अध्याय 71: राजसूय यज्ञ का भव्य अनुष्ठान चलता है

ततः प्रववृते यज्ञो धर्मराजस्य धीमतः ।
शान्तविघ्नार्हणक्षोभो महर्षिगणसङ्कुलः

tataḥ pravavṛte yajño dharmarājasya dhīmataḥ |
śāntavighnārhaṇakṣobho maharṣigaṇasaṅkulaḥ

तं तु यज्ञं महाबाहुरासमाप्तेर्जनार्दनः ।
ररक्ष भगवाञ्छौरिः शार्ङ्गचक्रगदाधरः

taṃ tu yajñaṃ mahābāhurāsamāpterjanārdanaḥ |
rarakṣa bhagavāñchauriḥ śārṅgacakragadādharaḥ

तस्मिन्यज्ञे प्रवृत्ते तु वाग्मिनो हेतुवादिनः ।
हेतुवादान्बहून्प्राहुः परपक्षजिगीषवः

tasminyajñe pravṛtte tu vāgmino hetuvādinaḥ |
hetuvādānbahūnprāhuḥ parapakṣajigīṣavaḥ

ददृशुस्ते नृपतयो यज्ञस्य विधिमुत्तमम् ।
उपेन्द्रस्येव विहितं सहदेवेन भारत

dadṛśuste nṛpatayo yajñasya vidhimuttamam |
upendrasyeva vihitaṃ sahadevena bhārata

तद्यज्ञे न्यवसन्राजन्ब्राह्मणा भृशमुत्सुकाः ।
कथयन्तः कथाः पुण्याः पश्यन्तो नटनर्तकान्

tadyajñe nyavasanrājanbrāhmaṇā bhṛśamutsukāḥ |
kathayantaḥ kathāḥ puṇyāḥ paśyanto naṭanartakān

ददृशुस्तोरणान्यत्र हेमतालमयानि च ।
दीप्तभास्करतुल्यानि प्रदीप्तानीव तेजसा

dadṛśustoraṇānyatra hematālamayāni ca |
dīptabhāskaratulyāni pradīptānīva tejasā

स यज्ञस्तोरणैस्तत्र ग्रहैर्द्योरिव सम्बभौ ।
शय्यासनविहारांश्च सुबहून्रत्नसंवृतान्

sa yajñastoraṇaistatra grahairdyoriva sambabhau |
śayyāsanavihārāṃśca subahūnratnasaṃvṛtān

घटान्पात्रीकटाहानि कलशानि समन्ततः ।
न ते किञ्चिदसौवर्णमपश्यंस्तत्र पार्थिवाः

ghaṭānpātrīkaṭāhāni kalaśāni samantataḥ |
na te kiñcidasauvarṇamapaśyaṃstatra pārthivāḥ

भुञ्जानानां च विप्राणां स्वादुभोज्यैः पृथग्विधैः ।
अनिशं श्रूयते तत्र मुदितानां महात्मनाम्

bhuñjānānāṃ ca viprāṇāṃ svādubhojyaiḥ pṛthagvidhaiḥ |
aniśaṃ śrūyate tatra muditānāṃ mahātmanām

दीयतां दीयतामेषां भुज्यतां भुज्यतामिति ।
एवम्प्रकाराः सञ्जल्पाः श्रूयन्ते तत्र नित्यशः

dīyatāṃ dīyatāmeṣāṃ bhujyatāṃ bhujyatāmiti |
evamprakārāḥ sañjalpāḥ śrūyante tatra nityaśaḥ

ओदनानां विकाराणि स्वादूनि च बहूनि च ।
विविधआनि च भक्ष्याणि पेयानि मधुराणि च

odanānāṃ vikārāṇi svādūni ca bahūni ca |
vividhaāni ca bhakṣyāṇi peyāni madhurāṇi ca

ददुर्द्विजानां सततं राजप्रेष्या महाध्वरे ।
पूर्णे शतसहस्रे तु विप्राणां भुञ्जतां तदा

dadurdvijānāṃ satataṃ rājapreṣyā mahādhvare |
pūrṇe śatasahasre tu viprāṇāṃ bhuñjatāṃ tadā

