अध्याय 72: राजसूय की पूर्णाहुति और श्रीकृष्ण का प्रस्थान

ततः स कुरुराजस्य सर्वकर्मसमृद्धिमान् ।
यज्ञः प्रीतिकरो राजन्संबभौ विपुलोत्सवः

tataḥ sa kururājasya sarvakarmasamṛddhimān |
yajñaḥ prītikaro rājansaṃbabhau vipulotsavaḥ

शान्तविघ्नः सुखारम्भः प्रभूतधनधान्यवान् ।
अन्नवान्बहुभक्ष्यश्च केशवेन सुरक्षितः

śāntavighnaḥ sukhārambhaḥ prabhūtadhanadhānyavān |
annavānbahubhakṣyaśca keśavena surakṣitaḥ

समापयामास च तं राजसूयं महाक्रतुम् ।
कोटिसहस्रं प्रददौ ब्राह्मणानां महात्मनाम्

samāpayāmāsa ca taṃ rājasūyaṃ mahākratum |
koṭisahasraṃ pradadau brāhmaṇānāṃ mahātmanām

न करिष्यति तं लोके कश्चिदन्यो महीपतिः ।
याजकाः सर्वकामैश्च सततं ततृपुर्धनैः

na kariṣyati taṃ loke kaścidanyo mahīpatiḥ |
yājakāḥ sarvakāmaiśca satataṃ tatṛpurdhanaiḥ

ततश्चावभृथस्नातः स राजा पाण्डुनन्दनः ।
व्यासं धौम्यं वसिष्ठं च नारदं च महामुनिम्

tataścāvabhṛthasnātaḥ sa rājā pāṇḍunandanaḥ |
vyāsaṃ dhaumyaṃ vasiṣṭhaṃ ca nāradaṃ ca mahāmunim

सुमन्तु जैमिनिं पैलं वैशम्पायनमेव च ।
याज्ञवल्क्यं च कपिलं कपालं कौशिकं तथा ।
सर्वांश्च ऋत्विक्प्रवरान्पूजयामास सत्कृतान्

sumantu jaiminiṃ pailaṃ vaiśampāyanameva ca |
yājñavalkyaṃ ca kapilaṃ kapālaṃ kauśikaṃ tathā |
sarvāṃśca ṛtvikpravarānpūjayāmāsa satkṛtān

युष्मत्प्रसादात्प्राप्तोऽयं राजसूयो महाक्रतुः ।
जनार्दनप्रसादाद्धि सम्पूर्णो मे मनोरथः

yuṣmatprasādātprāpto'yaṃ rājasūyo mahākratuḥ |
janārdanaprasādāddhi sampūrṇo me manorathaḥ

अथ यज्ञं समाप्यान्ते पूजयामास माधवम् ।
बलदेव च देवेशं भीष्माद्यांश्च कुरूद्वहान्

atha yajñaṃ samāpyānte pūjayāmāsa mādhavam |
baladeva ca deveśaṃ bhīṣmādyāṃśca kurūdvahān

ततस्त्ववभृथस्नातं धर्मात्मानं युधिष्ठिरम् ।
समस्तं पार्थिवं क्षत्रमुपगम्येदमब्रवीत्

tatastvavabhṛthasnātaṃ dharmātmānaṃ yudhiṣṭhiram |
samastaṃ pārthivaṃ kṣatramupagamyedamabravīt

दिष्ट्या वर्धसि धर्मज्ञ साम्राज्यं प्राप्तवानसि ।
आजमीढाजमीढानां यशः संवर्धितं त्वया

diṣṭyā vardhasi dharmajña sāmrājyaṃ prāptavānasi |
ājamīḍhājamīḍhānāṃ yaśaḥ saṃvardhitaṃ tvayā

कर्मणैतेन राजेन्द्र धर्मश्च सुमहान्कृतः ।
आपृच्छामो नरव्याघ्र सर्वकामैः सूपूजिताः

karmaṇaitena rājendra dharmaśca sumahānkṛtaḥ |
āpṛcchāmo naravyāghra sarvakāmaiḥ sūpūjitāḥ

स्वराष्ट्राणि गमिष्यामस्तदनुज्ञातुमर्हसि ।
श्रुत्वा तु वचनं राज्ञां धर्मराजो युधिष्ठिरः

svarāṣṭrāṇi gamiṣyāmastadanujñātumarhasi |
śrutvā tu vacanaṃ rājñāṃ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ

