अध्याय 102: विदुर द्वारा पाण्डवों के प्रस्थान का वर्णन

तमागतमथो राजा विदुरं दीर्घदर्शिनम् ।
साशङ्क इव प्रपच्छ धृतराष्टोऽम्बिकासुतः

tamāgatamatho rājā viduraṃ dīrghadarśinam |
sāśaṅka iva prapaccha dhṛtarāṣṭo'mbikāsutaḥ

कथं गच्छति कौन्तेयो धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः ।
भीमसेनः सव्यसाची माद्रीपुत्री च पाण्डवौ

kathaṃ gacchati kaunteyo dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ |
bhīmasenaḥ savyasācī mādrīputrī ca pāṇḍavau

धौम्यश्चैव कथं क्षत्तर्द्रौपदी च यशस्विनी ।
श्रोतुमिच्छाम्यहं सर्वं तेषां शंस विचेष्टितम्

dhaumyaścaiva kathaṃ kṣattardraupadī ca yaśasvinī |
śrotumicchāmyahaṃ sarvaṃ teṣāṃ śaṃsa viceṣṭitam

वस्त्रेण संवृत्य मुखं कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
बाहू विशालौ सम्पश्यन्भीमो गच्छति पाण्डवः

vastreṇa saṃvṛtya mukhaṃ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ |
bāhū viśālau sampaśyanbhīmo gacchati pāṇḍavaḥ

सिकता वपन्सव्यसाची राजानमनुगच्छति ।
माद्रीपुत्रः सहदेवो मुखमालिप्य गच्छति

sikatā vapansavyasācī rājānamanugacchati |
mādrīputraḥ sahadevo mukhamālipya gacchati

पांसूपलिप्तसर्वाङ्गो नकुलश्चित्तविह्वलः ।
दर्शनीयतमो लोके राजानमनुगच्छति

pāṃsūpaliptasarvāṅgo nakulaścittavihvalaḥ |
darśanīyatamo loke rājānamanugacchati

कृष्णा तु केशैः प्रच्छाद्य मुखमायतलोचना ।
दर्शनीया प्ररुदती राजानमनुगच्छति

kṛṣṇā tu keśaiḥ pracchādya mukhamāyatalocanā |
darśanīyā prarudatī rājānamanugacchati

धौम्यो रौद्राणि सामानि याम्यानि च विशाम्पते ।
गायन्गच्छति मार्गेषु कुशानादाय पाणिना

dhaumyo raudrāṇi sāmāni yāmyāni ca viśāmpate |
gāyangacchati mārgeṣu kuśānādāya pāṇinā

विविधानीह रूपाणि कृत्वा गच्छन्ति पाण्डवाः ।
तन्ममाचक्ष्व विदुर कस्मादेवं व्रजन्ति ते

vividhānīha rūpāṇi kṛtvā gacchanti pāṇḍavāḥ |
tanmamācakṣva vidura kasmādevaṃ vrajanti te

निकृतस्यापि ते पुत्रैर्हृते राज्ये धनेषु च ।
न धर्माच्चलते बुद्धिर्धर्मराजस्य धीमतः

nikṛtasyāpi te putrairhṛte rājye dhaneṣu ca |
na dharmāccalate buddhirdharmarājasya dhīmataḥ

योऽसौ राजा घृणी नित्यं धार्तराष्ट्रेषु भारत ।
निकृत्या भ्रंशितः क्रोधान्नोन्मीलयति लोचने

yo'sau rājā ghṛṇī nityaṃ dhārtarāṣṭreṣu bhārata |
nikṛtyā bhraṃśitaḥ krodhānnonmīlayati locane

नाहं जनं निर्दहेयं दृष्ट्वा घोरेण चक्षुषा ।
स पिधाय मुखं राजा तस्माद्गच्छति पाण्डवः

nāhaṃ janaṃ nirdaheyaṃ dṛṣṭvā ghoreṇa cakṣuṣā |
sa pidhāya mukhaṃ rājā tasmādgacchati pāṇḍavaḥ

यथा च भीमो व्रजति निगदतः शृणु ।
बाह्वोर्बले नास्ति समो ममेति भरतर्षभ

yathā ca bhīmo vrajati nigadataḥ śṛṇu |
bāhvorbale nāsti samo mameti bharatarṣabha

बाहू विशालौ कृत्वाऽसौ तेन भीमोपि गच्छति ।
बाहू विदर्शयन्राजन्बाहुद्रविणदर्पितः

bāhū viśālau kṛtvā'sau tena bhīmopi gacchati |
bāhū vidarśayanrājanbāhudraviṇadarpitaḥ

