अध्याय 52: संशप्तकों के बीच अश्वत्थामा अर्जुन को ललकारता है

कथं संशप्तकैः सार्धमर्जुनस्याभवद्रणः ।
सूतपुत्रस्य पाञ्चालैः कथं युद्धं प्रवर्तितम्

kathaṃ saṃśaptakaiḥ sārdhamarjunasyābhavadraṇaḥ |
sūtaputrasya pāñcālaiḥ kathaṃ yuddhaṃ pravartitam

अश्वत्थाम्नस्तु यद्युद्धमर्जुनस्य च सञ्जय ।
अन्येषां च मदीयानां पाण्डवैस्तद्ब्रवीहि मे

aśvatthāmnastu yadyuddhamarjunasya ca sañjaya |
anyeṣāṃ ca madīyānāṃ pāṇḍavaistadbravīhi me

शृणु राजन्यथावृत्तं सङ्ग्रामं ब्रुवतो मम ।
वीराणां शत्रुभिः सार्धं देहपाप्मविनाशनम्

śṛṇu rājanyathāvṛttaṃ saṅgrāmaṃ bruvato mama |
vīrāṇāṃ śatrubhiḥ sārdhaṃ dehapāpmavināśanam

पार्थः संशप्तकबलं प्रविश्यार्णवसन्निभम् ।
व्यक्षोभयदमित्रघ्नो महावात इवार्णवम्

pārthaḥ saṃśaptakabalaṃ praviśyārṇavasannibham |
vyakṣobhayadamitraghno mahāvāta ivārṇavam

पूर्णचन्द्राभवक्राणि स्वक्षिभ्रूदशनानि च ।
शिरांस्युन्मथ्य वीराणां शितैर्भल्लैर्धनञ्जयः ।
सन्तस्तार क्षितिं क्षिप्रं विनालैर्नलिनैरिव

pūrṇacandrābhavakrāṇi svakṣibhrūdaśanāni ca |
śirāṃsyunmathya vīrāṇāṃ śitairbhallairdhanañjayaḥ |
santastāra kṣitiṃ kṣipraṃ vinālairnalinairiva

सुवृत्तानायतान्पुष्टांश्चन्दनागुरुभूषितान् ।
सायुधान्सतलत्रांश्च पञ्चास्योरगसन्निभान् ।
बाहून्क्षुरैरमित्राणां चिच्छेद समरेऽर्जुनः

suvṛttānāyatānpuṣṭāṃścandanāgurubhūṣitān |
sāyudhānsatalatrāṃśca pañcāsyoragasannibhān |
bāhūnkṣurairamitrāṇāṃ ciccheda samare'rjunaḥ

धुर्यान्धुर्योतरान्सूतान्ध्वजांश्चापानि सायकान् ।
पाणीन्नितान्तनिशितैर्भल्लैश्चिच्छेद पाण्डवः

dhuryāndhuryotarānsūtāndhvajāṃścāpāni sāyakān |
pāṇīnnitāntaniśitairbhallaiściccheda pāṇḍavaḥ

रथान्द्विपान्हयांश्चैव सारोहानर्जुनो युधि ।
शरैरनेकसाहस्रैर्निन्ये राजन्यमक्षयम्

rathāndvipānhayāṃścaiva sārohānarjuno yudhi |
śarairanekasāhasrairninye rājanyamakṣayam

तं प्रवीराः सुसंरब्धा नर्दमाना इवर्षभाः ।
वासितार्थमिव क्रुद्धमभिद्रुत्य महोत्कटाः ।
निघ्न्तमभिजघ्नुस्ते शरैः शृङ्गैरिवर्षभाः

taṃ pravīrāḥ susaṃrabdhā nardamānā ivarṣabhāḥ |
vāsitārthamiva kruddhamabhidrutya mahotkaṭāḥ |
nighntamabhijaghnuste śaraiḥ śṛṅgairivarṣabhāḥ

