अध्याय 55: श्रीकृष्ण अर्जुन को रणभूमि का संहार दिखाते हैं

प्रत्येत्याथ पुनर्जिष्णुर्जित्वा संशप्तकान्बभौ ।
वक्रानुवक्रगमनादङ्गारक इव ग्रहः

pratyetyātha punarjiṣṇurjitvā saṃśaptakānbabhau |
vakrānuvakragamanādaṅgāraka iva grahaḥ

पार्थबाणहता राजन्नराश्वरथकुञ्जराः ।
विचेलुर्बभ्रमुर्नेशुः पेतुर्मम्लुश्च भारत

pārthabāṇahatā rājannarāśvarathakuñjarāḥ |
vicelurbabhramurneśuḥ peturmamluśca bhārata

धुर्यान्धुर्येतरान्सूतान्ध्वजांश्चपासिसायकान् ।
पाणीन्पाणिगताञ्शस्त्रान्बाहूनपि शिरांसि च

dhuryāndhuryetarānsūtāndhvajāṃścapāsisāyakān |
pāṇīnpāṇigatāñśastrānbāhūnapi śirāṃsi ca

भल्लैः क्षुरैरर्धचन्द्रैर्वत्सदन्तैश्च पाण्डवः ।
चिच्छेदामित्रवीराणां समरे प्रतियुध्यताम्

bhallaiḥ kṣurairardhacandrairvatsadantaiśca pāṇḍavaḥ |
cicchedāmitravīrāṇāṃ samare pratiyudhyatām

तं प्रवीरास्त्वदीयानां नर्दमानाऽभिदुद्रुवुः ।
वासितार्थे युयुत्सन्तो वृषभा वृषभं यथा ।
निपतन्त्यर्जुनं शूराः शतशोऽथ सहस्रशः

taṃ pravīrāstvadīyānāṃ nardamānā'bhidudruvuḥ |
vāsitārthe yuyutsanto vṛṣabhā vṛṣabhaṃ yathā |
nipatantyarjunaṃ śūrāḥ śataśo'tha sahasraśaḥ

तेषां तस्य च तद्युद्धमभवद्रोमहर्षणम् ।
त्रैलोक्यविजये यादृग्दैत्यानां सह वज्रिणा

teṣāṃ tasya ca tadyuddhamabhavadromaharṣaṇam |
trailokyavijaye yādṛgdaityānāṃ saha vajriṇā

तमविध्यत्त्रिभिर्बाणैर्दन्दशूकैरिवाहिभिः ।
उग्रायुधस्य तस्याशु शिरः कायादपाहरत्

tamavidhyattribhirbāṇairdandaśūkairivāhibhiḥ |
ugrāyudhasya tasyāśu śiraḥ kāyādapāharat

तेऽर्जुनं सर्वतः क्रुद्धा नानाशस्त्रैरवीवृषन् ।
मरुद्भिः प्रेरिता मेघा हिमवन्तमिवोष्णगे

te'rjunaṃ sarvataḥ kruddhā nānāśastrairavīvṛṣan |
marudbhiḥ preritā meghā himavantamivoṣṇage

अस्त्रैरस्त्राणिं संवार्य द्विषतां सर्वतोऽर्जुनः ।
सम्यगस्तैः शरैः सर्वानहितानहनद्बहून्

astrairastrāṇiṃ saṃvārya dviṣatāṃ sarvato'rjunaḥ |
samyagastaiḥ śaraiḥ sarvānahitānahanadbahūn

छिन्नत्रिवेणुजङ्घेषान्हताश्वान्हतसारथीन् ।
विस्रस्तहस्ततूणीरान्विचक्रथकेतनान्

chinnatriveṇujaṅgheṣānhatāśvānhatasārathīn |
visrastahastatūṇīrānvicakrathaketanān