चिकीर्षन्कर्म शत्रुभ्यो बाहुद्रव्यानुरूपतः ।
प्रदिशञ्शरसम्पातान्कुन्तीपुत्रोऽर्जुनस्तदा

cikīrṣankarma śatrubhyo bāhudravyānurūpataḥ |
pradiśañśarasampātānkuntīputro'rjunastadā

सिकता वपन्सव्यसाची राजानमनुगच्छति ।
असक्ताः सिकतास्तस्य यथा सम्प्रति भारत ।
असक्तं शरवर्षाणि तथा मोक्ष्यति शत्रुषु

sikatā vapansavyasācī rājānamanugacchati |
asaktāḥ sikatāstasya yathā samprati bhārata |
asaktaṃ śaravarṣāṇi tathā mokṣyati śatruṣu

न मे कश्चिद्विजानीयान्मुखमद्येति भारत ।
मुखमालिप्य तेनासौ सहदेवोऽपि गच्छति

na me kaścidvijānīyānmukhamadyeti bhārata |
mukhamālipya tenāsau sahadevo'pi gacchati

नाहं मनांस्याददेयं मार्गे स्त्रीणामिति प्रभो ।
पांसूपलिप्तसर्वाङ्गो नकुलस्तेन गच्छति

nāhaṃ manāṃsyādadeyaṃ mārge strīṇāmiti prabho |
pāṃsūpaliptasarvāṅgo nakulastena gacchati

एकवस्त्रा प्ररुदती मुक्तकेशी रजस्वला ।
शोणितेनाक्तवसना द्रौपदी वाक्यमब्रवीत्

ekavastrā prarudatī muktakeśī rajasvalā |
śoṇitenāktavasanā draupadī vākyamabravīt

यत्कृतेऽहमिदं प्राप्ता तेषां वर्षे चतुर्दशे ।
हतपत्यो हतसुता हतबन्धुजनप्रियाः

yatkṛte'hamidaṃ prāptā teṣāṃ varṣe caturdaśe |
hatapatyo hatasutā hatabandhujanapriyāḥ

बन्धुशोणितदिग्धाङ्ग्यो मुक्तकेश्यो रजस्वलाः ।
एवं कृतोदका भार्याः प्रवेक्ष्यन्ति गजाह्वयम्

bandhuśoṇitadigdhāṅgyo muktakeśyo rajasvalāḥ |
evaṃ kṛtodakā bhāryāḥ pravekṣyanti gajāhvayam

कृत्वा तु नैर्ऋतान्दर्भान्धीरो धौम्यः पुरोहितः ।
सामानि गायन्याम्यानि पुरतो याति भारत

kṛtvā tu nairṛtāndarbhāndhīro dhaumyaḥ purohitaḥ |
sāmāni gāyanyāmyāni purato yāti bhārata

हतेषु भरतेष्वाजौ कुरूणां गुरवस्तदा ।
एवं सामानि गास्यन्तीत्युक्त्वा धौम्योपि गच्छति ।

hateṣu bharateṣvājau kurūṇāṃ guravastadā |
evaṃ sāmāni gāsyantītyuktvā dhaumyopi gacchati |

प्रस्थाप्य पाण्डवाञ्शेषान्निः शेषस्ते भविष्यति ।
इति धौम्यो व्यवसितो रौद्रसामानि गायति

prasthāpya pāṇḍavāñśeṣānniḥ śeṣaste bhaviṣyati |
iti dhaumyo vyavasito raudrasāmāni gāyati

किमब्रुवन्नैकृतिकः किं वा नागरिका जनाः ।
तथ्येन मे समाचक्ष्व क्षत्तः सर्वमशेषतः

kimabruvannaikṛtikaḥ kiṃ vā nāgarikā janāḥ |
tathyena me samācakṣva kṣattaḥ sarvamaśeṣataḥ

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्रा येऽन्ये वदन्त्यथ ।
तच्छृणुष्व महाराज वक्ष्यते च मया तव

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrā ye'nye vadantyatha |
tacchṛṇuṣva mahārāja vakṣyate ca mayā tava

हाहा गच्छन्ति नो नाथाः समवेक्षध्वमीदृशम् ।
अहो धिक्कुरुवृद्धानां बालानामिव चेष्टितम्

hāhā gacchanti no nāthāḥ samavekṣadhvamīdṛśam |
aho dhikkuruvṛddhānāṃ bālānāmiva ceṣṭitam

राष्ट्रेभ्यः पाण्डुदायादाँल्लोभान्निर्वासयन्ति ये ।
अनाथाः स्म वयं सर्वे वियुक्ताः पाण्डुनन्दनैः

rāṣṭrebhyaḥ pāṇḍudāyādām̐llobhānnirvāsayanti ye |
anāthāḥ sma vayaṃ sarve viyuktāḥ pāṇḍunandanaiḥ

