अध्याय 101: हस्तिनापुर का शोक और कुन्ती की विदाई

ततः सम्प्रस्थिते तत्र धर्मराजे तदा नृप ।
जनाः समन्ताद्द्रष्टुं तं समारुरुहुरातुराः

tataḥ samprasthite tatra dharmarāje tadā nṛpa |
janāḥ samantāddraṣṭuṃ taṃ samāruruhurāturāḥ

ततः प्रासादवर्याणि विमानशिखराणि च ।
गोपुराणि च सर्वाणि वृक्षानन्यांश्च सर्वशः

tataḥ prāsādavaryāṇi vimānaśikharāṇi ca |
gopurāṇi ca sarvāṇi vṛkṣānanyāṃśca sarvaśaḥ

अथाधिरुह्य सस्त्रीका उदासीना व्यलोकयन् ।
न हि रथ्यास्तदा शक्या गन्तुं ताश्च जनाकुलाः

athādhiruhya sastrīkā udāsīnā vyalokayan |
na hi rathyāstadā śakyā gantuṃ tāśca janākulāḥ

आरुह्य स्मानतास्तत्र दीनाः पश्यन्ति पाण्डवान् ।
पदातिं वर्जितच्छत्रं चेलभूषणवर्जितम्

āruhya smānatāstatra dīnāḥ paśyanti pāṇḍavān |
padātiṃ varjitacchatraṃ celabhūṣaṇavarjitam

वल्कलाजिनसंवीतं पार्थं दृष्ट्वा जनास्तदा ।
ऊचुर्बहुविधा वाचो भृशोपहतचेतसः

valkalājinasaṃvītaṃ pārthaṃ dṛṣṭvā janāstadā |
ūcurbahuvidhā vāco bhṛśopahatacetasaḥ

यं यान्तमनुयाति स्म चतुरङ्गबलं महत् ।
तमेकं कृष्णया सार्धमनुगच्छन्ति पाण्डवाः

yaṃ yāntamanuyāti sma caturaṅgabalaṃ mahat |
tamekaṃ kṛṣṇayā sārdhamanugacchanti pāṇḍavāḥ

चत्वारो भ्रातरश्चैव धौम्यश्चैव पुरोहितः ।
भीमार्जुनौ वारयित्वा निकृत्या बद्धकार्मुकौ

catvāro bhrātaraścaiva dhaumyaścaiva purohitaḥ |
bhīmārjunau vārayitvā nikṛtyā baddhakārmukau

धर्म एवास्थितो येन त्यक्त्वा राज्यं महात्मना ।
या न शक्या पुरा द्रष्टुं भूतैराकाशगैरपि

dharma evāsthito yena tyaktvā rājyaṃ mahātmanā |
yā na śakyā purā draṣṭuṃ bhūtairākāśagairapi

तामद्य कृष्णां पश्यन्ति राजमार्गगता जनाः ।
अङ्गरागोचितां कृष्णां रक्तचन्दनसेविनीम्

tāmadya kṛṣṇāṃ paśyanti rājamārgagatā janāḥ |
aṅgarāgocitāṃ kṛṣṇāṃ raktacandanasevinīm

वर्षमुष्णं च शीतं च नेष्यत्याशु विवर्णताम् ।
अद्य नूनं पृथा देवी सत्यमाविश्य भाषते

varṣamuṣṇaṃ ca śītaṃ ca neṣyatyāśu vivarṇatām |
adya nūnaṃ pṛthā devī satyamāviśya bhāṣate

पुत्रान्स्नुषां च देवी तु द्रष्टुमद्याथ नार्हति ।
निर्गुणस्यापि पुत्रस्य कथं स्याहुः स्वदर्शनम्

putrānsnuṣāṃ ca devī tu draṣṭumadyātha nārhati |
nirguṇasyāpi putrasya kathaṃ syāhuḥ svadarśanam

