अध्याय 70: शिशुपाल वध और उसका तेज श्रीकृष्ण में लीन

ततो विष्फारयन्राजा महच्चैदिपतिर्धनुः ।
अभियास्यन्हृषीकेशमुवाच मधुसूदनम्

tato viṣphārayanrājā mahaccaidipatirdhanuḥ |
abhiyāsyanhṛṣīkeśamuvāca madhusūdanam

एकस्त्वमसि मे शत्रुस्तत्त्वां हत्वाऽद्य माधव ।
ततः सागरपर्यन्तां पालयिष्यामि मेदिनीम्

ekastvamasi me śatrustattvāṃ hatvā'dya mādhava |
tataḥ sāgaraparyantāṃ pālayiṣyāmi medinīm

द्वैरथं काङ्क्षितं यद्वै तदिदं पर्युपस्थितम् ।
चिरस्य वत मे दिष्ट्या वासुदेव सह त्वया ।
अद्य त्वां निहनिष्यामि भीष्मं च सह पाण्डवैः

dvairathaṃ kāṅkṣitaṃ yadvai tadidaṃ paryupasthitam |
cirasya vata me diṣṭyā vāsudeva saha tvayā |
adya tvāṃ nihaniṣyāmi bhīṣmaṃ ca saha pāṇḍavaiḥ

एवमुक्त्वा स तं बाणैर्निशितैरत्ततेजनैः ।
विव्याध युधि तीक्ष्णाग्रैश्चेदिराड्यपुङ्गवम्?

evamuktvā sa taṃ bāṇairniśitairattatejanaiḥ |
vivyādha yudhi tīkṣṇāgraiścedirāḍyapuṅgavam?

कङ्कपत्रच्छदा बाणाश्चेदिराजधनुश्च्युताः ।
विविशुस्ते तदा कृष्णं भुजङ्गा इव पर्वतम्?

kaṅkapatracchadā bāṇāścedirājadhanuścyutāḥ |
viviśuste tadā kṛṣṇaṃ bhujaṅgā iva parvatam?

नाददानस्य चैद्यस्य शरानत्यस्यतोपि वा ।
दधृशुर्विवरं केचिद्गतिं वायोरिवाम्बरे?

nādadānasya caidyasya śarānatyasyatopi vā |
dadhṛśurvivaraṃ kecidgatiṃ vāyorivāmbare?

चेदिराजमहामेधः शरजालाम्बुमांस्तदा ।
अभ्यवर्षद्धृषीकेशं पयोद इव पर्वतम्?

cedirājamahāmedhaḥ śarajālāmbumāṃstadā |
abhyavarṣaddhṛṣīkeśaṃ payoda iva parvatam?

ततः शार्ङ्गममित्रघ्नः कृत्वा सशरमच्युतः ।
आबभाषे महबाहुः सुनीथं परवीरहा

tataḥ śārṅgamamitraghnaḥ kṛtvā saśaramacyutaḥ |
ābabhāṣe mahabāhuḥ sunīthaṃ paravīrahā

अयं त्वं भामकस्तीक्ष्णश्चेदिराज महाशरः ।
भेत्तुमर्हति वेगेन महाशनिरिवाचलम्

ayaṃ tvaṃ bhāmakastīkṣṇaścedirāja mahāśaraḥ |
bhettumarhati vegena mahāśanirivācalam

एवं ब्रुवति गोविन्दे ततश्चेदिपतिः पुनः ।
मुमोच निशितानन्यान्कृष्णं प्रति शरान्बहून्

evaṃ bruvati govinde tataścedipatiḥ punaḥ |
mumoca niśitānanyānkṛṣṇaṃ prati śarānbahūn

अथ बाणार्दितः कृष्णः शार्ङ्गमायम्य दीप्तिमान् ।
मोच निशितान्बाणाञ्छतशोथ सहस्रशः

atha bāṇārditaḥ kṛṣṇaḥ śārṅgamāyamya dīptimān |
moca niśitānbāṇāñchataśotha sahasraśaḥ