तस्य तेषां च तद्युद्वमभवद्रोमहर्षणम् ।
त्रैलोक्यविजये यद्वद्दैत्यानां सह वज्रिणा

tasya teṣāṃ ca tadyudvamabhavadromaharṣaṇam |
trailokyavijaye yadvaddaityānāṃ saha vajriṇā

अस्त्रैस्त्राणि संवार्य द्विषतां सर्वतोऽर्जुनः ।
इषुभिर्बहुभिस्तूर्णं विद्व्वा प्राणाञ्जहार सः

astraistrāṇi saṃvārya dviṣatāṃ sarvato'rjunaḥ |
iṣubhirbahubhistūrṇaṃ vidvvā prāṇāñjahāra saḥ

छिन्नत्रिवेणुचक्राक्षान्हतयोधान्ससारथीन् ।
विध्वस्तायुधतूणीरान्समुन्मथितकेतनान्

chinnatriveṇucakrākṣānhatayodhānsasārathīn |
vidhvastāyudhatūṇīrānsamunmathitaketanān

सञ्छिन्नयोक्ररश्मीषान्वित्रिवेणून्विकूबरान् ।
विस्रस्तबन्धुरयुगान्विस्रस्ताक्षप्रमण्डलान्

sañchinnayokraraśmīṣānvitriveṇūnvikūbarān |
visrastabandhurayugānvisrastākṣapramaṇḍalān

रथान्विशकलीकुर्वन्महाभ्राणीव मारुतः

rathānviśakalīkurvanmahābhrāṇīva mārutaḥ

विस्मापकं प्रेक्षकाणां द्विषतां भयवर्धनम् ।
महारथसहस्रस्य समं कर्माकरोज्जयः

vismāpakaṃ prekṣakāṇāṃ dviṣatāṃ bhayavardhanam |
mahārathasahasrasya samaṃ karmākarojjayaḥ

सिद्धदेवर्षिसङ्घाश्च चारणाश्चापि तुष्टुवुः

siddhadevarṣisaṅghāśca cāraṇāścāpi tuṣṭuvuḥ

देवदुन्दुभयो नेदुः पुष्पवर्षाणि चापतन् ।
केशवार्जुनयोर्मूर्ध्नि प्राह वाक्वाशरीरिणी

devadundubhayo neduḥ puṣpavarṣāṇi cāpatan |
keśavārjunayormūrdhni prāha vākvāśarīriṇī

चन्द्राग्न्यनिलसूर्याणां कान्तिदीप्तिबलद्युतीः ।
यौ सदा बिभ्रतुर्वीराविमौ तौ केशवार्जुनौ

candrāgnyanilasūryāṇāṃ kāntidīptibaladyutīḥ |
yau sadā bibhraturvīrāvimau tau keśavārjunau

ब्रह्मेशानाविव पुरा वीरावेकरथे स्थितौ ।
सर्वभूतवरौ वीरौ नरनारायणाविमौ

brahmeśānāviva purā vīrāvekarathe sthitau |
sarvabhūtavarau vīrau naranārāyaṇāvimau

इत्येतन्महदाश्चर्यं दृष्ट्वा श्रुत्वा च भारत ।
अश्वत्थामा सुसङ्क्रुद्धः कृष्णावभ्यद्रवद्रणे

ityetanmahadāścaryaṃ dṛṣṭvā śrutvā ca bhārata |
aśvatthāmā susaṅkruddhaḥ kṛṣṇāvabhyadravadraṇe

अथ पाण्डवमस्यन्तममित्रान्तकराञ्छरान् ।
सेषुणा पाणिनाऽऽहूय प्रहसन्द्रौणिरब्रवीत्

atha pāṇḍavamasyantamamitrāntakarāñcharān |
seṣuṇā pāṇinā''hūya prahasandrauṇirabravīt

यदि मां मन्यसे वीर प्राप्तमर्हमिहातिथिम् ।
ततः सर्वात्मना त्वद्य युद्वातिथ्यं प्रयच्छ मे

yadi māṃ manyase vīra prāptamarhamihātithim |
tataḥ sarvātmanā tvadya yudvātithyaṃ prayaccha me