किम्पुनर्यस्य लोकोऽयं जितो वृत्तेन केवलम् ।
आनृशंस्यमनुक्रोशो धृतिः शीलं दमः शमः

kimpunaryasya loko'yaṃ jito vṛttena kevalam |
ānṛśaṃsyamanukrośo dhṛtiḥ śīlaṃ damaḥ śamaḥ

पाण्डवं शोभयन्त्येते षड्गुणाः पुरुषोत्तमम् ।
तस्मादस्योपघातेन प्रजाः परमपीडिताः

pāṇḍavaṃ śobhayantyete ṣaḍguṇāḥ puruṣottamam |
tasmādasyopaghātena prajāḥ paramapīḍitāḥ

औदकानीव सत्वानि ग्रीष्मे सलिलसङ्क्षयात् ।
पीडया पीडितं सर्वं जगदस्य जगत्पतेः

audakānīva satvāni grīṣme salilasaṅkṣayāt |
pīḍayā pīḍitaṃ sarvaṃ jagadasya jagatpateḥ

मूलस्यैवोपघातेन वृक्षः पुष्पफलोपगः ।
मूलं ह्येष मनुष्याणां धर्मराजो महाद्युतिः

mūlasyaivopaghātena vṛkṣaḥ puṣpaphalopagaḥ |
mūlaṃ hyeṣa manuṣyāṇāṃ dharmarājo mahādyutiḥ

पुष्पं फलं च पत्रं च शाखास्तस्येतरे जनाः ।
ते भ्रातर इव क्षिप्रं सपुत्राः सहबान्धवाः

puṣpaṃ phalaṃ ca patraṃ ca śākhāstasyetare janāḥ |
te bhrātara iva kṣipraṃ saputrāḥ sahabāndhavāḥ

गच्छन्तमनुगच्छामो येन गच्छति पाण्डवः ।
उद्यानानि परित्यज्य क्षेत्राणि च गृहाणि च

gacchantamanugacchāmo yena gacchati pāṇḍavaḥ |
udyānāni parityajya kṣetrāṇi ca gṛhāṇi ca

एकदुःखसुखाः पार्थमनुयाम सुधार्मिकम् ।
समुच्छ्रितपताकानि परिध्वस्ताजिराणि च

ekaduḥkhasukhāḥ pārthamanuyāma sudhārmikam |
samucchritapatākāni paridhvastājirāṇi ca

उपात्तधनधान्यानि हृतसाराणि सर्वशः ।
रजसाऽप्यवकीर्णानि परित्यक्तानि दैवतैः

upāttadhanadhānyāni hṛtasārāṇi sarvaśaḥ |
rajasā'pyavakīrṇāni parityaktāni daivataiḥ

मूषकैः परिधावद्भिरुद्बलैरावृतानि च ।
अपेतोदकधूमानि हीनसंमार्जनानि च

mūṣakaiḥ paridhāvadbhirudbalairāvṛtāni ca |
apetodakadhūmāni hīnasaṃmārjanāni ca

प्रनष्टबलिकर्मेज्यामन्त्रहोमजपानि च ।
दुष्कालेनेव भग्नानि भिन्नभाजनवन्ति च

pranaṣṭabalikarmejyāmantrahomajapāni ca |
duṣkāleneva bhagnāni bhinnabhājanavanti ca

अस्मत्त्यक्तानि वेश्मानि सौबलः प्रतिपद्यताम् ।
वनं नगरमेवास्तु येन गच्छन्ति पाण्डवाः

asmattyaktāni veśmāni saubalaḥ pratipadyatām |
vanaṃ nagaramevāstu yena gacchanti pāṇḍavāḥ

अस्माभिश्च परित्यक्तं पुरं सम्पद्यतां वनम् ।
बिलानि दंष्ट्रिणः सर्वे वानि मृगपक्षिणः

asmābhiśca parityaktaṃ puraṃ sampadyatāṃ vanam |
bilāni daṃṣṭriṇaḥ sarve vāni mṛgapakṣiṇaḥ