यथार्हं पूज्य नृपतीन्भ्रातॄन्सर्वानुवाच ह ।
राजानः सर्व एवैते प्रीत्याऽस्मान्प्तमुपागताः

yathārhaṃ pūjya nṛpatīnbhrātṝnsarvānuvāca ha |
rājānaḥ sarva evaite prītyā'smānptamupāgatāḥ

प्रस्थिताः स्वानि राष्ट्राणि मामापृच्छय परन्तपाः ।
अनुव्रजत भद्रं वो विषयान्तं नृपोत्तमान्

prasthitāḥ svāni rāṣṭrāṇi māmāpṛcchaya parantapāḥ |
anuvrajata bhadraṃ vo viṣayāntaṃ nṛpottamān

भ्रातुर्वचनमाज्ञाय पाण्डवा धर्मचारिणः ।
यथार्हं नृपतीन्सर्वानेकैकं समनुव्रजन्

bhrāturvacanamājñāya pāṇḍavā dharmacāriṇaḥ |
yathārhaṃ nṛpatīnsarvānekaikaṃ samanuvrajan

विरायटमन्वायात्तूर्णं धृष्टह्युम्नः प्रतापवान् ।
धनञ्जयो यज्ञसेनं महात्मानं महारथम्

virāyaṭamanvāyāttūrṇaṃ dhṛṣṭahyumnaḥ pratāpavān |
dhanañjayo yajñasenaṃ mahātmānaṃ mahāratham

भीष्मं च धृतराष्ट्रं च भीमसेनो महाबलः ।
द्रोणं तु ससुतं वीरं सहदेवो युधां पतिः

bhīṣmaṃ ca dhṛtarāṣṭraṃ ca bhīmaseno mahābalaḥ |
droṇaṃ tu sasutaṃ vīraṃ sahadevo yudhāṃ patiḥ

नकुलः सुबलं राजन्सहपुत्रं समन्वयात् ।
द्रौपदेयाः ससौभद्राः पार्वतीयान्महारथान्

nakulaḥ subalaṃ rājansahaputraṃ samanvayāt |
draupadeyāḥ sasaubhadrāḥ pārvatīyānmahārathān

अन्वगच्छंस्तथैवान्यान्क्षत्रियान्क्षत्रियर्षभाः ।
एवं सुपूजिताः सर्वे जग्मुर्विप्राः सहस्रशः

anvagacchaṃstathaivānyānkṣatriyānkṣatriyarṣabhāḥ |
evaṃ supūjitāḥ sarve jagmurviprāḥ sahasraśaḥ

गतेषु पार्थिवेन्द्रेषु सर्वेषु ब्राह्मणेषु च ।
युधिष्ठिरमुवाचेदं वासुदेवः प्रतापवान्

gateṣu pārthivendreṣu sarveṣu brāhmaṇeṣu ca |
yudhiṣṭhiramuvācedaṃ vāsudevaḥ pratāpavān

आपृच्छे त्वां गमिष्यामि द्वारकां कुरुनन्दन ।
राजसूयं क्रतुश्रेष्ठं दिष्ट्या त्वं प्राप्तवानसि

āpṛcche tvāṃ gamiṣyāmi dvārakāṃ kurunandana |
rājasūyaṃ kratuśreṣṭhaṃ diṣṭyā tvaṃ prāptavānasi

तमुवाचैवमुक्तस्तु धर्मराजो जनार्दनम् ।
तव प्रसादाद्गोविन्द प्राप्तः क्रतुवरो मया

tamuvācaivamuktastu dharmarājo janārdanam |
tava prasādādgovinda prāptaḥ kratuvaro mayā

क्षत्रं समग्रमपि च त्वत्प्रसादाद्वशे स्थितम् ।
उपादाय बलिं मुख्यं मामेव समुपस्थितम्

kṣatraṃ samagramapi ca tvatprasādādvaśe sthitam |
upādāya baliṃ mukhyaṃ māmeva samupasthitam

कथं त्वद्गमनार्थं मे वाणी वितरतेऽनघ

kathaṃ tvadgamanārthaṃ me vāṇī vitarate'nagha

न ह्यहं त्वामृते वीरं रतिं प्राप्नोमि कर्हचित् ।
अवश्यं चैव गन्तव्या भवता द्वारका पुरी

na hyahaṃ tvāmṛte vīraṃ ratiṃ prāpnomi karhacit |
avaśyaṃ caiva gantavyā bhavatā dvārakā purī