ताञ्छरांस्तु स चिच्छेद शरवर्षैस्तु चेदिराट् ।
षड्भिश्चान्यैर्जघानाशु केशवं चेदिपुङ्गवः

tāñcharāṃstu sa ciccheda śaravarṣaistu cedirāṭ |
ṣaḍbhiścānyairjaghānāśu keśavaṃ cedipuṅgavaḥ

ततोऽस्रं सहसा कृष्णः प्रमुमोच जगद्गुरुः ।
अस्त्रेण तन्महाबाहुर्वारयामास चेदिराट्

tato'sraṃ sahasā kṛṣṇaḥ pramumoca jagadguruḥ |
astreṇa tanmahābāhurvārayāmāsa cedirāṭ

ततः शतसहस्रेण शराणां नतपर्वणाम् ।
सर्वतः समवाकीर्य शौरिं दामोदरं तदा

tataḥ śatasahasreṇa śarāṇāṃ nataparvaṇām |
sarvataḥ samavākīrya śauriṃ dāmodaraṃ tadā

ननाद बलवान्क्रुद्धः शिशुपालः प्रतापवान् ।
इदं चोवाच संरब्धः केशवं परवीरहा

nanāda balavānkruddhaḥ śiśupālaḥ pratāpavān |
idaṃ covāca saṃrabdhaḥ keśavaṃ paravīrahā

अद्याङ्गं मामका बाणा भेत्स्यन्ति तव संयुगे ।
हत्वा त्वां समुतामात्यं पाण्डवांश्च तरस्विनः

adyāṅgaṃ māmakā bāṇā bhetsyanti tava saṃyuge |
hatvā tvāṃ samutāmātyaṃ pāṇḍavāṃśca tarasvinaḥ

अनृण्यमद्यय यास्यामि जरासन्धस्य धीमतः ।
कंसस्य केशिनश्चैव नरकस्य तथैव ह

anṛṇyamadyaya yāsyāmi jarāsandhasya dhīmataḥ |
kaṃsasya keśinaścaiva narakasya tathaiva ha

इत्युक्त्वा क्रोधताम्राक्षः शिशुपालो जनार्दनम् ।
अदृश्यं शरवर्षेण सर्वतः स चकार ह

ityuktvā krodhatāmrākṣaḥ śiśupālo janārdanam |
adṛśyaṃ śaravarṣeṇa sarvataḥ sa cakāra ha

ततोऽस्त्रेणैव चान्योन्यं निकृत्य च शरान्बहून् ।
शरवर्षैस्तदा चैद्यमन्तर्धातुं प्रचक्रमे

tato'streṇaiva cānyonyaṃ nikṛtya ca śarānbahūn |
śaravarṣaistadā caidyamantardhātuṃ pracakrame

अन्तर्धानगतौ वीरौ शुशुभाते महारथौ ।
तौ दृष्ट्वा सर्वभूतानि साधुसाध्वित्यपूजयन्

antardhānagatau vīrau śuśubhāte mahārathau |
tau dṛṣṭvā sarvabhūtāni sādhusādhvityapūjayan

न दृष्टपूर्वमस्माभिर्युद्धमीदृशकं पुरा ।
ततः कृष्णं जघानाशु शुशुपालस्त्रिभिः शरैः

na dṛṣṭapūrvamasmābhiryuddhamīdṛśakaṃ purā |
tataḥ kṛṣṇaṃ jaghānāśu śuśupālastribhiḥ śaraiḥ

कृष्णोऽपि बाणैर्विव्याध सुनीथं पञ्चभिर्युधि ।
ततः सुनीथं सप्तत्या नाराचैर्दयद्बली ।

kṛṣṇo'pi bāṇairvivyādha sunīthaṃ pañcabhiryudhi |
tataḥ sunīthaṃ saptatyā nārācairdayadbalī |