सञ्छिन्नरश्मियोक्त्राक्षान्व्यनुकर्षयुगान्रथान् ।
विध्वस्तसर्वसन्नाहान्बाणैश्चक्रेऽर्जुनस्त्वरन्

sañchinnaraśmiyoktrākṣānvyanukarṣayugānrathān |
vidhvastasarvasannāhānbāṇaiścakre'rjunastvaran

ते रथास्तत्र विध्वस्ताः परार्द्व्या भान्त्यनेकशः ।
धनिनामिव वेश्मानि हतान्यग्न्यनिलाम्बुभिः

te rathāstatra vidhvastāḥ parārdvyā bhāntyanekaśaḥ |
dhanināmiva veśmāni hatānyagnyanilāmbubhiḥ

द्विपाः सम्भिन्नमर्माणो वज्राशनिसमैः शरैः ।
पेतुर्गिर्यग्रवेश्मानि वज्रवाताग्निभिर्यथा

dvipāḥ sambhinnamarmāṇo vajrāśanisamaiḥ śaraiḥ |
peturgiryagraveśmāni vajravātāgnibhiryathā

अनेकैश्च शिलाधौतैर्वज्रानलविषोपमैः ।
शरैर्निजघ्निवान्पार्थो महेन्द्र इव दानवान्

anekaiśca śilādhautairvajrānalaviṣopamaiḥ |
śarairnijaghnivānpārtho mahendra iva dānavān

सारोहास्तुरगाः पेतुर्बहवोऽर्जुनताडिताः ।
निर्जिह्वान्त्राः क्षितौ क्षीणा रुधिरार्द्राः सुदुर्दृशः

sārohāsturagāḥ peturbahavo'rjunatāḍitāḥ |
nirjihvāntrāḥ kṣitau kṣīṇā rudhirārdrāḥ sudurdṛśaḥ

नराश्वनागा नाराचैः संस्यूताः सव्यसाचिना ।
बभ्रमुश्चस्खलुः पेतुर्नेदुर्मम्लुश्च मारिष

narāśvanāgā nārācaiḥ saṃsyūtāḥ savyasācinā |
babhramuścaskhaluḥ peturnedurmamluśca māriṣa

महार्हवर्माभरणा नानारूपाम्बरायुधाः ।
सरथाश्वद्विपा वीरा हताः पार्थेन शेरते

mahārhavarmābharaṇā nānārūpāmbarāyudhāḥ |
sarathāśvadvipā vīrā hatāḥ pārthena śerate

निर्भयाः पुण्यकर्माणो विशिष्टाभिजनश्रुताः ।
गताः शरीरैर्वसुधामूर्जितैः कर्मभिर्दिवम्

nirbhayāḥ puṇyakarmāṇo viśiṣṭābhijanaśrutāḥ |
gatāḥ śarīrairvasudhāmūrjitaiḥ karmabhirdivam

अथार्जुनरथं वीरास्त्वदीयाः समभिद्रवन् ।
नानाजनपदाध्यक्षाः सगणा जातमन्यवः

athārjunarathaṃ vīrāstvadīyāḥ samabhidravan |
nānājanapadādhyakṣāḥ sagaṇā jātamanyavaḥ

उह्यमना रथाश्वेभैः पत्तयश्च जिघांसवः ।
समभ्यधावन्नस्यन्तो विविधं क्षिप्रमायुधम्

uhyamanā rathāśvebhaiḥ pattayaśca jighāṃsavaḥ |
samabhyadhāvannasyanto vividhaṃ kṣipramāyudham

तदायुधमहावर्षं क्षिप्तं योधमहाम्बुदैः ।
व्यधमन्निशितैर्बाणैः क्षिप्रमर्जुनमारुतः

tadāyudhamahāvarṣaṃ kṣiptaṃ yodhamahāmbudaiḥ |
vyadhamanniśitairbāṇaiḥ kṣipramarjunamārutaḥ