त्यजन्त्वस्मद्भयाद्भीता गजाः सिंहा वनान्यपि ।
अनाक्रान्तं प्रपद्यन्तः सेवमानं त्यजन्तु च

tyajantvasmadbhayādbhītā gajāḥ siṃhā vanānyapi |
anākrāntaṃ prapadyantaḥ sevamānaṃ tyajantu ca

तृणमांसफलादानां देशांस्त्यक्त्वा मृगद्विजाः ।
वयं पार्थैर्वने सम्यक्सह वत्स्याम निर्वृताः

tṛṇamāṃsaphalādānāṃ deśāṃstyaktvā mṛgadvijāḥ |
vayaṃ pārthairvane samyaksaha vatsyāma nirvṛtāḥ

इत्येवं विविधा वाचो नानाजनसमीरिताः ।
शुश्राव पार्थः श्रुत्वा च न विचक्रेऽस्य मानसम्

ityevaṃ vividhā vāco nānājanasamīritāḥ |
śuśrāva pārthaḥ śrutvā ca na vicakre'sya mānasam

ततः प्रासादसंस्थास्तु समन्ताद्वै गृहे गृहे ।
ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां चैव योषितः

tataḥ prāsādasaṃsthāstu samantādvai gṛhe gṛhe |
brāhmaṇakṣatriyaviśāṃ śūdrāṇāṃ caiva yoṣitaḥ

गत्वा स्वगृहजालानि उत्पाट्यावरणानि च ।
ददृशुः पाण्डवान्दीनान्वल्कलाजिनवाससः

gatvā svagṛhajālāni utpāṭyāvaraṇāni ca |
dadṛśuḥ pāṇḍavāndīnānvalkalājinavāsasaḥ

कृष्णां त्वदृष्टपूर्वां तां व्रजन्तीं पद्भिरेव च ।
एकवस्त्रां रुदन्तीं तां मुक्तकेशीं रजस्वलाम्

kṛṣṇāṃ tvadṛṣṭapūrvāṃ tāṃ vrajantīṃ padbhireva ca |
ekavastrāṃ rudantīṃ tāṃ muktakeśīṃ rajasvalām

दृष्ट्वा तदा स्त्रियः सर्वा विवर्णवदना भृशम् ।
विलप्य बहुधा मोहाद्दुःखशोकेन पीडिताः ।
हाहा धिग्धिग्धिगित्युक्त्वा नेत्रैरश्रूण्यवर्तयन्

dṛṣṭvā tadā striyaḥ sarvā vivarṇavadanā bhṛśam |
vilapya bahudhā mohādduḥkhaśokena pīḍitāḥ |
hāhā dhigdhigdhigityuktvā netrairaśrūṇyavartayan

जनस्याथ वजः श्रुत्वा स राजा भ्रातृभिः सह ।
उद्दिश्य वनावासाय प्रतस्थे कृतनिश्चयः

janasyātha vajaḥ śrutvā sa rājā bhrātṛbhiḥ saha |
uddiśya vanāvāsāya pratasthe kṛtaniścayaḥ

तस्मिन्सम्प्रस्थिते कृष्णा पृथां प्राप्य यशस्विनीम् ।
अपृच्छद्भृशदुःखार्ता याश्चान्यास्तत्र योषितः

tasminsamprasthite kṛṣṇā pṛthāṃ prāpya yaśasvinīm |
apṛcchadbhṛśaduḥkhārtā yāścānyāstatra yoṣitaḥ

ततो निनादः सुमहान्पाण्डवान्तः पुरेऽभवत्

tato ninādaḥ sumahānpāṇḍavāntaḥ pure'bhavat

कुन्ती च भृशशन्तप्ता द्रौपदीं प्रेक्ष्य गच्छतीम् ।
शोकविह्वलया वाचा कृच्छ्राद्वचनमब्रवीत्

kuntī ca bhṛśaśantaptā draupadīṃ prekṣya gacchatīm |
śokavihvalayā vācā kṛcchrādvacanamabravīt