स्थापितस्तत्र सञ्ज्ञार्थं शङ्खोऽध्मायत नित्यशः ।
मुहुर्मुहुः प्रणादस्तु तस्य शङ्खस्य भारत

sthāpitastatra sañjñārthaṃ śaṅkho'dhmāyata nityaśaḥ |
muhurmuhuḥ praṇādastu tasya śaṅkhasya bhārata

उत्तमः श्रूयते शब्दः श्रुत्वा विस्मयमागमन् ।
एवं प्रवृत्ते यज्ञे तु तुष्टपुष्टजनायुते

uttamaḥ śrūyate śabdaḥ śrutvā vismayamāgaman |
evaṃ pravṛtte yajñe tu tuṣṭapuṣṭajanāyute

अन्नस्य बहुशो राजन्नुत्सेधाः पर्वतोपमाः ।
दधिकुल्याश्च ददृशुः सर्पिषश्च ह्रदाञ्जनाः

annasya bahuśo rājannutsedhāḥ parvatopamāḥ |
dadhikulyāśca dadṛśuḥ sarpiṣaśca hradāñjanāḥ

जम्बूद्वीपो हि सकलो नानाजनपदायुतः ।
राजन्नदृश्यतैकस्थो राज्ञस्तस्मिन्महाक्रतौ

jambūdvīpo hi sakalo nānājanapadāyutaḥ |
rājannadṛśyataikastho rājñastasminmahākratau

तत्र राजसहस्राणि पुरुषाणां ततस्ततः ।
गृहीत्वा धनमाजग्मुस्तस्य राज्ञो महाक्रतौ

tatra rājasahasrāṇi puruṣāṇāṃ tatastataḥ |
gṛhītvā dhanamājagmustasya rājño mahākratau

राजानः स्रग्विणश्चैव संमृष्टमणिकुण्डलाः ।
तान्परीविविषुर्विप्राञ्छतशोऽथ सहस्रशः

rājānaḥ sragviṇaścaiva saṃmṛṣṭamaṇikuṇḍalāḥ |
tānparīviviṣurviprāñchataśo'tha sahasraśaḥ

विविधान्यन्नपानानि लेह्यानि विविधानि च ।
तेषां नृपोपभोग्यानि ब्राह्मणेभ्यो ददुः स्म ते

vividhānyannapānāni lehyāni vividhāni ca |
teṣāṃ nṛpopabhogyāni brāhmaṇebhyo daduḥ sma te

नानाविधानि भक्ष्याणि स्वादुपुष्पफलानि च ।
गुलानि स्वादुक्षौद्राणि ददुस्ते ब्राह्मणेषु वै

nānāvidhāni bhakṣyāṇi svādupuṣpaphalāni ca |
gulāni svādukṣaudrāṇi daduste brāhmaṇeṣu vai

एतानि सततं भुक्त्वा तस्मिन्यज्ञे द्विजातयः ।
परां प्रीतिं ययुः सर्वे मोदमानास्ततस्ततः

etāni satataṃ bhuktvā tasminyajñe dvijātayaḥ |
parāṃ prītiṃ yayuḥ sarve modamānāstatastataḥ

एवं प्रमुदितं सर्वं बहुशो धनधान्यवत् ।
यज्ञवाटं नृपा दृष्ट्वा विस्मयं परमं ययुः

evaṃ pramuditaṃ sarvaṃ bahuśo dhanadhānyavat |
yajñavāṭaṃ nṛpā dṛṣṭvā vismayaṃ paramaṃ yayuḥ

यथाबद्धूयमानाग्निं राजसूयं महाक्रतुम् ।
पाण्डवस्य यथाशास्त्रं जुहुवुः सर्वयाजकाः

yathābaddhūyamānāgniṃ rājasūyaṃ mahākratum |
pāṇḍavasya yathāśāstraṃ juhuvuḥ sarvayājakāḥ

व्यासधौम्यादयः सर्वे विधिवत्षोडशर्त्विजः ।
स्वस्वकर्माणि चक्रुस्ते पाण्डवस्य महाक्रतौ

vyāsadhaumyādayaḥ sarve vidhivatṣoḍaśartvijaḥ |
svasvakarmāṇi cakruste pāṇḍavasya mahākratau

नाषडङ्गविदत्रासीत्सदस्यो नाबहुश्रुतः ।
नाव्रतो नानुपाध्यायो न पापो नाक्षमो द्विजः

nāṣaḍaṅgavidatrāsītsadasyo nābahuśrutaḥ |
nāvrato nānupādhyāyo na pāpo nākṣamo dvijaḥ