साश्वपत्तिद्विपरथं महाशस्त्रौघसम्प्लवम् ॥
सहसा सन्तितीर्षन्तं पार्थं शस्त्रास्त्रसेतुना

sāśvapattidviparathaṃ mahāśastraughasamplavam ||
sahasā santitīrṣantaṃ pārthaṃ śastrāstrasetunā

अथाब्रवीद्वासुदेवः पार्थ किं क्रीडसेऽनघ ।
संशप्तकान्प्रमथ्यैनांस्ततः कर्णवधे त्वर

athābravīdvāsudevaḥ pārtha kiṃ krīḍase'nagha |
saṃśaptakānpramathyaināṃstataḥ karṇavadhe tvara

तथेत्युक्त्वाऽर्जुनः कृष्णं शिष्टान्संशप्तकांस्तदा ।
क्षपयिष्यंस्तदा बाणैर्दैत्यानिन्द्र इवावधीत्

tathetyuktvā'rjunaḥ kṛṣṇaṃ śiṣṭānsaṃśaptakāṃstadā |
kṣapayiṣyaṃstadā bāṇairdaityānindra ivāvadhīt

आददत्सन्दधन्नेषृन्दृष्टः कैश्चिद्रणेऽर्जुनः ।
विमुञ्चन्वा शराञ्शीघ्रं दृश्यन्ते वै नरा हताः

ādadatsandadhanneṣṛndṛṣṭaḥ kaiścidraṇe'rjunaḥ |
vimuñcanvā śarāñśīghraṃ dṛśyante vai narā hatāḥ

आश्चर्यमिति गोविन्दो ब्रुवन्नश्वानचोदयत् ।
हंसांशुगौरास्ते सेनां हंसाः सर इवाविशन्

āścaryamiti govindo bruvannaśvānacodayat |
haṃsāṃśugaurāste senāṃ haṃsāḥ sara ivāviśan

ततः सङ्ग्रामभूमिं तां वर्तमाने जनक्षये ।
अवेक्षमाणो गोविन्दः सव्यसाचिनमब्रवीत्

tataḥ saṅgrāmabhūmiṃ tāṃ vartamāne janakṣaye |
avekṣamāṇo govindaḥ savyasācinamabravīt

एष पार्थ महारौद्रो वर्तते भरतक्षयः ।
पृथिव्यां पार्थिवानां वै दुर्योधनकृते महान्

eṣa pārtha mahāraudro vartate bharatakṣayaḥ |
pṛthivyāṃ pārthivānāṃ vai duryodhanakṛte mahān

पश्य भारत चापानि रुक्मपृष्ठानि धन्विनाम् ।
हतानामपविद्धानि कलापानिषुधींस्तथा

paśya bhārata cāpāni rukmapṛṣṭhāni dhanvinām |
hatānāmapaviddhāni kalāpāniṣudhīṃstathā

जातरूपमयैः पुङ्खैः शरांश्च नतपर्वणः ।
तैलधौतांश्च नाराचान्निर्मुक्तानिव पन्नगान्

jātarūpamayaiḥ puṅkhaiḥ śarāṃśca nataparvaṇaḥ |
tailadhautāṃśca nārācānnirmuktāniva pannagān

आकीर्णांस्तोमरान्वाहांश्छत्रान्हेमविभूषितान् ।
चर्माणि चापविद्धानि रुक्मपृष्ठानि भारत

ākīrṇāṃstomarānvāhāṃśchatrānhemavibhūṣitān |
carmāṇi cāpaviddhāni rukmapṛṣṭhāni bhārata

सुवर्णविकृतान्प्रासाञ्शक्तीः कनकभूषिताः ।
जाम्बूनदमयैः पट्टैर्बद्धाश्च विपुला गदाः

suvarṇavikṛtānprāsāñśaktīḥ kanakabhūṣitāḥ |
jāmbūnadamayaiḥ paṭṭairbaddhāśca vipulā gadāḥ