दुर्विनीतेषु लुब्धेषु का प्रीतिः कौरवेषु नः ।
इति पौराः सुदुः खार्ताः क्रोशन्ति स्म पुनः पुनः

durvinīteṣu lubdheṣu kā prītiḥ kauraveṣu naḥ |
iti paurāḥ suduḥ khārtāḥ krośanti sma punaḥ punaḥ

एवमाकारलिङ्गैस्ते व्यवसायं मनोगतम् ।
कथयन्तश्च कौन्तेया वनं जग्मुर्मनस्विनः

evamākāraliṅgaiste vyavasāyaṃ manogatam |
kathayantaśca kaunteyā vanaṃ jagmurmanasvinaḥ

एवं तेषु नराग्र्येषु निर्यत्सु गजसाह्वयात् ।
अनभ्रे विद्युतश्चासन्भूमिश्च समकम्पत

evaṃ teṣu narāgryeṣu niryatsu gajasāhvayāt |
anabhre vidyutaścāsanbhūmiśca samakampata

राहुरग्रसदादित्यमपर्वणि विशाम्पते ।
उल्का चाप्यपसव्येन पुरं कृत्वा व्यशीर्यत

rāhuragrasadādityamaparvaṇi viśāmpate |
ulkā cāpyapasavyena puraṃ kṛtvā vyaśīryata

प्रत्याहरन्ति क्रव्यादा गृध्रगोमायुवायसाः ।
देवायतनचैत्येषु प्राकाराट्टालकेषु च

pratyāharanti kravyādā gṛdhragomāyuvāyasāḥ |
devāyatanacaityeṣu prākārāṭṭālakeṣu ca

एवमेते महोत्पाताः प्रादुरासन्दुरासदाः ।
भरतानामभावाय राजन्दुर्मन्त्रिते तव

evamete mahotpātāḥ prādurāsandurāsadāḥ |
bharatānāmabhāvāya rājandurmantrite tava

एवं प्रवदतोरेव तयोस्तत्र विशाम्पते ।
धृतराष्ट्रस्य राज्ञश्च विदुरस्य च धीमतः

evaṃ pravadatoreva tayostatra viśāmpate |
dhṛtarāṣṭrasya rājñaśca vidurasya ca dhīmataḥ

नारदश्च सभामध्ये कुरूणामग्रतः स्थितः ।
महर्षिभिः परिवृतो रौद्रं वाक्यमुवाच ह

nāradaśca sabhāmadhye kurūṇāmagrataḥ sthitaḥ |
maharṣibhiḥ parivṛto raudraṃ vākyamuvāca ha

इतश्चतुर्दशे वर्षे विङ्क्ष्यन्तीह कौरवाः ।
दुर्योधनापराधेन भीमार्जुनबलेन च

itaścaturdaśe varṣe viṅkṣyantīha kauravāḥ |
duryodhanāparādhena bhīmārjunabalena ca

इत्युक्त्वा दिवमाक्रम्य क्षिप्रमन्तरधीयत ।
ब्राह्मीं श्रियं सुविपुलां बिभ्रद्देवर्षिसत्तमः

ityuktvā divamākramya kṣipramantaradhīyata |
brāhmīṃ śriyaṃ suvipulāṃ bibhraddevarṣisattamaḥ

ततो दुर्योधनः कर्णः शकुनिश्चापि सौबलः ।
द्रोणं द्वीपममन्यन्त राज्यं चास्मै न्यवेदयन्

tato duryodhanaḥ karṇaḥ śakuniścāpi saubalaḥ |
droṇaṃ dvīpamamanyanta rājyaṃ cāsmai nyavedayan

अथाब्रवीत्ततो द्रोणो दुर्योधनममर्षणम् ।
दुःशासनं च कर्णं च सर्वानेव च भारतान्

athābravīttato droṇo duryodhanamamarṣaṇam |
duḥśāsanaṃ ca karṇaṃ ca sarvāneva ca bhāratān

अवध्यान्पाण्डवान्प्राहुर्देवपुत्रान्द्विजातयः ।
अहं चै शरणं प्राप्तान्वर्तमानो यथाबलम्

avadhyānpāṇḍavānprāhurdevaputrāndvijātayaḥ |
ahaṃ cai śaraṇaṃ prāptānvartamāno yathābalam

गन्ता सर्वात्मना भक्त्या धार्तराष्ट्रान्सराजकान् ।
नोत्सहेयं परित्यक्तुं दैवं हि बलवत्तरम्

gantā sarvātmanā bhaktyā dhārtarāṣṭrānsarājakān |
notsaheyaṃ parityaktuṃ daivaṃ hi balavattaram

धर्मतः पाण्डुपुत्रा वै वनं गच्छन्ति निर्जिताः ।
ते च द्वादश वर्षाणि वने वत्स्यन्ति पाण्डवः

dharmataḥ pāṇḍuputrā vai vanaṃ gacchanti nirjitāḥ |
te ca dvādaśa varṣāṇi vane vatsyanti pāṇḍavaḥ