एवमाचार्यपुत्रेण समाहूतो युयुत्सया ।
बहुमेनेऽर्जुनोऽऽत्मानमिति चाह जनार्दनम्

evamācāryaputreṇa samāhūto yuyutsayā |
bahumene'rjuno''tmānamiti cāha janārdanam

संशप्तकाश्च मे वध्या द्रौणिराह्वयते च माम् ।
यदत्रानन्तरं प्राप्तं शंस मे तद्वि माधव

saṃśaptakāśca me vadhyā drauṇirāhvayate ca mām |
yadatrānantaraṃ prāptaṃ śaṃsa me tadvi mādhava

आतिथ्यकर्माभ्युत्थाय दीयतां यदि मन्यसे ।
एवमुक्तोऽवहत्पार्थं कृष्णोद्रोणात्मजान्तिके

ātithyakarmābhyutthāya dīyatāṃ yadi manyase |
evamukto'vahatpārthaṃ kṛṣṇodroṇātmajāntike

शैक्ष्येण विधिनाऽऽहूतं वायुरिन्द्रमिवाध्वरे ।
तमामन्त्र्यैकमनसं केशवो द्रौणिमब्रवीत्

śaikṣyeṇa vidhinā''hūtaṃ vāyurindramivādhvare |
tamāmantryaikamanasaṃ keśavo drauṇimabravīt

अश्वत्थामन्स्थिरो भूत्वा प्रहराशु सहस्व च ।
निर्वेष्टुं भर्तृपिण्डं हि कालोऽयमुपजीविनाम्

aśvatthāmansthiro bhūtvā praharāśu sahasva ca |
nirveṣṭuṃ bhartṛpiṇḍaṃ hi kālo'yamupajīvinām

सूक्ष्मो विवादो विप्राणां सूक्ष्मौ क्षास्त्रौ जयाजयौ

sūkṣmo vivādo viprāṇāṃ sūkṣmau kṣāstrau jayājayau

नहि संक्षमसे मोहाद्दिव्यां पार्थस्य सत्क्रियाम् ।
समाप्तिमिच्छन्युध्यस्व स्यिरो भूत्वाऽद्य पाण्डवं

nahi saṃkṣamase mohāddivyāṃ pārthasya satkriyām |
samāptimicchanyudhyasva syiro bhūtvā'dya pāṇḍavaṃ

इत्युक्तो वासुदेवेन तथेत्युक्त्वा द्विजोत्तमः ।
विव्याध केशवं षष्ट्या नाराचैरर्जुनं त्रिभिः

ityukto vāsudevena tathetyuktvā dvijottamaḥ |
vivyādha keśavaṃ ṣaṣṭyā nārācairarjunaṃ tribhiḥ

तस्यार्जुनः सुसङ्क्रुद्धस्त्रिभिर्बाणैः शरासनम् ।
चिच्छेदाथान्यदादत्त द्रौणिर्घोरतरं धनुः

tasyārjunaḥ susaṅkruddhastribhirbāṇaiḥ śarāsanam |
cicchedāthānyadādatta drauṇirghorataraṃ dhanuḥ

सज्यं कृत्वा निमेषाच्च विव्याधार्जुनकेशवौ ।
त्रिभिः शतैर्वासुदेवं सहस्रेण च पाण्डवम्

sajyaṃ kṛtvā nimeṣācca vivyādhārjunakeśavau |
tribhiḥ śatairvāsudevaṃ sahasreṇa ca pāṇḍavam

ततः शरसहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च ।
ससृजे द्रौणिरायस्तः स्तम्भयामास चार्जुनम्

tataḥ śarasahasrāṇi prayutānyarbudāni ca |
sasṛje drauṇirāyastaḥ stambhayāmāsa cārjunam

इषुधेर्धनुषो ज्यायास्त्वङ्गुलिभ्यश्च मारिष ।
बाह्वोः कराभ्यामुरसो वदनाद्व्राणनेत्रतः

iṣudherdhanuṣo jyāyāstvaṅgulibhyaśca māriṣa |
bāhvoḥ karābhyāmuraso vadanādvrāṇanetrataḥ

