अध्याय 53: अर्जुन अश्वत्थामा को रणभूमि से हटा देते हैं

ततः समभवद्युद्धं शुक्राङ्गिरसवर्चसोः ।
नक्षत्रमभितो व्योम्नि शुक्राङ्गिरसयोरिव

tataḥ samabhavadyuddhaṃ śukrāṅgirasavarcasoḥ |
nakṣatramabhito vyomni śukrāṅgirasayoriva

सन्तापयन्तावन्योन्यं दीप्तैः शरगभस्तिभिः ।
लोकत्रासकरावास्तां विमार्गस्थौ ग्रहाविव

santāpayantāvanyonyaṃ dīptaiḥ śaragabhastibhiḥ |
lokatrāsakarāvāstāṃ vimārgasthau grahāviva

ततोऽविध्यद्धुवोर्मध्ये नाराचैरर्जुनो भृशम् ।
स तेन विबभौ द्रौणिरूर्ध्वरश्मिर्यथा रविः

tato'vidhyaddhuvormadhye nārācairarjuno bhṛśam |
sa tena vibabhau drauṇirūrdhvaraśmiryathā raviḥ

अथ कृष्णौ शरशतैरश्वत्थाम्नाऽर्दितौ भृशम् ।
स्वरश्मिजालविकचौ युगान्तार्काविवासुतः

atha kṛṣṇau śaraśatairaśvatthāmnā'rditau bhṛśam |
svaraśmijālavikacau yugāntārkāvivāsutaḥ

ततोऽर्जुनः सर्वतोधारमस्त्र--
मवासृजद्वासुदेवेऽभिभूते ।
द्रौणायनिश्चाभ्यहनत्पृषत्कै--
र्वज्राग्निवैवस्वतदण्डकल्पैः

tato'rjunaḥ sarvatodhāramastra--
mavāsṛjadvāsudeve'bhibhūte |
drauṇāyaniścābhyahanatpṛṣatkai--
rvajrāgnivaivasvatadaṇḍakalpaiḥ

स केशवं चार्जुनं चातितेजा
विव्याध मर्मस्वतिरौद्रकर्मा ।
बाणैः सुमुक्तैरतितीव्रवेगै--
र्यैराहतो मृत्युरपि व्यथेत

sa keśavaṃ cārjunaṃ cātitejā
vivyādha marmasvatiraudrakarmā |
bāṇaiḥ sumuktairatitīvravegai--
ryairāhato mṛtyurapi vyatheta

द्रौणेरिषूनिषुभिः सन्निवार्य
व्यायच्छतस्तद्द्विगुणैः सुपुङ्खैः ।
तं साश्वसूतध्वजमेकवीर--
मावृत्य संशप्तकसैन्यमार्च्छत्

drauṇeriṣūniṣubhiḥ sannivārya
vyāyacchatastaddviguṇaiḥ supuṅkhaiḥ |
taṃ sāśvasūtadhvajamekavīra--
māvṛtya saṃśaptakasainyamārcchat

धनूंषि बाणानिषुधीर्धनुर्ज्याः
पाणीन्भुजान्पाणिगतं च शस्त्रम् ।
छत्राणि केतूंस्तुरगान्रथेषां
वस्त्राणि माल्यान्यथा भूषणानि

dhanūṃṣi bāṇāniṣudhīrdhanurjyāḥ
pāṇīnbhujānpāṇigataṃ ca śastram |
chatrāṇi ketūṃsturagānratheṣāṃ
vastrāṇi mālyānyathā bhūṣaṇāni

चर्माणि वर्माणि मनोरमाणि
प्रसह्य चैषां स शिरांसि चैव ।
स्रिच्छेद पार्थो द्विषतां सुमुक्तै--
र्बाणैः स्थितानामपराङ्मुखानाम्

carmāṇi varmāṇi manoramāṇi
prasahya caiṣāṃ sa śirāṃsi caiva |
sriccheda pārtho dviṣatāṃ sumuktai--
rbāṇaiḥ sthitānāmaparāṅmukhānām