चरितब्रह्मचर्याश्च क्रोधामर्षवशानुगाः ।
वैरं निर्यातयिष्यन्ति महद्दुःखाय पाण्डवाः

caritabrahmacaryāśca krodhāmarṣavaśānugāḥ |
vairaṃ niryātayiṣyanti mahadduḥkhāya pāṇḍavāḥ

मया च भ्रंशितो राजन्द्रुपदः सखिविग्रहे ।
पुत्रार्थमयजद्राजा वधाय मम भारत

mayā ca bhraṃśito rājandrupadaḥ sakhivigrahe |
putrārthamayajadrājā vadhāya mama bhārata

याजोपयाजतपसा पुत्रं लेभे स पावकात् ।
धृष्टद्युम्नं द्रौपदीं च वेदीमध्यात्सुमध्यमाम्

yājopayājatapasā putraṃ lebhe sa pāvakāt |
dhṛṣṭadyumnaṃ draupadīṃ ca vedīmadhyātsumadhyamām

धृष्टद्युम्नस्तु पार्थानां स्यालः सम्बन्धतो मतः ।
पाण्डवानां प्रियरतस्तस्मान्मां भयमाविशत्

dhṛṣṭadyumnastu pārthānāṃ syālaḥ sambandhato mataḥ |
pāṇḍavānāṃ priyaratastasmānmāṃ bhayamāviśat

ज्वालावर्णो देवदत्तो धनुष्मान्कवची शरी ।
मर्त्यधर्मतया तस्मादद्य मे साध्वसो महान्

jvālāvarṇo devadatto dhanuṣmānkavacī śarī |
martyadharmatayā tasmādadya me sādhvaso mahān

गतो हि पक्षतां तेषां पार्षतः परवीरहा ।
रथातिरथसङ्ख्यायां योऽग्रणीरर्जुनो युवा

gato hi pakṣatāṃ teṣāṃ pārṣataḥ paravīrahā |
rathātirathasaṅkhyāyāṃ yo'graṇīrarjuno yuvā

सृष्टप्राणो भृशतरं तेन चेत्सङ्गमो मम ।
किमन्यद्दुःखमधिकं परमं भुवि कौरवाः

sṛṣṭaprāṇo bhṛśataraṃ tena cetsaṅgamo mama |
kimanyadduḥkhamadhikaṃ paramaṃ bhuvi kauravāḥ

धृष्टद्युम्नो द्रोणमृत्युरिति विप्रथितं वचः ।
मद्वधायाश्रितोऽप्येष लोके चाप्यतिविश्रुतः

dhṛṣṭadyumno droṇamṛtyuriti viprathitaṃ vacaḥ |
madvadhāyāśrito'pyeṣa loke cāpyativiśrutaḥ

सोऽयं नूनमनुप्राप्तस्त्वत्कृते कालपर्ययः ।
त्वरितं कुरुत श्रेयो नैतदेतावता कृतम्

so'yaṃ nūnamanuprāptastvatkṛte kālaparyayaḥ |
tvaritaṃ kuruta śreyo naitadetāvatā kṛtam

मुहूर्तं सुखमेवैतत्तालच्छायेव हैमनी ।
जयध्वं च महायज्ञैर्भोगानश्नीत दत्त च

muhūrtaṃ sukhamevaitattālacchāyeva haimanī |
jayadhvaṃ ca mahāyajñairbhogānaśnīta datta ca

इतश्चतुर्दशे वर्षे महत्प्राप्स्यथ वैशसम् ।
दुर्योधन निशम्यैतत्प्रतिपद्य यथेच्छसि

itaścaturdaśe varṣe mahatprāpsyatha vaiśasam |
duryodhana niśamyaitatpratipadya yathecchasi

शमं वा पाण्डुपुत्रेण प्रयुङ्क्ष्व यदि मन्यसे ।
(वैशम्पायन उवाच)
द्रोणस्य --चनं श्रुत्वा धृतराष्ट्रोऽब्रवीदिदम्

śamaṃ vā pāṇḍuputreṇa prayuṅkṣva yadi manyase |
(vaiśampāyana uvāca)
droṇasya --canaṃ śrutvā dhṛtarāṣṭro'bravīdidam

सम्यगाह गुरुः क्षत्तरुपावर्तय पाण्डवान् ।
यदि ते न निवर्तन्ते सत्कृता यान्तु पाण्डवाः ।

samyagāha guruḥ kṣattarupāvartaya pāṇḍavān |
yadi te na nivartante satkṛtā yāntu pāṇḍavāḥ |

सशस्त्ररथपादाता भोगवन्तश्च पुत्रकाः

saśastrarathapādātā bhogavantaśca putrakāḥ