कर्णाभ्यां शिरसोऽङ्गेभ्यो लोमवर्मभ्य एव च ।
रथध्वजाभ्यां च शरा निष्पेतुर्ब्रह्मवादिनः

karṇābhyāṃ śiraso'ṅgebhyo lomavarmabhya eva ca |
rathadhvajābhyāṃ ca śarā niṣpeturbrahmavādinaḥ

शरजालेन महता बद्ध्वा माधवपाण्डवौ ।
ननाद सुदितो द्रौणिर्महामेघौघनिःस्वनम्

śarajālena mahatā baddhvā mādhavapāṇḍavau |
nanāda sudito drauṇirmahāmeghaughaniḥsvanam

तैः पतद्भिर्महाराज द्रौणिमुक्तैः समन्ततः ।
सञ्छादितौ रथस्थौ तावुभौ कृष्णधनञ्जयौ

taiḥ patadbhirmahārāja drauṇimuktaiḥ samantataḥ |
sañchāditau rathasthau tāvubhau kṛṣṇadhanañjayau

ततः शरशतैस्तीक्ष्णैर्भारद्वाजः प्रतापवान् ।
निश्चेष्टा तावुभौ चक्रे रणे माधवपाण्डवौ

tataḥ śaraśataistīkṣṇairbhāradvājaḥ pratāpavān |
niśceṣṭā tāvubhau cakre raṇe mādhavapāṇḍavau

महाकृतमभूत् सर्वं स्थावरं जङ्गमं तथा ।
चराचरसा मोप्तारौ दृष्ट्वा सञ्छादितौ शरैः

mahākṛtamabhūt sarvaṃ sthāvaraṃ jaṅgamaṃ tathā |
carācarasā moptārau dṛṣṭvā sañchāditau śaraiḥ

सिद्धचारxxxxxश्च संपेतुर्शै समन्ततः ।
अपि xxxxxxxx लोकानामिति चाब्रुवन्

siddhacāraxxxxxśca saṃpeturśai samantataḥ |
api xxxxxxxx lokānāmiti cābruvan

न मया xxxxxxxxxx राजन्दृष्टपृर्वः पराकमः ।
xxxxxxxxxxxx कृष्णो छादयतो रणे

na mayā xxxxxxxxxx rājandṛṣṭapṛrvaḥ parākamaḥ |
xxxxxxxxxxxx kṛṣṇo chādayato raṇe

xxxxxxxxxxxशब्दं रथानां त्रासनं रणे ।
xxxxxxxxxx राजन्सिंहस्य नदतो यथा

xxxxxxxxxxxśabdaṃ rathānāṃ trāsanaṃ raṇe |
xxxxxxxxxx rājansiṃhasya nadato yathā

चरतो युद्धे सव्यं दक्षिणमस्यतः ।
विद्युदम्भोधरस्येव भ्राजमाना व्यदृश्यत

carato yuddhe savyaṃ dakṣiṇamasyataḥ |
vidyudambhodharasyeva bhrājamānā vyadṛśyata

स तदा क्षिप्रकारी च दृढहस्तश्च पाण्डवः ।
प्रमोहं परमं गत्वा प्रेक्षन्नास्ते धनञ्जयः

sa tadā kṣiprakārī ca dṛḍhahastaśca pāṇḍavaḥ |
pramohaṃ paramaṃ gatvā prekṣannāste dhanañjayaḥ

विक्रमं चरतो युद्धे सव्यं दक्षिणमस्यतः ।
विक्रमं च हृतं मेने आत्मनस्तेन संयुगे

vikramaṃ carato yuddhe savyaṃ dakṣiṇamasyataḥ |
vikramaṃ ca hṛtaṃ mene ātmanastena saṃyuge

अथास्य समरे राजन्वपुरासीत्सुदुर्दृशम् ।
द्रौणेस्तत्कुर्वतः कर्म यादृग्रूपं पिनाकिनः

athāsya samare rājanvapurāsītsudurdṛśam |
drauṇestatkurvataḥ karma yādṛgrūpaṃ pinākinaḥ