न तत्र कृपणः कश्चिद्दरिद्रो न बभूव ह ।
क्षुधितो दुःखितो वापि प्राकृतो वापि मानुषः

na tatra kṛpaṇaḥ kaściddaridro na babhūva ha |
kṣudhito duḥkhito vāpi prākṛto vāpi mānuṣaḥ

भोजनं भोजनार्थिभ्यो दापयामास सर्वदा ।
सहदेवो महातेजाः सततं राजशासनात्

bhojanaṃ bhojanārthibhyo dāpayāmāsa sarvadā |
sahadevo mahātejāḥ satataṃ rājaśāsanāt

संस्तरे कुशलाश्चापि सर्वकर्माणि याजकाः ।
दिवस दिवसे चक्रुर्यथाशास्त्रार्थचक्षुषः

saṃstare kuśalāścāpi sarvakarmāṇi yājakāḥ |
divasa divase cakruryathāśāstrārthacakṣuṣaḥ

ब्राह्मणा देवशास्त्रज्ञः कथाश्चक्रुश्च सर्वतः ।
रेमिरे च कथान्ते तु सर्वे तस्मिन्महाक्रतौ

brāhmaṇā devaśāstrajñaḥ kathāścakruśca sarvataḥ |
remire ca kathānte tu sarve tasminmahākratau

सा वेदिर्वेदसम्पन्नैर्देवद्विजमहर्षिभिः ।
बभासे तदा कीर्णा नक्षत्रैर्द्यौरिवामला

sā vedirvedasampannairdevadvijamaharṣibhiḥ |
babhāse tadā kīrṇā nakṣatrairdyaurivāmalā

पाण्डित्यदर्शनार्थाय केचन द्विजसत्तमाः ।
तर्कार्थमागताः केचित्केचिद्विद्याभिमानिनः

pāṇḍityadarśanārthāya kecana dvijasattamāḥ |
tarkārthamāgatāḥ kecitkecidvidyābhimāninaḥ

केचिद्दिदृक्षया केचिद्भीत्या राज्ञः प्रतापिनः ।
सर्वेऽप्यवभृथस्नाता याजकाः केचन द्विजाः

keciddidṛkṣayā kecidbhītyā rājñaḥ pratāpinaḥ |
sarve'pyavabhṛthasnātā yājakāḥ kecana dvijāḥ

ततो वै हेमयूपांश्च सर्वरत्नसमाचितान् ।
शोभार्थं कारयामास सहदेवो महाद्युतिः

tato vai hemayūpāṃśca sarvaratnasamācitān |
śobhārthaṃ kārayāmāsa sahadevo mahādyutiḥ

ददृशुस्तोरणान्यत्र हेमतालमयानि च ।
स यज्ञस्तोरणैस्तैश्च ग्रहैर्द्योरिव सम्बभौ

dadṛśustoraṇānyatra hematālamayāni ca |
sa yajñastoraṇaistaiśca grahairdyoriva sambabhau

तालानां तोरणैर्हैमैर्दान्तैरिव दिशागजैः ।
दिक्षु सर्वासु विन्यस्तैस्तेजोभिर्भास्करैर्यथा

tālānāṃ toraṇairhaimairdāntairiva diśāgajaiḥ |
dikṣu sarvāsu vinyastaistejobhirbhāskarairyathā

सकिरीटैर्नृपैश्चैव शुशुभे तत्सदस्तदा ।
देवैर्दिव्यैश्च यक्षैश्च उरगैर्दिव्यमानुषैः

sakirīṭairnṛpaiścaiva śuśubhe tatsadastadā |
devairdivyaiśca yakṣaiśca uragairdivyamānuṣaiḥ

विद्याधरगणैः कीर्णः पाण्डवस्य महात्मनः ।
स राजसूयः शुशुभे धर्मराजस्य धीमतः

vidyādharagaṇaiḥ kīrṇaḥ pāṇḍavasya mahātmanaḥ |
sa rājasūyaḥ śuśubhe dharmarājasya dhīmataḥ

गन्धर्वगणसङ्कीर्णः शोभितोऽप्सरसां गणैः ।
देवैर्मुनिगणैर्यक्षैर्देवलोक इवापरः

gandharvagaṇasaṅkīrṇaḥ śobhito'psarasāṃ gaṇaiḥ |
devairmunigaṇairyakṣairdevaloka ivāparaḥ