सुकल्पिताः स्मन्दनवाजिनागाः
समास्थिताः कृतयत्नैर्नृवीरैः ।
पार्थेरितैर्बाणशतैर्निरस्ता--
स्तैरेव सार्धं नृवरैर्विनेशुः

sukalpitāḥ smandanavājināgāḥ
samāsthitāḥ kṛtayatnairnṛvīraiḥ |
pārtheritairbāṇaśatairnirastā--
staireva sārdhaṃ nṛvarairvineśuḥ

पद्मार्कपूर्णेन्दुनिभाननानि
किरीटमाल्याभरणोज्ज्वलानि ।
भल्लार्धचन्द्रक्षुरसन्निकृत्ता--
न्यपातयच्छत्रुशिरांस्यजस्रम्

padmārkapūrṇendunibhānanāni
kirīṭamālyābharaṇojjvalāni |
bhallārdhacandrakṣurasannikṛttā--
nyapātayacchatruśirāṃsyajasram

अथ द्विपैर्दैत्यरिपुद्विपाभै--
र्देवारिकल्पा बलमन्युकल्पैः ।
कलिङ्गवङ्गाङ्गनिषादवीरा
जिघांसवः पाण्डवमभ्यधावन्

atha dvipairdaityaripudvipābhai--
rdevārikalpā balamanyukalpaiḥ |
kaliṅgavaṅgāṅganiṣādavīrā
jighāṃsavaḥ pāṇḍavamabhyadhāvan

तेषां द्विपानां निचकर्त पार्थो
वर्माणि चर्माणि करान्नियन्तॄन् ।
ध्वजाः पताकाश्च ततः प्रपेतु--
र्वज्राहतानीव गिरेः शिरांसि

teṣāṃ dvipānāṃ nicakarta pārtho
varmāṇi carmāṇi karānniyantṝn |
dhvajāḥ patākāśca tataḥ prapetu--
rvajrāhatānīva gireḥ śirāṃsi

तेषु प्रभग्नेषु गुरोस्तनूजं
बाणैः किरीटि नवसूर्यवर्णैः ।
प्रच्छादयामास महाभ्रजालै--
र्वायुः समुद्यन्तमिवांशुमन्तम्

teṣu prabhagneṣu gurostanūjaṃ
bāṇaiḥ kirīṭi navasūryavarṇaiḥ |
pracchādayāmāsa mahābhrajālai--
rvāyuḥ samudyantamivāṃśumantam

ततोऽर्जुनेषूनिषुभिर्निरस्य
द्रौणिः शितैरर्जुनवासुदेवौ ।
प्रच्छादयित्वा दिवि चन्द्रसूर्यौ
ननाद सोऽम्भोद इवातपान्ते

tato'rjuneṣūniṣubhirnirasya
drauṇiḥ śitairarjunavāsudevau |
pracchādayitvā divi candrasūryau
nanāda so'mbhoda ivātapānte

तमर्जुनस्तांश्च पुनस्त्वदीया--
नभ्यर्दितस्तैरभिसृत्य शस्त्रैः ।
वाणान्धकारं सहसैव कृत्त्वा
विव्याध पार्थो वरहेमपुङ्खैः

tamarjunastāṃśca punastvadīyā--
nabhyarditastairabhisṛtya śastraiḥ |
vāṇāndhakāraṃ sahasaiva kṛttvā
vivyādha pārtho varahemapuṅkhaiḥ

नाप्याददत्सन्दधन्नैव मुञ्च--
न्बाणान्रथेऽदृश्यत सव्यसाची ।
रथांश्च नागांस्तुरगान्पदातीन्
संस्यूतदेहान्ददृशुर्हतांश्च

nāpyādadatsandadhannaiva muñca--
nbāṇānrathe'dṛśyata savyasācī |
rathāṃśca nāgāṃsturagānpadātīn
saṃsyūtadehāndadṛśurhatāṃśca

