अध्याय 54: अर्जुन द्वारा दण्डधार और दण्ड का वध

अथोत्तरेण पाण्डूनां सेनायां ध्वनिरुत्थितः ।
रथनागाश्वपत्तीनां दण्डधारेण वध्यताम्

athottareṇa pāṇḍūnāṃ senāyāṃ dhvanirutthitaḥ |
rathanāgāśvapattīnāṃ daṇḍadhāreṇa vadhyatām

निवर्तयित्वा तु रथं केशवोऽर्जुनमब्रवीत् ।
वाहयन्नेव तुरगान्गरुडानिलरंहसः

nivartayitvā tu rathaṃ keśavo'rjunamabravīt |
vāhayanneva turagāngaruḍānilaraṃhasaḥ

मागधोऽसावतिक्रान्तो द्विरदेन प्रमाथिना ।
भगदत्तादनवमः शिक्षया च बलेन च

māgadho'sāvatikrānto dviradena pramāthinā |
bhagadattādanavamaḥ śikṣayā ca balena ca

एनं हत्वा निहन्ताऽसि पुनः संशप्तकानिति ।
वाक्यान्ते प्रापयत्पार्थं दण्डधारगजं प्रति

enaṃ hatvā nihantā'si punaḥ saṃśaptakāniti |
vākyānte prāpayatpārthaṃ daṇḍadhāragajaṃ prati

स मागधानां प्रवरो महाबलोऽ--
शुभग्रहो योधगणैः समन्वितः ।
सपत्नसेनां प्रममाथ दारुणो
भीमं समग्रां बलवानिव ग्रहम्

sa māgadhānāṃ pravaro mahābalo'--
śubhagraho yodhagaṇaiḥ samanvitaḥ |
sapatnasenāṃ pramamātha dāruṇo
bhīmaṃ samagrāṃ balavāniva graham

सुकल्पितं दानवनागसन्निभं
महाभ्रनिर्हादसमस्वनं रणे ।
समास्थितो नागवरं नरेश्वरो
रथाश्वमातङ्गनरप्रमाथिनम्

sukalpitaṃ dānavanāgasannibhaṃ
mahābhranirhādasamasvanaṃ raṇe |
samāsthito nāgavaraṃ nareśvaro
rathāśvamātaṅganarapramāthinam

स नागयन्तॄन्समरे महारथा--
न्सपत्तिसङ्घांस्तुरगान्ससादिनः ।
द्विपांश्च बाणैर्निजघान वीर्यवा--
न्समन्ततो घ्नन्निव कालचक्रवत्

sa nāgayantṝnsamare mahārathā--
nsapattisaṅghāṃsturagānsasādinaḥ |
dvipāṃśca bāṇairnijaghāna vīryavā--
nsamantato ghnanniva kālacakravat

नरांस्तु कांस्यायसवर्मभूषणा--
न्निपात्य साश्वानपि पत्तिभिः सह ।
व्यपोथयद्दन्तिवरेण शुष्मिणा
सशब्दवत्स्थूलनलं यथा तथा

narāṃstu kāṃsyāyasavarmabhūṣaṇā--
nnipātya sāśvānapi pattibhiḥ saha |
vyapothayaddantivareṇa śuṣmiṇā
saśabdavatsthūlanalaṃ yathā tathā

अथार्जुनो ज्यातलनेमिनिःस्वने
मृदङ्गभेरीबहुशङ्खनादिते ।
रथाश्वमातङ्गसहस्रनादिते
रथोत्तमेनाभ्यपतद्द्विपोत्तमम्

athārjuno jyātalaneminiḥsvane
mṛdaṅgabherībahuśaṅkhanādite |
rathāśvamātaṅgasahasranādite
rathottamenābhyapataddvipottamam