ततोऽतिविद्धः कृष्णेन सुनीथः क्रोधमूर्छितः ।
विव्याध निशितैर्बाणैर्वासुदेवं स्तनान्तरे

tato'tividdhaḥ kṛṣṇena sunīthaḥ krodhamūrchitaḥ |
vivyādha niśitairbāṇairvāsudevaṃ stanāntare

पुनः कृष्णं त्रिभिर्विद्ध्वा ननादावसरे नृपः ।
तोऽतिदारुणं युद्धं सहसा चक्रतुस्तदा

punaḥ kṛṣṇaṃ tribhirviddhvā nanādāvasare nṛpaḥ |
to'tidāruṇaṃ yuddhaṃ sahasā cakratustadā

नौ नखैरिव शार्दूलौ दन्तैरिव महागजौ ।
दंष्ट्राभिरिव पञ्चास्यौ चरणैरिव कुक्कुटौ

nau nakhairiva śārdūlau dantairiva mahāgajau |
daṃṣṭrābhiriva pañcāsyau caraṇairiva kukkuṭau

दारयेतां शरैस्तीक्ष्णैरन्योन्यं युधि तावुभौ ।
ततो मुमुचतुः क्रुद्धौ शरवर्षमनुत्तमम्

dārayetāṃ śaraistīkṣṇairanyonyaṃ yudhi tāvubhau |
tato mumucatuḥ kruddhau śaravarṣamanuttamam

शरैरेव शराञ्छित्वा तावुभौ पुरुषर्षभौ ।
चक्रातेऽस्त्रमयं युद्धं घोरं तदतिमानुषम्

śaraireva śarāñchitvā tāvubhau puruṣarṣabhau |
cakrāte'stramayaṃ yuddhaṃ ghoraṃ tadatimānuṣam

आग्नेयमस्त्रं मुमुचे शिशुपालः प्रतापवान् ।
वारुणास्त्रेण तच्छ्रीघ्रं नाशयामास केशवः

āgneyamastraṃ mumuce śiśupālaḥ pratāpavān |
vāruṇāstreṇa tacchrīghraṃ nāśayāmāsa keśavaḥ

कौबेरमस्त्रं सहसा चेदिराट् प्रमुमोच ह ।
रणैव सहसाऽनाशयत्तं जगत्प्रभुः

kauberamastraṃ sahasā cedirāṭ pramumoca ha |
raṇaiva sahasā'nāśayattaṃ jagatprabhuḥ

याम्यमस्त्रं ततः क्रुद्धो मुमुचे कालमोहितः ।
याम्येनैवास्त्रयोगेन याम्यमस्त्रं व्यनाशयत्

yāmyamastraṃ tataḥ kruddho mumuce kālamohitaḥ |
yāmyenaivāstrayogena yāmyamastraṃ vyanāśayat

गान्धर्वेण च गान्धर्वं मानवं मानवेन च ।
वायव्येन च वायव्यं रौद्रं रौद्रेण चाभिभूः

gāndharveṇa ca gāndharvaṃ mānavaṃ mānavena ca |
vāyavyena ca vāyavyaṃ raudraṃ raudreṇa cābhibhūḥ

ऐन्द्रमैन्द्रेण भगवान्वैष्णवेन च वैष्णवम् ।
एवमस्त्राणि कुर्वाणौ युयुधाते महाबलौ

aindramaindreṇa bhagavānvaiṣṇavena ca vaiṣṇavam |
evamastrāṇi kurvāṇau yuyudhāte mahābalau

ततो मायां विकुर्वाणो दमगोषसुतो बली ।
गदामुसलसंयुक्ताञ्छक्तितोमरसायकान्

tato māyāṃ vikurvāṇo damagoṣasuto balī |
gadāmusalasaṃyuktāñchaktitomarasāyakān

परश्वथमुसण्डीश्च ववर्ष युधि केशवम् ।
अमोघास्त्रेण भगवान्नाशयामास केशिहा

paraśvathamusaṇḍīśca vavarṣa yudhi keśavam |
amoghāstreṇa bhagavānnāśayāmāsa keśihā