सन्धाय नाराचवरान्दशाशु
द्रौणिस्त्वरन्नेकमिवोत्ससर्ज ।
तेषां च पञ्चार्जुनमभ्यविध्य--
न्पञ्चाच्युतं निर्बिभुदुः सुपुङ्खाः

sandhāya nārācavarāndaśāśu
drauṇistvarannekamivotsasarja |
teṣāṃ ca pañcārjunamabhyavidhya--
npañcācyutaṃ nirbibhuduḥ supuṅkhāḥ

तैराहतौ सर्वमनुष्यमुख्या--
वसृक्स्रवन्तौ धनदेन्द्रकल्पौ ।
समाप्तविद्येन तथाऽभिभूतौ
हतौ रणे ताविति मेनिरेऽन्ये

tairāhatau sarvamanuṣyamukhyā--
vasṛksravantau dhanadendrakalpau |
samāptavidyena tathā'bhibhūtau
hatau raṇe tāviti menire'nye

अथार्जुनं प्राह दशार्हनाथः
प्रमाद्यसे किं जहि योधमेतम् ।
कुर्याद्धि दोषं समुपेक्षितोऽयं
कष्टो भवेद्व्याधिरिवाक्रियावान्

athārjunaṃ prāha daśārhanāthaḥ
pramādyase kiṃ jahi yodhametam |
kuryāddhi doṣaṃ samupekṣito'yaṃ
kaṣṭo bhavedvyādhirivākriyāvān

तथेति चोक्त्वाऽच्युतमप्रमादी
द्रौणेः प्रहस्याशु किरीटमाली ।
भुजौ वरौ चन्दनसारदिग्धौ
वक्षः शिरोऽथाप्रतिमौ तथोरू

tatheti coktvā'cyutamapramādī
drauṇeḥ prahasyāśu kirīṭamālī |
bhujau varau candanasāradigdhau
vakṣaḥ śiro'thāpratimau tathorū

गाण्डीवमुक्तैः कुपिताहिकल्पै--
द्रौणिं शरैः संयति निर्बिभेद ।
छित्त्वा तु रश्मींस्तुरगानविध्य--
त्ते तं रणादूहुरतीव दूरम्

gāṇḍīvamuktaiḥ kupitāhikalpai--
drauṇiṃ śaraiḥ saṃyati nirbibheda |
chittvā tu raśmīṃsturagānavidhya--
tte taṃ raṇādūhuratīva dūram

स तैर्हृतो वातजवैस्तुरङ्गै-
र्द्रौणिर्दृढं पार्थशराभिभूतः ।
आवृत्य नैव व्यषहत्स योद्धुं
पार्थेन सार्धं मतिमान्विमृश्य ।

sa tairhṛto vātajavaisturaṅgai-
rdrauṇirdṛḍhaṃ pārthaśarābhibhūtaḥ |
āvṛtya naiva vyaṣahatsa yoddhuṃ
pārthena sārdhaṃ matimānvimṛśya |

जानञ्जयं नियतं वृष्णिवीरे
धनञ्जये चाङ्गिरसां वरिष्ठः ॥
विवेश कर्णस्य बलं तरस्वी
भग्नोत्साहः क्षीणवाणास्त्रयोगः

jānañjayaṃ niyataṃ vṛṣṇivīre
dhanañjaye cāṅgirasāṃ variṣṭhaḥ ||
viveśa karṇasya balaṃ tarasvī
bhagnotsāhaḥ kṣīṇavāṇāstrayogaḥ

प्रतीपकामे तु रणादश्वत्थाम्नि हृते हयैः ।
मन्त्रौषधिक्रियायोगैर्व्याधौ देहादिवाहृते

pratīpakāme tu raṇādaśvatthāmni hṛte hayaiḥ |
mantrauṣadhikriyāyogairvyādhau dehādivāhṛte

संशप्तकानभिमुखौ प्रयातौ केशवार्जुनौ ।
वातोद्वूतपताकेन स्यन्दनेनौघनादिना

saṃśaptakānabhimukhau prayātau keśavārjunau |
vātodvūtapatākena syandanenaughanādinā