वत्से शोको न ते कार्यः प्राप्येदं व्यसनं महत् ।
स्त्रीधर्माणामभिज्ञाऽसि शीलाचारवती तथा

vatse śoko na te kāryaḥ prāpyedaṃ vyasanaṃ mahat |
strīdharmāṇāmabhijñā'si śīlācāravatī tathā

न त्वां शन्देष्टुमर्हामि भर्तॄन्प्रति शुचिस्मिते ।
साध्वी गुणसमापन्ना भूषितं ते कुलद्वयम्

na tvāṃ śandeṣṭumarhāmi bhartṝnprati śucismite |
sādhvī guṇasamāpannā bhūṣitaṃ te kuladvayam

सभाग्याः कुरवश्चेमे ये न दग्धास्त्वयाऽनघे ।
अरिष्टं व्रज पन्थानं मदनुध्यानबृंहिता

sabhāgyāḥ kuravaśceme ye na dagdhāstvayā'naghe |
ariṣṭaṃ vraja panthānaṃ madanudhyānabṛṃhitā

भाविन्यर्थे हि सत्स्त्रीणां वैकृतं नोपजायते ।
गुरुधर्माभिगुप्ता च श्रेयः क्षिप्रमवप्स्यसि

bhāvinyarthe hi satstrīṇāṃ vaikṛtaṃ nopajāyate |
gurudharmābhiguptā ca śreyaḥ kṣipramavapsyasi

सहदेवश्च मे पुत्रः सदाऽवेक्ष्यो वने वसन् ।
यथेदं व्यसनं प्राप्य नायं सीदेन्महामतिः

sahadevaśca me putraḥ sadā'vekṣyo vane vasan |
yathedaṃ vyasanaṃ prāpya nāyaṃ sīdenmahāmatiḥ

तथेन्युक्त्वा तु सा देवी स्रवन्नेत्रजलाविला ।
शोणिताक्तैकवसना मुक्तकेशी विनिर्ययौ

tathenyuktvā tu sā devī sravannetrajalāvilā |
śoṇitāktaikavasanā muktakeśī viniryayau

तां क्रोशन्तीं पृथा दुःखादनुवव्राज गच्छतीम् ।
अथापश्यन्सुतान्सर्वान्हृताभरणवाससः

tāṃ krośantīṃ pṛthā duḥkhādanuvavrāja gacchatīm |
athāpaśyansutānsarvānhṛtābharaṇavāsasaḥ

रुरुचर्मावृततनून्ह्रिया किञ्चिदवाह्मुखान् ।
परैः परीतान्संहृष्टैः सुहृद्भिश्चानुशोचितान्

rurucarmāvṛtatanūnhriyā kiñcidavāhmukhān |
paraiḥ parītānsaṃhṛṣṭaiḥ suhṛdbhiścānuśocitān

तदवस्थान्सुतान्सर्वानुपसृत्यातिवत्सला ।
स्वजमानाऽवदच्छेकात्तत्तद्विलपती बहु

tadavasthānsutānsarvānupasṛtyātivatsalā |
svajamānā'vadacchekāttattadvilapatī bahu

कथं सद्धर्मचारित्रान्वृत्तस्थितिविभूषितान् ।
अक्षुद्रान्दृढभक्तांश्च दैवतेज्यापरान्सदा

kathaṃ saddharmacāritrānvṛttasthitivibhūṣitān |
akṣudrāndṛḍhabhaktāṃśca daivatejyāparānsadā

व्यसनं वः समभ्यागात्कोऽयं विधिविपर्ययः ।
कस्यापध्यानजं चेदमागः पश्यामि वो धिया

vyasanaṃ vaḥ samabhyāgātko'yaṃ vidhiviparyayaḥ |
kasyāpadhyānajaṃ cedamāgaḥ paśyāmi vo dhiyā