शिलावर्षं महाघोरं ववर्ष युधि चेदिराट् ।
वज्रास्त्रेणाभिसङ्क्रुद्धश्चूर्णं तदकरोत्प्रभुः

śilāvarṣaṃ mahāghoraṃ vavarṣa yudhi cedirāṭ |
vajrāstreṇābhisaṅkruddhaścūrṇaṃ tadakarotprabhuḥ

जलवर्षं ततो घोरं व्यस़जच्चेदिपुङ्गवः ।
वायव्यास्त्रेण भगवान्व्याक्षिपच्छतशो हि तत्

jalavarṣaṃ tato ghoraṃ vyasa़jaccedipuṅgavaḥ |
vāyavyāstreṇa bhagavānvyākṣipacchataśo hi tat

निहत्य सर्वमायां वै सुनीतस्य जनार्दनः ।
स मुहूर्तं चकाराशु द्वन्द्वयुद्धं महारथः

nihatya sarvamāyāṃ vai sunītasya janārdanaḥ |
sa muhūrtaṃ cakārāśu dvandvayuddhaṃ mahārathaḥ

स बाणयुद्धं कुर्वाणो भर्त्सयामास चेदिराट् ।
दमघोषसुतो धृष्टमुवाच यदुपुङ्गवम्

sa bāṇayuddhaṃ kurvāṇo bhartsayāmāsa cedirāṭ |
damaghoṣasuto dhṛṣṭamuvāca yadupuṅgavam

अद्य कृष्णमकृष्णं तु कुर्वन्तु मम सायकाः ।
इत्येवमुक्त्वा दुष्टात्मा शरवर्षं जनार्दने

adya kṛṣṇamakṛṣṇaṃ tu kurvantu mama sāyakāḥ |
ityevamuktvā duṣṭātmā śaravarṣaṃ janārdane

मुमोच पुरुषव्याघ्रो घोरं वै चेदिपुङ्गवः ।
शरसंङ्कृत्तगात्रस्तु क्षणेन यदुनन्दनः

mumoca puruṣavyāghro ghoraṃ vai cedipuṅgavaḥ |
śarasaṃṅkṛttagātrastu kṣaṇena yadunandanaḥ

रुधिरं परिसुस्राव मदं मत्त इव द्विपः ।
न यन्ता न रथो वापि न चाश्वाः पर्वतोपमाः

rudhiraṃ parisusrāva madaṃ matta iva dvipaḥ |
na yantā na ratho vāpi na cāśvāḥ parvatopamāḥ

दृश्यन्ते शरसञ्छन्नाः केशवस्य महात्मनः ।
केशवं तदवस्थं तु दृष्ट्वा भूतानि चक्रुशुः

dṛśyante śarasañchannāḥ keśavasya mahātmanaḥ |
keśavaṃ tadavasthaṃ tu dṛṣṭvā bhūtāni cakruśuḥ

दारुकस्तु तदा प्राह कृष्णं यादवनन्दनम् ।
नेदृशो दृष्टपूर्वो हि सङ्ग्रामो वै पुरा मया

dārukastu tadā prāha kṛṣṇaṃ yādavanandanam |
nedṛśo dṛṣṭapūrvo hi saṅgrāmo vai purā mayā

स्थातव्यमिति तिष्ठामि त्वत्प्रभावेण माधव ।
अन्यथा न च मे प्राणा धरायेयुर्जनार्दन

sthātavyamiti tiṣṭhāmi tvatprabhāveṇa mādhava |
anyathā na ca me prāṇā dharāyeyurjanārdana

अतः सञ्चिन्त्य गोविन्द क्षिप्रमस्य वधं कुरु ।
एवमुक्तस्तु सूतेन केशवो वाक्यमब्रवीत्

ataḥ sañcintya govinda kṣipramasya vadhaṃ kuru |
evamuktastu sūtena keśavo vākyamabravīt