एवमुक्तः स धर्मात्मा युधिष्ठिरसहायवान् ।
अभिगम्याब्रवीत्प्रीतः पृथां पृथुयशा हरिः

evamuktaḥ sa dharmātmā yudhiṣṭhirasahāyavān |
abhigamyābravītprītaḥ pṛthāṃ pṛthuyaśā hariḥ

साम्राज्यं समनुप्राप्ताः पुत्रास्तेऽद्य पितृष्वसः ।
सिद्धार्था वसुमन्तश्च सा त्वं प्रीतिमवाप्नुहि

sāmrājyaṃ samanuprāptāḥ putrāste'dya pitṛṣvasaḥ |
siddhārthā vasumantaśca sā tvaṃ prītimavāpnuhi

अनुज्ञातस्त्वया चाहं द्वारकां गन्तुमुत्सहे ।
सुभद्रां द्रौपदीं चैव सभाजयत केशवः

anujñātastvayā cāhaṃ dvārakāṃ gantumutsahe |
subhadrāṃ draupadīṃ caiva sabhājayata keśavaḥ

निष्क्रम्यान्तः पुरात्तस्माद्युधिष्ठिरसहायवान् ।
स्नातश्च कृतजप्यश्च ब्राह्मणान्स्वस्ति वाच्य च

niṣkramyāntaḥ purāttasmādyudhiṣṭhirasahāyavān |
snātaśca kṛtajapyaśca brāhmaṇānsvasti vācya ca

ततो मेघवपुः प्रग्व्यं स्यन्दनं च सुकल्पितम् ।
योजयित्वा महाबाहुर्दारुकः समुपस्थितः

tato meghavapuḥ pragvyaṃ syandanaṃ ca sukalpitam |
yojayitvā mahābāhurdārukaḥ samupasthitaḥ

उपस्थितं रथं दृष्ट्वा तार्क्ष्यप्रवरकेतनम् ।
प्रदक्षिणमुपावृत्य समारुह्य महामनाः

upasthitaṃ rathaṃ dṛṣṭvā tārkṣyapravaraketanam |
pradakṣiṇamupāvṛtya samāruhya mahāmanāḥ

प्रययौ पुण्डरीकाक्षस्ततो द्वारवतीं पुरीम्

prayayau puṇḍarīkākṣastato dvāravatīṃ purīm

तं पद्भ्यामनुवव्राज धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
भ्रातृभिः सहितः श्रीमान्वासुदेवं महाबलम्

taṃ padbhyāmanuvavrāja dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ |
bhrātṛbhiḥ sahitaḥ śrīmānvāsudevaṃ mahābalam

ततो मुहूर्तं सङ्गृह्य स्यन्दनप्रवरं हरिः ।
अब्रवीत्पुण्डरीकाक्षः कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम्

tato muhūrtaṃ saṅgṛhya syandanapravaraṃ hariḥ |
abravītpuṇḍarīkākṣaḥ kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram

अप्रमत्तः स्थितो नित्यं प्रजाः पाहि विशाम्पते ।
पर्जन्यमिव भूतानि महाद्रुममिव द्विजाः

apramattaḥ sthito nityaṃ prajāḥ pāhi viśāmpate |
parjanyamiva bhūtāni mahādrumamiva dvijāḥ

बान्धवास्त्वोपजीवन्तु सहस्राक्षमिवामराः ।
कृत्वा परस्परेणैव संवादं कृष्णपाण्डवौ

bāndhavāstvopajīvantu sahasrākṣamivāmarāḥ |
kṛtvā paraspareṇaiva saṃvādaṃ kṛṣṇapāṇḍavau

अन्योन्यं समनुज्ञाप्य जग्मतुः स्वगृहान्प्रति ।
गते द्वारवतीं कृष्णे सात्वतप्रवरे नृप

anyonyaṃ samanujñāpya jagmatuḥ svagṛhānprati |
gate dvāravatīṃ kṛṣṇe sātvatapravare nṛpa

महादुर्योधनो राजा शकुनिश्चापि सौबलः ।
सूतपुत्रश्च गधेयः सह दुःशासनादिभिः

mahāduryodhano rājā śakuniścāpi saubalaḥ |
sūtaputraśca gadheyaḥ saha duḥśāsanādibhiḥ

सर्वकामगुणोपेतैरर्च्यमानास्तु भारत ।
तस्यां सभायां दिव्यायामवसंस्तत्र पाण्डवैः

sarvakāmaguṇopetairarcyamānāstu bhārata |
tasyāṃ sabhāyāṃ divyāyāmavasaṃstatra pāṇḍavaiḥ