ततोऽर्जुनं द्वादशभिः शरोत्तमै--
र्जनार्दनं षोडशभिः समार्पयत् ।
स दण्‍डधारस्तुरगांस्त्रिभिस्त्रिभि---
स्ततो ननाद प्रजहास चासकृत्

tato'rjunaṃ dvādaśabhiḥ śarottamai--
rjanārdanaṃ ṣoḍaśabhiḥ samārpayat |
sa daṇ‍ḍadhārasturagāṃstribhistribhi---
stato nanāda prajahāsa cāsakṛt

ततोऽस्य पार्थः सगुणेषुकार्मुकं
चकर्त भल्लैर्ध्वजमप्यलङ्कृतम् ।
पुनर्नियन्तॄन्सहपादगोप्तृभि--
स्ततः स चुक्रोध गिरिव्रजेश्वरः

tato'sya pārthaḥ saguṇeṣukārmukaṃ
cakarta bhallairdhvajamapyalaṅkṛtam |
punarniyantṝnsahapādagoptṛbhi--
stataḥ sa cukrodha girivrajeśvaraḥ

ततोऽर्जुनं भिन्नकटेन दन्तिना
घनाघनेनानिलतुल्यरंहसा ।
अतीव चुक्रोधयिषुर्जनार्दनं
घनञ्जयं चाभिजघान तोमरैः

tato'rjunaṃ bhinnakaṭena dantinā
ghanāghanenānilatulyaraṃhasā |
atīva cukrodhayiṣurjanārdanaṃ
ghanañjayaṃ cābhijaghāna tomaraiḥ

अथास्य बाहू द्विपहस्तसन्निभौ
शिरश्च पूर्णेन्दुनिभाननं त्रिभिः ।
क्षुरैः प्रचिच्छेद सहैव पाण्डव--
स्ततो द्विपं बाणशतैः समर्पयत्

athāsya bāhū dvipahastasannibhau
śiraśca pūrṇendunibhānanaṃ tribhiḥ |
kṣuraiḥ praciccheda sahaiva pāṇḍava--
stato dvipaṃ bāṇaśataiḥ samarpayat

स पार्थबाणैस्तपनीयभूषणैः
समावृतः काञ्चनवर्मभृद्द्विपः ।
भृशं चकाशे निशि पर्वतो यथा
दावाग्निना प्रज्वलितौषधिद्रुमः

sa pārthabāṇaistapanīyabhūṣaṇaiḥ
samāvṛtaḥ kāñcanavarmabhṛddvipaḥ |
bhṛśaṃ cakāśe niśi parvato yathā
dāvāgninā prajvalitauṣadhidrumaḥ

स वेदनार्तोऽम्बुदनिस्वनो नदं--
श्चरन्भ्रमन्प्रस्स्वलितान्तरोऽद्रवत् ।
पपात रुग्णः सनियन्तृकस्तथा ॥
यथा गिरिर्वज्रविदारितस्तथा

sa vedanārto'mbudanisvano nadaṃ--
ścaranbhramanprassvalitāntaro'dravat |
papāta rugṇaḥ saniyantṛkastathā ||
yathā girirvajravidāritastathā

हिमावदानेन सुवर्णमालिना
हिमाद्रिकूटप्रतिमेन दन्तिना ।
हते रणे भ्रातरि दण्ड आव्रज--
ज्जिघांसुरिन्द्रावरजं धनञ्जयम्

himāvadānena suvarṇamālinā
himādrikūṭapratimena dantinā |
hate raṇe bhrātari daṇḍa āvraja--
jjighāṃsurindrāvarajaṃ dhanañjayam

सतोमरैरर्करप्रभैस्त्रिभि--
र्जनार्दनं पञ्चभिरर्जुनं शितैः ।
समर्पयित्वा विननाद चार्दयं--
स्ततोऽस्य बाहू निचकर्त पाण्डवः

satomarairarkaraprabhaistribhi--
rjanārdanaṃ pañcabhirarjunaṃ śitaiḥ |
samarpayitvā vinanāda cārdayaṃ--
stato'sya bāhū nicakarta pāṇḍavaḥ