स किम्पुरुषगीतैश्च किन्नरैरुपशोभितः ।
नारदश्च जगौ तत्र तुम्बुरुश्च महाद्युतिः

sa kimpuruṣagītaiśca kinnarairupaśobhitaḥ |
nāradaśca jagau tatra tumburuśca mahādyutiḥ

विश्वासुश्चित्रसेनस्तथाऽन्ये गीतकोविदाः ।
रमयन्ति स्म तान्सर्वान्यज्ञकर्मान्तरेष्वथ

viśvāsuścitrasenastathā'nye gītakovidāḥ |
ramayanti sma tānsarvānyajñakarmāntareṣvatha

तत्र चाप्सरसः सर्वाः सुन्दर्यः प्रियदर्शनाः ।
ननृतुश्च जगुश्चात्र नित्यं कर्मान्तरेष्वथ

tatra cāpsarasaḥ sarvāḥ sundaryaḥ priyadarśanāḥ |
nanṛtuśca jaguścātra nityaṃ karmāntareṣvatha

इतिहासपुराणानि आख्यानानि च सर्वशः ।
ऊचुर्वै शब्दशास्त्रज्ञा नित्यं कर्मान्तरेष्वथ

itihāsapurāṇāni ākhyānāni ca sarvaśaḥ |
ūcurvai śabdaśāstrajñā nityaṃ karmāntareṣvatha

भेर्यश्च मुरजाश्चैव मड्डुका गोमुखाश्च ये ।
शृङ्गवंशाम्बुजा वीणाः श्रूयन्ते स्म सहस्रशः

bheryaśca murajāścaiva maḍḍukā gomukhāśca ye |
śṛṅgavaṃśāmbujā vīṇāḥ śrūyante sma sahasraśaḥ

लोकेऽस्मिन्सर्वविप्राश्च वैश्याः शूद्रा नृपादयः ।
सर्वे म्लेच्छाः सर्वगणास्त्वादिमध्यान्तजास्तथा ।

loke'sminsarvaviprāśca vaiśyāḥ śūdrā nṛpādayaḥ |
sarve mlecchāḥ sarvagaṇāstvādimadhyāntajāstathā |

नानादेशसमुद्भूतैर्नानाजातिभिरागतैः ।
पर्याप्त इव लोकोऽयं युधिष्ठिरनिवेशने

nānādeśasamudbhūtairnānājātibhirāgataiḥ |
paryāpta iva loko'yaṃ yudhiṣṭhiraniveśane

भीष्मद्रोणादयः सर्वे कुरवः ससुयोधनाः ।
वृष्णयश्च समग्राश्च पाञ्चालाश्चापि सर्वशः

bhīṣmadroṇādayaḥ sarve kuravaḥ sasuyodhanāḥ |
vṛṣṇayaśca samagrāśca pāñcālāścāpi sarvaśaḥ

यज्ञेऽस्मिन्सर्वकर्माणि चक्रुर्दासा इव क्रतौ ।
एवं प्रवृत्तो यज्ञः स धर्मराजस्य धीमतः

yajñe'sminsarvakarmāṇi cakrurdāsā iva kratau |
evaṃ pravṛtto yajñaḥ sa dharmarājasya dhīmataḥ

शुशुभे च महाबाहो सोमस्येव क्रतुर्यथा ।
वस्त्राणि कम्बलांश्चैव प्रावारांश्चैव सर्वदा

śuśubhe ca mahābāho somasyeva kraturyathā |
vastrāṇi kambalāṃścaiva prāvārāṃścaiva sarvadā

निष्कहेमजभाण्डानि भूषणानि च सर्वशः ।
प्रददौ तत्र विप्राणां धर्मराजो युधिष्ठिरः

niṣkahemajabhāṇḍāni bhūṣaṇāni ca sarvaśaḥ |
pradadau tatra viprāṇāṃ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ

यानि तत्र महीपालैर्लब्धवान्भरतर्षभः ।
तानि सर्वाणि रत्नानि ब्राह्मणानां ददौ तदा

yāni tatra mahīpālairlabdhavānbharatarṣabhaḥ |
tāni sarvāṇi ratnāni brāhmaṇānāṃ dadau tadā