जातरूपमयीश्चर्ष्टीः पट्टसान्हेमभूषितान् ।
दण्डैः कनकचित्रैश्च विप्रविद्धान्परश्वथान्

jātarūpamayīścarṣṭīḥ paṭṭasānhemabhūṣitān |
daṇḍaiḥ kanakacitraiśca vipraviddhānparaśvathān

परिघान्भिण्डिपालांश्च भुशुण्डीः कणपानपि ।
अयस्कुन्तांश्च पतितान्मुसलानि गुरूणि च

parighānbhiṇḍipālāṃśca bhuśuṇḍīḥ kaṇapānapi |
ayaskuntāṃśca patitānmusalāni gurūṇi ca

नानाविधानि शस्त्राणि प्रगृह्य जयगृद्धिनः ।
जीवन्त इव दृश्यन्ते गतसत्वास्तरस्विनः

nānāvidhāni śastrāṇi pragṛhya jayagṛddhinaḥ |
jīvanta iva dṛśyante gatasatvāstarasvinaḥ

गदाविमथितैर्गात्रैर्मुसलैर्भिन्नमस्तकान् ।
गजवाजिरथैः क्षुण्णान्पश्य योधान्सहस्रशः

gadāvimathitairgātrairmusalairbhinnamastakān |
gajavājirathaiḥ kṣuṇṇānpaśya yodhānsahasraśaḥ

मनुष्यगजवाजीनां शरशक्त्यृष्टितोमरैः ।
निस्त्रिंशैः पट्टसैः प्रासैर्नखरैर्लगुडैरपि

manuṣyagajavājīnāṃ śaraśaktyṛṣṭitomaraiḥ |
nistriṃśaiḥ paṭṭasaiḥ prāsairnakharairlaguḍairapi

शरीरैर्बहुघा छिन्नैः शोणितौघपरिप्लुतैः ।
गतासुभिरमित्रघ्न संवृता रणभूमयः

śarīrairbahughā chinnaiḥ śoṇitaughapariplutaiḥ |
gatāsubhiramitraghna saṃvṛtā raṇabhūmayaḥ

बाहुभिश्चन्दनादिग्धैः साङ्गदैः शुभभूषणैः ।
सतलत्रैः सकेयूरैर्भाति भारत मेदिनी

bāhubhiścandanādigdhaiḥ sāṅgadaiḥ śubhabhūṣaṇaiḥ |
satalatraiḥ sakeyūrairbhāti bhārata medinī

साङ्गुलित्रैर्भुजाग्रैश्च विप्रविद्वैरलङ्कृतैः ।
हस्तिहस्तोपमैश्छिन्नैरूरुभिश्च तरस्विनाम्

sāṅgulitrairbhujāgraiśca vipravidvairalaṅkṛtaiḥ |
hastihastopamaiśchinnairūrubhiśca tarasvinām

बद्धचूडामणिवरैः शिरोभिश्च सकुण्डलैः ।
निकृत्तैर्वृषभाक्षाणां शरीरैश्चापि सङ्घशः

baddhacūḍāmaṇivaraiḥ śirobhiśca sakuṇḍalaiḥ |
nikṛttairvṛṣabhākṣāṇāṃ śarīraiścāpi saṅghaśaḥ

गजवाजिमनुष्याणां शरशक्त्यृष्टितोमरैः ।
कबन्धैः शोणितादिग्धैश्छिन्नगात्रशिरोधरैः ।
भूर्भाति भरतश्रेष्ठ शान्ताग्निभिरिवाध्वरे

gajavājimanuṣyāṇāṃ śaraśaktyṛṣṭitomaraiḥ |
kabandhaiḥ śoṇitādigdhaiśchinnagātraśirodharaiḥ |
bhūrbhāti bharataśreṣṭha śāntāgnibhirivādhvare

रथांश्च बहुधा भग्नान्हेमकिङ्किणिनः शुभान् ।
अश्वांश्च बुहधा पश्य शोणितेन परिप्लुतान्

rathāṃśca bahudhā bhagnānhemakiṅkiṇinaḥ śubhān |
aśvāṃśca buhadhā paśya śoṇitena pariplutān