वर्धमाने ततस्तत्र द्रोणपुत्रे विशाम्पते ।
हीयमाने च कौन्तेये कृष्णं रोषः समाविशत्

vardhamāne tatastatra droṇaputre viśāmpate |
hīyamāne ca kaunteye kṛṣṇaṃ roṣaḥ samāviśat

स रोषान्निश्वसन्राजन्निर्दहन्निव चक्षुषा ।
द्रौणिं ददर्श सङ्ग्रामे फल्गुनं च मुहुर्मुहुः

sa roṣānniśvasanrājannirdahanniva cakṣuṣā |
drauṇiṃ dadarśa saṅgrāme phalgunaṃ ca muhurmuhuḥ

ततः कृष्णोऽब्रवीत्क्रुद्धः पार्थं सप्रणयं वचः

tataḥ kṛṣṇo'bravītkruddhaḥ pārthaṃ sapraṇayaṃ vacaḥ

अत्यद्भुततमिदं पार्थ त्वयि पश्यामि संयुगे ।
यत्त्वां विशेषयत्याजौ द्रोणपुत्रोऽद्य भारत

atyadbhutatamidaṃ pārtha tvayi paśyāmi saṃyuge |
yattvāṃ viśeṣayatyājau droṇaputro'dya bhārata

कच्चित्ते गाण्डिवं हस्ते मुष्टिर्वा न व्यशीर्यत ।
कच्चिद्वीर्यं यथापूर्वं भुजयोर्वा बलं तव

kaccitte gāṇḍivaṃ haste muṣṭirvā na vyaśīryata |
kaccidvīryaṃ yathāpūrvaṃ bhujayorvā balaṃ tava

उदीर्यमाणं हि रणे पश्यामि द्रौणिमाहवे ।
गुरुपुत्र इति ह्येनं मानयन्पाण्डवर्षभ ।
उपेक्षां मा कृथाः पार्थ नायं काल उपेक्षितुम्

udīryamāṇaṃ hi raṇe paśyāmi drauṇimāhave |
guruputra iti hyenaṃ mānayanpāṇḍavarṣabha |
upekṣāṃ mā kṛthāḥ pārtha nāyaṃ kāla upekṣitum

पश्य माधव दौरात्म्यं गुरुपुत्रस्य मां प्रति ।
वधं प्राप्तौ मन्यते नौ प्रावेश्य शवरेश्मनि ।
एषोस्मि हन्मि सङ्कल्पं शिक्षया च बलेन च

paśya mādhava daurātmyaṃ guruputrasya māṃ prati |
vadhaṃ prāptau manyate nau prāveśya śavareśmani |
eṣosmi hanmi saṅkalpaṃ śikṣayā ca balena ca

एवमुक्त्वाऽस्य चिच्छेद भल्लैः कर्मारमार्जितैः ।
धनुश्छत्रं पताकां च रथशक्तिं गदां वराम्

evamuktvā'sya ciccheda bhallaiḥ karmāramārjitaiḥ |
dhanuśchatraṃ patākāṃ ca rathaśaktiṃ gadāṃ varām

अश्वत्थाम्नः शरानस्ताञ्छित्त्वैकैकं त्रिधा त्रिधा ।
व्यधमद्भरतश्रेष्ठो नीहारमिव मारुतः

aśvatthāmnaḥ śarānastāñchittvaikaikaṃ tridhā tridhā |
vyadhamadbharataśreṣṭho nīhāramiva mārutaḥ

ततः संशप्तकान्भूयः साश्वसूतरथद्विपान् ।
ध्वजपत्तिगणानुर्ग्रैर्बाणैर्विव्याध पाण्डवः

tataḥ saṃśaptakānbhūyaḥ sāśvasūtarathadvipān |
dhvajapattigaṇānurgrairbāṇairvivyādha pāṇḍavaḥ