स्यात्तु मद्भाग्यदोषोऽयं याऽहं युष्मानजीजनम् ।
दुःखायासभुजोऽत्यर्थं युक्तानप्युत्तमैर्गुणैः

syāttu madbhāgyadoṣo'yaṃ yā'haṃ yuṣmānajījanam |
duḥkhāyāsabhujo'tyarthaṃ yuktānapyuttamairguṇaiḥ

कथं वत्स्यथ दुर्गेषु वने ऋद्धिविनाकृताः ।
वीर्यसत्वबलोत्साहतेजोभिरकृशाः कृशाः

kathaṃ vatsyatha durgeṣu vane ṛddhivinākṛtāḥ |
vīryasatvabalotsāhatejobhirakṛśāḥ kṛśāḥ

यद्येवमहमज्ञास्यं वने वासं हि वो ध्रुवम् ।
शतशृङ्गान्मृते पाण्डौ नागमिष्यं गजाह्वयम्

yadyevamahamajñāsyaṃ vane vāsaṃ hi vo dhruvam |
śataśṛṅgānmṛte pāṇḍau nāgamiṣyaṃ gajāhvayam

धन्यं वः पितरं मन्ये तपोमेधान्वितं तथा ।
यः पुत्राधिमसम्प्राप्य स्वर्गेच्छामकरोत्प्रियाम्

dhanyaṃ vaḥ pitaraṃ manye tapomedhānvitaṃ tathā |
yaḥ putrādhimasamprāpya svargecchāmakarotpriyām

धन्यां चातीन्द्रियज्ञानामिमां प्राप्तां परां गतिम् ।
मन्ये तु माद्रीं धर्मज्ञां कल्याणीं सर्वथैव तु

dhanyāṃ cātīndriyajñānāmimāṃ prāptāṃ parāṃ gatim |
manye tu mādrīṃ dharmajñāṃ kalyāṇīṃ sarvathaiva tu

रत्या मत्या च गत्या च ययाऽहमभिसन्धिता ।
जीवितप्रियतां मह्यं धिङ्मां सङ्क्लेशभागिनीम्

ratyā matyā ca gatyā ca yayā'hamabhisandhitā |
jīvitapriyatāṃ mahyaṃ dhiṅmāṃ saṅkleśabhāginīm

पुत्रका न विहास्ये वः कृच्छ्रलब्धान्प्रियान्सतः ।
साऽहं यास्यामि हि वनं हा कृष्णे किं जहासि माम् ।

putrakā na vihāsye vaḥ kṛcchralabdhānpriyānsataḥ |
sā'haṃ yāsyāmi hi vanaṃ hā kṛṣṇe kiṃ jahāsi mām |

अन्तवत्यसुधर्मेऽस्मिन्धात्रा किं नु प्रमादतः ।
ममान्तो नैव विहितस्तेनायुर्न जहाति माम्

antavatyasudharme'smindhātrā kiṃ nu pramādataḥ |
mamānto naiva vihitastenāyurna jahāti mām

हा कृष्ण द्वारकावासिन्क्वासि सङ्कर्षणानुज ।
कस्मान्न त्रायसे दुःखान्मां चेमांश्च नरोत्तमान्

hā kṛṣṇa dvārakāvāsinkvāsi saṅkarṣaṇānuja |
kasmānna trāyase duḥkhānmāṃ cemāṃśca narottamān

अनादिनिधनं ये त्वामनुध्यायन्ति वै नराः ।
तांस्त्वं पासीत्ययं वादः स गतो व्यर्थतां कथम्

anādinidhanaṃ ye tvāmanudhyāyanti vai narāḥ |
tāṃstvaṃ pāsītyayaṃ vādaḥ sa gato vyarthatāṃ katham

इमे सद्धर्ममाहात्म्ययशोवीर्यानुवर्तिनः ।
नार्हन्ति व्यसनं भोक्तुं नन्वेषां क्रियतां दया

ime saddharmamāhātmyayaśovīryānuvartinaḥ |
nārhanti vyasanaṃ bhoktuṃ nanveṣāṃ kriyatāṃ dayā