क्षुरप्रकृत्तौ विपुलौ सतोमरौ
शुभाङ्गदौ चन्दनरूषितौ भुजौ ।
गजात्पतन्तौ युगपद्विरेजतु--
र्यथोरगौ पर्वतशृङ्गवन्महीम्

kṣuraprakṛttau vipulau satomarau
śubhāṅgadau candanarūṣitau bhujau |
gajātpatantau yugapadvirejatu--
ryathoragau parvataśṛṅgavanmahīm

अथाऽर्धचन्द्रेण हतं किरीटिना
पपात दण्डस्य शिरः क्षितिं द्विपात् ।
स शोणितार्द्रो निपतन्विरेजे
दिवाकरोऽस्तादिव पश्चिमां दिशम्

athā'rdhacandreṇa hataṃ kirīṭinā
papāta daṇḍasya śiraḥ kṣitiṃ dvipāt |
sa śoṇitārdro nipatanvireje
divākaro'stādiva paścimāṃ diśam

अथ द्विपं श्वेतनगाग्रसन्निभं
दिवाकरांशुप्रतिमैः शरोत्तमैः ।
बिभेद पार्थः स पपात नादयन्
हिमाद्रिकूटं कुलिशाहतं यथा

atha dvipaṃ śvetanagāgrasannibhaṃ
divākarāṃśupratimaiḥ śarottamaiḥ |
bibheda pārthaḥ sa papāta nādayan
himādrikūṭaṃ kuliśāhataṃ yathā

ततोऽपरं तत्प्रतिमा गजोत्तमा
जिगीषवः संयति सव्यसाचिना ।
तथा कृतास्तेऽपि यथैव तौ द्विपौ
ततः प्रभग्नं सुमहद्रिपोर्बलम्

tato'paraṃ tatpratimā gajottamā
jigīṣavaḥ saṃyati savyasācinā |
tathā kṛtāste'pi yathaiva tau dvipau
tataḥ prabhagnaṃ sumahadriporbalam

गजा रथाश्वाः पुरुषाश्च सङ्घशः
परस्परघ्नाः परिपेतुराहवे ।
परस्परं प्रस्खलिताः समाहता
भृशं च तत्तद्बहुभाषिणो हताः

gajā rathāśvāḥ puruṣāśca saṅghaśaḥ
parasparaghnāḥ paripeturāhave |
parasparaṃ praskhalitāḥ samāhatā
bhṛśaṃ ca tattadbahubhāṣiṇo hatāḥ

अथार्जुनं स्वे परिवार्य सैनिकाः
पुरन्दरं देवगणा इवाब्रुवन् ।
अभैष्म यस्मान्मरणादिव प्रजाः
स वीर दिष्ट्या निहतस्त्वया रिपुः

athārjunaṃ sve parivārya sainikāḥ
purandaraṃ devagaṇā ivābruvan |
abhaiṣma yasmānmaraṇādiva prajāḥ
sa vīra diṣṭyā nihatastvayā ripuḥ

न चेत्परित्रास्यदिमाञ्जनान्भया--
द्द्विषद्भिरेवं बलिभिः प्रपीडितान् ।
तथाऽभविष्यद्द्विषतां प्रमोदनं
यथा हतेष्वेष्विह नोऽरिसूदन

na cetparitrāsyadimāñjanānbhayā--
ddviṣadbhirevaṃ balibhiḥ prapīḍitān |
tathā'bhaviṣyaddviṣatāṃ pramodanaṃ
yathā hateṣveṣviha no'risūdana

इतीव भूयश्च सुहृद्भिरीडिता
निशम्य वाचः सुमनास्तदाऽर्जुनः ।
यथाऽनुरूपं प्रतिपूज्य तं जनं
जगाम संशप्तकसङ्घहा पुनः

itīva bhūyaśca suhṛdbhirīḍitā
niśamya vācaḥ sumanāstadā'rjunaḥ |
yathā'nurūpaṃ pratipūjya taṃ janaṃ
jagāma saṃśaptakasaṅghahā punaḥ