एष ह्यतिबलो दैत्यो हिरण्यकशिपुः पुरा ।
रिपुः सुराणामभवद्वरदानेन गर्वितः

eṣa hyatibalo daityo hiraṇyakaśipuḥ purā |
ripuḥ surāṇāmabhavadvaradānena garvitaḥ

तथाऽऽसीद्रावणो नाम राक्षसो ह्यतिवीर्यवान् ।
तेनैव बलवीर्येण बलं नागणयन्मम

tathā''sīdrāvaṇo nāma rākṣaso hyativīryavān |
tenaiva balavīryeṇa balaṃ nāgaṇayanmama

अहं मृत्युश्च भविता काले काले दुरात्मनः ।
न भेतव्यं तथा सूत नैष कश्चिन्मयि स्थिते

ahaṃ mṛtyuśca bhavitā kāle kāle durātmanaḥ |
na bhetavyaṃ tathā sūta naiṣa kaścinmayi sthite

इत्येवमुक्त्वा भगवान्ननर्द गरुडध्वजः ।
पाञ्चजन्यं महाशङ्खं पूरयामास केशवः

ityevamuktvā bhagavānnanarda garuḍadhvajaḥ |
pāñcajanyaṃ mahāśaṅkhaṃ pūrayāmāsa keśavaḥ

संमोहयित्वा भगवांश्चक्रं दिव्यं समाददे ।
चिच्छेद च सुनीथस्य शिरश्चक्रेण संयुगे

saṃmohayitvā bhagavāṃścakraṃ divyaṃ samādade |
ciccheda ca sunīthasya śiraścakreṇa saṃyuge

स पपात महाबाहुर्वज्राहत इवाचलः ।
ततश्चेदिपतेर्देहात्तेजोऽग्र्यं ददृशुर्नृपाः

sa papāta mahābāhurvajrāhata ivācalaḥ |
tataścedipaterdehāttejo'gryaṃ dadṛśurnṛpāḥ

उत्पतन्तं महाराज गगनादिव भास्करम् ।
ततः कमलपत्राक्षं कृष्णं लोकनमस्कृतम् ।
ववन्दे तत्तदा तेजो विवेश च नराधिप

utpatantaṃ mahārāja gaganādiva bhāskaram |
tataḥ kamalapatrākṣaṃ kṛṣṇaṃ lokanamaskṛtam |
vavande tattadā tejo viveśa ca narādhipa

तदद्भुतममन्यन्त दृष्ट्वा सर्वे महीक्षितः ।
यद्विवेश महाबाहुं तत्तेजः पुरुषोत्तमम्

tadadbhutamamanyanta dṛṣṭvā sarve mahīkṣitaḥ |
yadviveśa mahābāhuṃ tattejaḥ puruṣottamam

अनभ्रे प्रववर्ष द्यौः पपात ज्वलिताशनिः ।
कृष्णेन निहते चैद्ये चचाल न वसुन्धरा

anabhre pravavarṣa dyauḥ papāta jvalitāśaniḥ |
kṛṣṇena nihate caidye cacāla na vasundharā

ततः केचिन्महीपाला नाब्रुवंस्तत्र किञ्चन ।
अतीतवाक्पथे काले प्रेक्षमाणा जनार्दनम्

tataḥ kecinmahīpālā nābruvaṃstatra kiñcana |
atītavākpathe kāle prekṣamāṇā janārdanam

हस्तैर्हस्ताग्रमपरे प्रत्यपिंषन्नमर्षिताः ।
अपरे दशनैरोष्ठानदशन्क्रोधमूर्छिताः

hastairhastāgramapare pratyapiṃṣannamarṣitāḥ |
apare daśanairoṣṭhānadaśankrodhamūrchitāḥ