अनुकर्षानुपासङ्गान्पताका विविधान्ध्वजान् ।
योधानां च महाशङ्खान्पाण्डुरांश्च प्रकीर्णकान् ।
निरस्तजिह्वान्मातङ्गाञ्शयानान्पर्वतोपमान्

anukarṣānupāsaṅgānpatākā vividhāndhvajān |
yodhānāṃ ca mahāśaṅkhānpāṇḍurāṃśca prakīrṇakān |
nirastajihvānmātaṅgāñśayānānparvatopamān

वैजयन्तीर्विचित्राश्च हतांश्च गजयोधिनः ।
वारणानां परिस्तोमान्संयुक्तानेककम्बलान्

vaijayantīrvicitrāśca hatāṃśca gajayodhinaḥ |
vāraṇānāṃ paristomānsaṃyuktānekakambalān

विपाटितविचित्राश्च रूपचित्राः कुथास्तथा ।
भिन्नाश्च बहुधा घण्टाः पतद्भिश्चूर्णिता गजैः

vipāṭitavicitrāśca rūpacitrāḥ kuthāstathā |
bhinnāśca bahudhā ghaṇṭāḥ patadbhiścūrṇitā gajaiḥ

वैदूर्यमणिदण्डांश्च पतितांश्चाङ्कुशान्भुवि ।
अश्वानां च युगापीडान्रत्नचित्रानुरश्छदान्

vaidūryamaṇidaṇḍāṃśca patitāṃścāṅkuśānbhuvi |
aśvānāṃ ca yugāpīḍānratnacitrānuraśchadān

विद्धाः सादिध्वजाग्रेषु सुवर्णविकृताः कुथाः ।
विचित्रान्मणिचित्रांश्च जातरूपपरिष्कृतान्

viddhāḥ sādidhvajāgreṣu suvarṇavikṛtāḥ kuthāḥ |
vicitrānmaṇicitrāṃśca jātarūpapariṣkṛtān

अश्वास्तरपरिस्तोमान्राङ्कवान्पतितान्भुवि ।
चूडामणीन्नरेन्द्राणां विचित्राः काञ्चनस्रजः ।
छत्राणि चापविद्धानि चामरव्यजनानि च

aśvāstaraparistomānrāṅkavānpatitānbhuvi |
cūḍāmaṇīnnarendrāṇāṃ vicitrāḥ kāñcanasrajaḥ |
chatrāṇi cāpaviddhāni cāmaravyajanāni ca

चन्द्रनक्षत्रभासैश्च वदनैश्चारुकुण्डलैः ।
क्लृप्तश्मश्रुभिरत्यर्थं वीराणां समलङ्कृतैः ।
वदनैः पश्य सञ्छन्नां महीं शोणितकर्दमाम्

candranakṣatrabhāsaiśca vadanaiścārukuṇḍalaiḥ |
klṛptaśmaśrubhiratyarthaṃ vīrāṇāṃ samalaṅkṛtaiḥ |
vadanaiḥ paśya sañchannāṃ mahīṃ śoṇitakardamām

सजीवांश्च नरान्पश्य कूजमानान्समन्ततः ।
उपास्यमानांश्च बहून्न्यस्तशस्त्रैश्च भूपते ।
ज्ञातिभिश्च जलक्लिन्नान्रोदमानैर्मुहुर्मुहुः

sajīvāṃśca narānpaśya kūjamānānsamantataḥ |
upāsyamānāṃśca bahūnnyastaśastraiśca bhūpate |
jñātibhiśca jalaklinnānrodamānairmuhurmuhuḥ

उत्क्रान्तानपरान्योधाञ्छादयित्वा तरस्विनः ।
पुनर्युद्धाय गच्छन्ति जये लुब्धाः प्रमन्यवः

utkrāntānaparānyodhāñchādayitvā tarasvinaḥ |
punaryuddhāya gacchanti jaye lubdhāḥ pramanyavaḥ

