अध्याय 103: सञ्जय और धृतराष्ट्र किए गए अन्याय पर विचारते हैं

वनं गतेषु पार्थेषु निर्जितेषु दुरोदरे ।
धृतराष्ट्रं महाराज तदा चिन्ता समाविशत्

vanaṃ gateṣu pārtheṣu nirjiteṣu durodare |
dhṛtarāṣṭraṃ mahārāja tadā cintā samāviśat

तं चिन्तयानमासीनं धृतराष्ट्रं जनेश्वरम् ।
निः श्वसन्तमनेकाग्रमिति होवाच सञ्जयः

taṃ cintayānamāsīnaṃ dhṛtarāṣṭraṃ janeśvaram |
niḥ śvasantamanekāgramiti hovāca sañjayaḥ

अवाप्य वसुसम्पूर्णां वसुधां वसुधाधिप ।
प्रव्राज्य पाण्डवान्राज्याद्राजन्किमनुशोचसि

avāpya vasusampūrṇāṃ vasudhāṃ vasudhādhipa |
pravrājya pāṇḍavānrājyādrājankimanuśocasi

अशोच्यत्वं कुतस्तेषां येषां वैरं भविष्यति ।
पाण्डवैर्युद्धशौण्डैर्हि बलवद्भिर्महारथैः

aśocyatvaṃ kutasteṣāṃ yeṣāṃ vairaṃ bhaviṣyati |
pāṇḍavairyuddhaśauṇḍairhi balavadbhirmahārathaiḥ

तवेदं सुकृतं राजन्महद्वैरमुपस्थितम् ।
विनाशो येन लोकस्य सानुबन्धो भविष्यति

tavedaṃ sukṛtaṃ rājanmahadvairamupasthitam |
vināśo yena lokasya sānubandho bhaviṣyati

वार्यमाणो हि भीष्मेण द्रोणेन विदुरेण च ।
पाण्डवानां प्रियां भार्यां द्रौपदीं धर्मचारिणीम् ।

vāryamāṇo hi bhīṣmeṇa droṇena vidureṇa ca |
pāṇḍavānāṃ priyāṃ bhāryāṃ draupadīṃ dharmacāriṇīm |

प्राहिणोदानयेहेति पुत्रो दुर्योधनस्तव ।
सूतपुत्रं सुमन्दात्मा निर्लज्जः प्रातिकामिनम्

prāhiṇodānayeheti putro duryodhanastava |
sūtaputraṃ sumandātmā nirlajjaḥ prātikāminam

यस्मै देवाः प्रयच्छन्ति पुरुषाय पराभवम् ।
बुद्धिं तस्यापकर्षन्ति सोऽवाचीनानि पश्यति

yasmai devāḥ prayacchanti puruṣāya parābhavam |
buddhiṃ tasyāpakarṣanti so'vācīnāni paśyati

बुद्धौ कलुषभूतायां विनाशे समुपस्थिते ।
अनयो नयसङ्काशो हृदयान्नापसर्पति

buddhau kaluṣabhūtāyāṃ vināśe samupasthite |
anayo nayasaṅkāśo hṛdayānnāpasarpati

अनर्थाश्चार्थरूपेण अर्थाश्चानर्थरूपिणः ।
उत्तिष्ठन्ति विनाशाय नूनं तच्चास्य रोचते

anarthāścārtharūpeṇa arthāścānartharūpiṇaḥ |
uttiṣṭhanti vināśāya nūnaṃ taccāsya rocate

न कालो दण्डमुद्यम्य शिरः कृन्तति कस्यचित् ।
कालस्य बलमेतार्वाद्वपरीतार्थदर्शनम्

na kālo daṇḍamudyamya śiraḥ kṛntati kasyacit |
kālasya balametārvādvaparītārthadarśanam

आसादितमिदं घोरं तुमुलं रोमहर्षणम् ।
पाञ्चालीमपकर्षद्भिः सभामध्ये तपस्विनीम्

āsāditamidaṃ ghoraṃ tumulaṃ romaharṣaṇam |
pāñcālīmapakarṣadbhiḥ sabhāmadhye tapasvinīm

अयोनिजां रूपवतीं कुले जातां विभावसोः ।
को नु तां सर्वधर्मज्ञां परिभूय यशस्विनीम्

ayonijāṃ rūpavatīṃ kule jātāṃ vibhāvasoḥ |
ko nu tāṃ sarvadharmajñāṃ paribhūya yaśasvinīm