ये ये ददृशिरे तत्र यद्यद्रूपास्तदा जनाः ।
ते ते तत्र शरैर्व्याप्तं मेनिरेऽऽत्मानमात्मना

ye ye dadṛśire tatra yadyadrūpāstadā janāḥ |
te te tatra śarairvyāptaṃ menire''tmānamātmanā

ते गाण्डीवप्रमुक्तास्तु नानारूपाः पतत्रिणः ।
क्रोशे साग्रे स्थिताञ्जघ्नुर्द्विपांश्च पुरुषान्रणे

te gāṇḍīvapramuktāstu nānārūpāḥ patatriṇaḥ |
krośe sāgre sthitāñjaghnurdvipāṃśca puruṣānraṇe

भल्लैश्छिन्नाः कराः पेतुः करिणां मदवर्षिणाम् ।
यथा वने परशुभिर्निकृत्ताः शाल्मलिद्रुमाः

bhallaiśchinnāḥ karāḥ petuḥ kariṇāṃ madavarṣiṇām |
yathā vane paraśubhirnikṛttāḥ śālmalidrumāḥ

पश्चात्तु शैलवत्पतुस्ते गजाः सह सादिभिः ।
वज्रिवज्रावमथिता यथैवाद्रिचयास्तथा

paścāttu śailavatpatuste gajāḥ saha sādibhiḥ |
vajrivajrāvamathitā yathaivādricayāstathā

गन्धर्वनगराकारान्रथांश्चैव सुकल्पितान् ।
विनीतैर्जवनैर्युक्तानास्थितान्युद्वदुर्मदैः

gandharvanagarākārānrathāṃścaiva sukalpitān |
vinītairjavanairyuktānāsthitānyudvadurmadaiḥ

शरैर्विशकलीकुर्वन्नमित्रानभ्यवीवृषत् ।
स्वलङ्कृतानश्वसादीन्पत्तींश्चाहन्धनञ्जयः

śarairviśakalīkurvannamitrānabhyavīvṛṣat |
svalaṅkṛtānaśvasādīnpattīṃścāhandhanañjayaḥ

धनञ्जययुगान्तार्कः संशप्तकमहार्णवम् ।
व्यशोषयत दुःशोषं तीक्ष्णैः शरगभस्तिभिः

dhanañjayayugāntārkaḥ saṃśaptakamahārṇavam |
vyaśoṣayata duḥśoṣaṃ tīkṣṇaiḥ śaragabhastibhiḥ

पुनर्द्रौणिमहाशैलं नाराचैर्वज्रसन्निभैः ।
निर्बिभेद महावेगैस्त्वरन्वज्रीव पर्वतम्

punardrauṇimahāśailaṃ nārācairvajrasannibhaiḥ |
nirbibheda mahāvegaistvaranvajrīva parvatam

तमाचार्यसुतः क्रुद्धः साश्वयन्तारमाशुगैः ।
युयुत्सुरागमद्योद्धुं पार्थस्तानच्छिनच्छरान्

tamācāryasutaḥ kruddhaḥ sāśvayantāramāśugaiḥ |
yuyutsurāgamadyoddhuṃ pārthastānacchinaccharān

ततः परमसङ्क्रुद्धः काण्डकोशमवासृजत् ।
अश्वत्थामाभिरूपाय गृहानतिथये यथा

tataḥ paramasaṅkruddhaḥ kāṇḍakośamavāsṛjat |
aśvatthāmābhirūpāya gṛhānatithaye yathā

अथ संशप्तकांस्त्यक्त्वा पाण्डवो द्रौणिमभ्ययात् ।
अपाङ्क्तेयानिव त्यक्त्वा दाता पाङ्क्तेयमर्थिनम्

atha saṃśaptakāṃstyaktvā pāṇḍavo drauṇimabhyayāt |
apāṅkteyāniva tyaktvā dātā pāṅkteyamarthinam

स्थिताः संशप्तका राजन्दृष्ट्वा युद्वं महात्मनोः

sthitāḥ saṃśaptakā rājandṛṣṭvā yudvaṃ mahātmanoḥ