रहश्च केचिद्वार्ष्णेयं प्रशशंसुर्नराधिपाः ।
केचिदेव सुसंरब्धा मध्यस्थास्त्वपरेऽभवन्

rahaśca kecidvārṣṇeyaṃ praśaśaṃsurnarādhipāḥ |
kecideva susaṃrabdhā madhyasthāstvapare'bhavan

प्रहृष्टाः केशवं जग्मुः संस्तुवन्तो महर्षयः ।
ब्राह्मणाश्च महात्मानः पार्थिवाश्च महाबलाः ।
शशंसुर्निर्वृताः सर्वे दृष्ट्वा कृष्णस्य विक्रमम्

prahṛṣṭāḥ keśavaṃ jagmuḥ saṃstuvanto maharṣayaḥ |
brāhmaṇāśca mahātmānaḥ pārthivāśca mahābalāḥ |
śaśaṃsurnirvṛtāḥ sarve dṛṣṭvā kṛṣṇasya vikramam

सदेवगन्धर्वगणा राजानो भुवि विश्रुताः ।
प्रणामं हि हृषीकेशे प्राकुर्वत महात्मनि

sadevagandharvagaṇā rājāno bhuvi viśrutāḥ |
praṇāmaṃ hi hṛṣīkeśe prākurvata mahātmani

ये त्वासुरगणाः पक्षाः सम्भूताः क्षत्रिया इह ।
ते निन्दन्ति हृषीकेशं दुरात्मानो गतायुषः

ye tvāsuragaṇāḥ pakṣāḥ sambhūtāḥ kṣatriyā iha |
te nindanti hṛṣīkeśaṃ durātmāno gatāyuṣaḥ

प्रजापतिगणा ये तु मध्यस्थाश्च महात्मनि ।
ब्रह्मर्षयश्च सिद्धाश्च गन्धर्वोरगचारणाः

prajāpatigaṇā ye tu madhyasthāśca mahātmani |
brahmarṣayaśca siddhāśca gandharvoragacāraṇāḥ

ते वै स्तुवन्ति गोविन्दं दिव्यैर्मङ्गलसंयुतैः ।
परस्परं च नृत्यन्ति गीतेन विविधेन च ।
उपतिष्ठन्ति गोविन्दं प्रीतियुक्ता महात्मनि

te vai stuvanti govindaṃ divyairmaṅgalasaṃyutaiḥ |
parasparaṃ ca nṛtyanti gītena vividhena ca |
upatiṣṭhanti govindaṃ prītiyuktā mahātmani

प्रहृष्टाः केशवं जग्मुः संस्तुवन्तो महर्षयः ।
ब्राह्मणाश्चापि सुप्रीताः पाण्डवाश्च महाबलाः

prahṛṣṭāḥ keśavaṃ jagmuḥ saṃstuvanto maharṣayaḥ |
brāhmaṇāścāpi suprītāḥ pāṇḍavāśca mahābalāḥ

पाण्डवस्त्वब्रवीद्भातॄन्सत्कारेण महीपतिम् ।
दमघोषात्मजं शूरं संस्कारयत मा चिरम्

pāṇḍavastvabravīdbhātṝnsatkāreṇa mahīpatim |
damaghoṣātmajaṃ śūraṃ saṃskārayata mā ciram

कुरुराजवचः श्रुत्वा भ्रातरस्ते त्वरान्विताः ।
तथा च कृतवन्तस्ते भ्रातुर्वै शासनं तदा

kururājavacaḥ śrutvā bhrātaraste tvarānvitāḥ |
tathā ca kṛtavantaste bhrāturvai śāsanaṃ tadā

चेदीनामाधिपत्ये च पुत्रं तस्याज्ञया हरेः ।
अभ्यषिञ्चत तं पार्थः सहितैर्वसुधाधिपैः

cedīnāmādhipatye ca putraṃ tasyājñayā hareḥ |
abhyaṣiñcata taṃ pārthaḥ sahitairvasudhādhipaiḥ