पर्यानयेत्सभामध्ये विना दुर्द्यूतदेविनम् ।
स्त्रीधर्मिणी वरारोहा शोणितेन परिप्लुता

paryānayetsabhāmadhye vinā durdyūtadevinam |
strīdharmiṇī varārohā śoṇitena pariplutā

एकवस्त्राथ पाञ्चाली पाण्डवानभ्यवैक्षत ।
हृतस्वान्हृतराज्यांश्च हृतवस्त्रान्हृतश्रियः

ekavastrātha pāñcālī pāṇḍavānabhyavaikṣata |
hṛtasvānhṛtarājyāṃśca hṛtavastrānhṛtaśriyaḥ

विहीनान्सर्वकामेभ्यो दासभावमुपागतान् ।
धर्मपाशपरिक्षिप्तानशक्तानिव विक्रमे

vihīnānsarvakāmebhyo dāsabhāvamupāgatān |
dharmapāśaparikṣiptānaśaktāniva vikrame

क्रुद्धां चानर्हतीं कृष्णां दुःखितां कुरुसंसदि ।
दुर्योधनश्च कर्णश्च कटुकान्यभ्यभाषताम्

kruddhāṃ cānarhatīṃ kṛṣṇāṃ duḥkhitāṃ kurusaṃsadi |
duryodhanaśca karṇaśca kaṭukānyabhyabhāṣatām

इति सर्वमिदं राजन्नाकुलं प्रतिभाति मे ।
(धृतराष्ट्र उवाच)
तस्याः कृपणचक्षुर्भ्यां प्रदह्येतापि मेदिनी

iti sarvamidaṃ rājannākulaṃ pratibhāti me |
(dhṛtarāṣṭra uvāca)
tasyāḥ kṛpaṇacakṣurbhyāṃ pradahyetāpi medinī

अपि शेषं भवेदद्य पुत्राणां मम सञ्जय ।
भरतानां स्त्रियः सर्वा गान्धार्या सह सङ्गताः

api śeṣaṃ bhavedadya putrāṇāṃ mama sañjaya |
bharatānāṃ striyaḥ sarvā gāndhāryā saha saṅgatāḥ

प्राकोशन्भैरवं तत्र दृष्ट्वा कृष्णां सभागताम् ।
धर्मिष्टां धर्मपत्नीं च रूपयौवनशालिनीम्

prākośanbhairavaṃ tatra dṛṣṭvā kṛṣṇāṃ sabhāgatām |
dharmiṣṭāṃ dharmapatnīṃ ca rūpayauvanaśālinīm

प्रजाभिःसह सङ्गम्य ह्यनुशोचन्ति नित्यशः ।
अग्निहोत्राणि सायाह्ने च चाहूयन्त सर्वशः

prajābhiḥsaha saṅgamya hyanuśocanti nityaśaḥ |
agnihotrāṇi sāyāhne ca cāhūyanta sarvaśaḥ

ब्राह्मणाः कुपिताश्चासन्द्रौपद्याः परिकर्षणे ।
आसीन्निष्ठानको घोरो निर्घातश्च महानभूत्

brāhmaṇāḥ kupitāścāsandraupadyāḥ parikarṣaṇe |
āsīnniṣṭhānako ghoro nirghātaśca mahānabhūt

दिव उल्काश्चापतन्त राहुश्चार्कमुपाग्रसत् ।
अपर्वणि महाघोरं प्रजानां जयन्भयम्

diva ulkāścāpatanta rāhuścārkamupāgrasat |
aparvaṇi mahāghoraṃ prajānāṃ jayanbhayam

तथैव रथशालासु प्रादुरासीद्धुताशनः ।
ध्वजाश्चापि व्यशीर्यन्त भरतानामभूतये

tathaiva rathaśālāsu prādurāsīddhutāśanaḥ |
dhvajāścāpi vyaśīryanta bharatānāmabhūtaye

दुर्योधनस्याग्निहोत्रे प्राक्रोशन्भैरवं शिवाः ।
तास्तदा प्रत्यभाषन्त रासभाः सर्वतो दिशः

duryodhanasyāgnihotre prākrośanbhairavaṃ śivāḥ |
tāstadā pratyabhāṣanta rāsabhāḥ sarvato diśaḥ