सेयं नीत्यर्थविज्ञेषु कथमापदुपागता ॥
स्थितेषु कुलनाथेषु कथमापदुपागता

seyaṃ nītyarthavijñeṣu kathamāpadupāgatā ||
sthiteṣu kulanātheṣu kathamāpadupāgatā

हा पाण्डो हा महाराज क्वासि किं समुपेक्षसे ।
पुत्रान्विवास्यतः साधूनरिभिर्द्यूतनिर्जितान्

hā pāṇḍo hā mahārāja kvāsi kiṃ samupekṣase |
putrānvivāsyataḥ sādhūnaribhirdyūtanirjitān

सहदेव निवर्तस्व ननु त्वमसि मे प्रियः ।
शरीरादपि माद्रेय मां मा त्याक्षीः कुपुत्रवत्

sahadeva nivartasva nanu tvamasi me priyaḥ |
śarīrādapi mādreya māṃ mā tyākṣīḥ kuputravat

व्रजन्तु ब्रातरस्तेऽमी यदि सत्याभिसन्धिनः ।
मत्परित्राणजं धर्ममिहैव त्वमवाप्नुहि

vrajantu brātaraste'mī yadi satyābhisandhinaḥ |
matparitrāṇajaṃ dharmamihaiva tvamavāpnuhi

एवं विपलतीं कुन्तीमभिवाद्य प्रणम्य च ।
पाण्डवा विगतानन्दा वनायैव प्रवव्रजुः

evaṃ vipalatīṃ kuntīmabhivādya praṇamya ca |
pāṇḍavā vigatānandā vanāyaiva pravavrajuḥ

विदुरश्चापि तामार्तां कुन्तीमाश्वास्य हेतुभिः ।
प्रावेशयद्गृहं क्षत्ता स्वयमार्ततरः शनैः

viduraścāpi tāmārtāṃ kuntīmāśvāsya hetubhiḥ |
prāveśayadgṛhaṃ kṣattā svayamārtataraḥ śanaiḥ

धार्तराष्ट्रस्त्रिस्ताश्च निखिलेनोपलभ्य तत् ।
गमनं परिकर्षं च कृष्णाया द्यूतमण्डले

dhārtarāṣṭrastristāśca nikhilenopalabhya tat |
gamanaṃ parikarṣaṃ ca kṛṣṇāyā dyūtamaṇḍale

रुरुदुः सुस्वनं सर्वा विनिन्दन्त्यः कुरून्भृशम् ।
दध्युश्च सुचिरं कालं करासक्तमुखाम्बुजाः

ruruduḥ susvanaṃ sarvā vinindantyaḥ kurūnbhṛśam |
dadhyuśca suciraṃ kālaṃ karāsaktamukhāmbujāḥ

राजा च धृतराष्ट्रस्तु पुत्राणामनयं तदा ।
ध्यायन्नुद्विग्नहृदयो न शान्तिमधिजग्मिवान्

rājā ca dhṛtarāṣṭrastu putrāṇāmanayaṃ tadā |
dhyāyannudvignahṛdayo na śāntimadhijagmivān

स चिन्तयन्ननेकाग्रः शोकव्याकुलचेतनः ।
क्षत्तुः सम्प्रेषयामास शीघ्रमागम्यतामिति

sa cintayannanekāgraḥ śokavyākulacetanaḥ |
kṣattuḥ sampreṣayāmāsa śīghramāgamyatāmiti

ततो जगाम विदुरो धृतराष्ट्रनिवेशनम् ।
तं पर्यपृच्छत्संविग्नो धृतराष्ट्रो जनाधिपः

tato jagāma viduro dhṛtarāṣṭraniveśanam |
taṃ paryapṛcchatsaṃvigno dhṛtarāṣṭro janādhipaḥ