgamo mahān

इह त्वं यज देवेन्द्र दद दानान्यनेकशः ।
अत्राप्लुत्य सुघोरात्त्वं पातकाद्विप्रमोक्ष्यसे ॥]

iha tvaṃ yaja devendra dada dānānyanekaśaḥ |
atrāplutya sughorāttvaṃ pātakādvipramokṣyase ||]

इत्युक्तः स सरस्वत्याः कुञ्जे वै जनमेजय ।
इष्ट्वा यथावद्बलभिदरुणायामुपास्पृशत्

ityuktaḥ sa sarasvatyāḥ kuñje vai janamejaya |
iṣṭvā yathāvadbalabhidaruṇāyāmupāspṛśat

स मुक्तः पाप्मना तेन ब्रह्मवध्याकृतेन च ।
जगाम संहृष्टमनास्त्रिदिवं त्रिदशेश्वरः

sa muktaḥ pāpmanā tena brahmavadhyākṛtena ca |
jagāma saṃhṛṣṭamanāstridivaṃ tridaśeśvaraḥ

शिरस्तच्चापि नमुचेस्तत्रैवाप्लुत्य भारत ।
लोकान्कामदुधात्प्राप्तमक्षयान्राजसत्तम

śirastaccāpi namucestatraivāplutya bhārata |
lokānkāmadudhātprāptamakṣayānrājasattama

तत्राप्युपस्पृश्य बलो महात्मा
दत्त्वा च दानानि पृथग्विधानि ।
अवाप्य धर्मं परमार्यकर्मा
जगाम सोमस्य महत्सुतीर्थम्

tatrāpyupaspṛśya balo mahātmā
dattvā ca dānāni pṛthagvidhāni |
avāpya dharmaṃ paramāryakarmā
jagāma somasya mahatsutīrtham

यत्रायजद्राजसूयेन सोमः
साक्षात्पुरा विधिवत्पार्थिवेन्द्र ।
अत्रिर्धीमान्ब्रह्मपुत्रो बभूव
होता यस्मिन्क्रतुमुख्ये महात्मा

yatrāyajadrājasūyena somaḥ
sākṣātpurā vidhivatpārthivendra |
atrirdhīmānbrahmaputro babhūva
hotā yasminkratumukhye mahātmā

यस्यान्तेऽभूत्सुमहद्दानवानां
दैतेयानां राक्षसानां च देवैः ।
सङ्ग्रामो वै तारकाख्यः सुतीव्रो
यत्र स्कन्दस्तारकाख्यं जघान

yasyānte'bhūtsumahaddānavānāṃ
daiteyānāṃ rākṣasānāṃ ca devaiḥ |
saṅgrāmo vai tārakākhyaḥ sutīvro
yatra skandastārakākhyaṃ jaghāna

सैनापत्यं लब्धवान्दैवतानां
महासेनो यत्र दैत्यान्तकर्ता ।
साक्षाच्चैवं न्यवसत्कार्तिकेयः
सदा कुमारो यत्र स प्लुक्षराजः

saināpatyaṃ labdhavāndaivatānāṃ
mahāseno yatra daityāntakartā |
sākṣāccaivaṃ nyavasatkārtikeyaḥ
sadā kumāro yatra sa plukṣarājaḥ