प्रातिष्ठत ततो भीष्मो द्रोणेन सह सञ्जय ।
कृपश्च सोमदत्तश्च बाह्लीकश्च महामनाः

prātiṣṭhata tato bhīṣmo droṇena saha sañjaya |
kṛpaśca somadattaśca bāhlīkaśca mahāmanāḥ

ततोऽहमब्रुवं तत्र विदुरेण प्रचोदितः ।
वरं ददानि कृष्णायै काङ्क्षितं यद्यदिच्छति

tato'hamabruvaṃ tatra vidureṇa pracoditaḥ |
varaṃ dadāni kṛṣṇāyai kāṅkṣitaṃ yadyadicchati

अवृणोत्तत्र पाञ्चाली पाण्डवाना --सताम् ।
सरथान्सधनुष्कांश्चाप्यनुज्ञासिषमप्यहम्

avṛṇottatra pāñcālī pāṇḍavānā --satām |
sarathānsadhanuṣkāṃścāpyanujñāsiṣamapyaham

अथाब्रवीन्महाप्राज्ञो विदुरः सर्वधर्मवित् ।
एतदन्तास्तु भरता यद्व-कृष्णा सभां गता

athābravīnmahāprājño viduraḥ sarvadharmavit |
etadantāstu bharatā yadva-kṛṣṇā sabhāṃ gatā

यैषा पाञ्चालराजस्य सुता सा श्रीरनुत्तमा ।
पाञ्चाली पाण्डवानेतान्दैवसृष्टोपसर्पति

yaiṣā pāñcālarājasya sutā sā śrīranuttamā |
pāñcālī pāṇḍavānetāndaivasṛṣṭopasarpati

तस्याः पार्थाः परिक्लेशं न क्षंस्यन्ते ह्यमर्षणाः ।
वृष्णयो वा महेष्वासाः पाञ्चाला वा महारथाः

tasyāḥ pārthāḥ parikleśaṃ na kṣaṃsyante hyamarṣaṇāḥ |
vṛṣṇayo vā maheṣvāsāḥ pāñcālā vā mahārathāḥ

तेन सत्याभिसन्धेन वासुदेवेन रक्षिताः ।
आगमिष्यति बीभत्सुः पञ्चालैः परिवारितः

tena satyābhisandhena vāsudevena rakṣitāḥ |
āgamiṣyati bībhatsuḥ pañcālaiḥ parivāritaḥ

तेषां मध्ये महेष्वासो भीमसेनो महाबलः ।
आगमिष्यति धुन्वानो गदां दण्डमिवान्तकः

teṣāṃ madhye maheṣvāso bhīmaseno mahābalaḥ |
āgamiṣyati dhunvāno gadāṃ daṇḍamivāntakaḥ

ततो गाण्डीवनिर्घोषं श्रुत्वा पार्थस्य धीमतः ।
गदावेगं च भीमस्य नालं सोढुं नराधिपाः

tato gāṇḍīvanirghoṣaṃ śrutvā pārthasya dhīmataḥ |
gadāvegaṃ ca bhīmasya nālaṃ soḍhuṃ narādhipāḥ

तत्र मे रोचते नित्यं पार्थैः साम न विग्रहः ।
कुरुभ्यो हि सदा मन्ये पाण्डवान्बलवत्तरान्

tatra me rocate nityaṃ pārthaiḥ sāma na vigrahaḥ |
kurubhyo hi sadā manye pāṇḍavānbalavattarān

तथा हि बलवान्राजा जरासन्धो महाद्युतिः ।
बाहुप्रहरणेनैव भीमेन निहतो युधि ।

tathā hi balavānrājā jarāsandho mahādyutiḥ |
bāhupraharaṇenaiva bhīmena nihato yudhi |

तस्य ते शम एवास्तु पाण्डवैर्भरतर्षभ ।
उभयोः पक्षयोर्युक्तं क्रियतामविशङ्कया

tasya te śama evāstu pāṇḍavairbharatarṣabha |
ubhayoḥ pakṣayoryuktaṃ kriyatāmaviśaṅkayā

एवं कृते महाराज परं श्रेयस्त्वमाप्स्यसि ।
एवं गावल्गणे क्षत्ता धर्मार्थसहितं वचः

evaṃ kṛte mahārāja paraṃ śreyastvamāpsyasi |
evaṃ gāvalgaṇe kṣattā dharmārthasahitaṃ vacaḥ

उक्तवान्न गृहीतं वै मया पुत्रहितैषिणा

uktavānna gṛhītaṃ vai mayā putrahitaiṣiṇā