अपरे तत्रतत्रैव परिधावन्ति मानवाः ।
सन्निवृत्ताश्च ते शूरा दृष्टा चैतान्विचेतसः

apare tatratatraiva paridhāvanti mānavāḥ |
sannivṛttāśca te śūrā dṛṣṭā caitānvicetasaḥ

जलं त्यक्त्वा प्रधावन्ति क्रोशमानाः परस्परम् ।
जलं पीत्वा मृतान्पश्य पिबतोऽन्यांश्च भारत

jalaṃ tyaktvā pradhāvanti krośamānāḥ parasparam |
jalaṃ pītvā mṛtānpaśya pibato'nyāṃśca bhārata

परिष्वज्य प्रियानन्ये बान्धवान्बन्धुवत्सलाः ।
विसंज्ञान्समरे योधांस्तत्रतत्र महारणे

pariṣvajya priyānanye bāndhavānbandhuvatsalāḥ |
visaṃjñānsamare yodhāṃstatratatra mahāraṇe

पश्यापरान्नरश्रेष्ठ सन्दष्टोष्ठपुटान्पुनः ।
भृकुटीकुटिलैर्वक्त्रैः प्रेक्षमाणान्महारणम्

paśyāparānnaraśreṣṭha sandaṣṭoṣṭhapuṭānpunaḥ |
bhṛkuṭīkuṭilairvaktraiḥ prekṣamāṇānmahāraṇam

एतत्तवैवानुरूपं कर्मार्जुन महाहवे ।
दिवि वा देवराजस्य त्वया यत्कृतमाहवे

etattavaivānurūpaṃ karmārjuna mahāhave |
divi vā devarājasya tvayā yatkṛtamāhave

एवं तां दर्शयन्कृष्णो युद्धभूमिं किरीटिने ।
गच्छन्नेवाशृणोच्छब्दं दुर्योधनबले महत्

evaṃ tāṃ darśayankṛṣṇo yuddhabhūmiṃ kirīṭine |
gacchannevāśṛṇocchabdaṃ duryodhanabale mahat

शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषं भेरीपणवनिःस्वनम् ।
रथाश्वनरनागानां पादशब्दांश्च दारुणान्

śaṅkhadundubhinirghoṣaṃ bherīpaṇavaniḥsvanam |
rathāśvanaranāgānāṃ pādaśabdāṃśca dāruṇān

प्रविश्य तद्बलं कृष्णस्तुरगैर्वातवेगितैः ।
पाण्ड्येनाभ्यर्दितं सैन्यं त्वदीयं वीक्ष्य विस्मितः

praviśya tadbalaṃ kṛṣṇasturagairvātavegitaiḥ |
pāṇḍyenābhyarditaṃ sainyaṃ tvadīyaṃ vīkṣya vismitaḥ

स हि नानाविधैर्बाणैरिष्वस्त्रप्रवरो युधि ।
न्यहनद्द्विषतां पूगान्गतासूनन्तको यथा

sa hi nānāvidhairbāṇairiṣvastrapravaro yudhi |
nyahanaddviṣatāṃ pūgāngatāsūnantako yathā

गजवाजिमनुष्याणां शरीराणि शितैः शरैः ।
भित्त्वा प्रहरतां श्रेष्ठो विदेहासूनपातयत्

gajavājimanuṣyāṇāṃ śarīrāṇi śitaiḥ śaraiḥ |
bhittvā praharatāṃ śreṣṭho videhāsūnapātayat

शत्रुप्रवीरैरस्त्राणि नानाशस्त्राणि सायकैः ।
छित्त्वा तानवधीच्छत्रून्पाण्ड्यः शक्र इवासुरान्

śatrupravīrairastrāṇi nānāśastrāṇi sāyakaiḥ |
chittvā tānavadhīcchatrūnpāṇḍyaḥ śakra ivāsurān