अध्याय 38: शल्य और कर्ण का वाक्युद्ध, दुर्योधन शान्त करते हैं

इति शल्य विजानीहि हन्त भूयो ब्रवीमि ते ।
उन्यमानं मया सम्यक्त्वमेकाग्रमनाः शृणु

iti śalya vijānīhi hanta bhūyo bravīmi te |
unyamānaṃ mayā samyaktvamekāgramanāḥ śṛṇu

ब्राह्मणः किल नो गेहमध्यगच्छत्पुराऽतिथिः ।
आचारं तत्र सम्प्रेक्ष्य प्रीतो वचनमब्रवीत्

brāhmaṇaḥ kila no gehamadhyagacchatpurā'tithiḥ |
ācāraṃ tatra samprekṣya prīto vacanamabravīt

मया हिमवतः शृङ्गमेकेनाध्युषितं चिरम् ।
दृष्टाश्च बहवो देशा नानाधर्मसमावृताः

mayā himavataḥ śṛṅgamekenādhyuṣitaṃ ciram |
dṛṣṭāśca bahavo deśā nānādharmasamāvṛtāḥ

न च केन च धर्मेण विरुध्यन्ते प्रजा इमाः ।
सर्वाश्चाप्याचरन्धर्मं यदुक्तं वेदपारगैः

na ca kena ca dharmeṇa virudhyante prajā imāḥ |
sarvāścāpyācarandharmaṃ yaduktaṃ vedapāragaiḥ

अटता तु मया देशान्नानाधर्मसमाकुलान् ।
आगच्छता महाराज बाह्लीकेषु निशामितम्

aṭatā tu mayā deśānnānādharmasamākulān |
āgacchatā mahārāja bāhlīkeṣu niśāmitam

तत्र वै ब्राह्मणो भूत्वा पुनर्भवति क्षत्रियः ।
वैश्यः शूद्रश्च बाह्लीकस्ततो भवति नापितः

tatra vai brāhmaṇo bhūtvā punarbhavati kṣatriyaḥ |
vaiśyaḥ śūdraśca bāhlīkastato bhavati nāpitaḥ

नापितश्च ततो भूत्वा पुनर्भवति ब्राह्मणः ।
द्विजो भूत्वा च तत्रैव पुनर्दासोऽभिजायते

nāpitaśca tato bhūtvā punarbhavati brāhmaṇaḥ |
dvijo bhūtvā ca tatraiva punardāso'bhijāyate

भवन्त्येककुले विप्राः शिष्टा ये कामचारिणः ।
गान्धारा मद्रकाश्चैव बाह्लीकाश्चाप्यतेजसः

bhavantyekakule viprāḥ śiṣṭā ye kāmacāriṇaḥ |
gāndhārā madrakāścaiva bāhlīkāścāpyatejasaḥ

एतन्मया श्रुतं तत्र धर्मसङ्करकारकम् ।
कृत्स्नामटित्वा पृथिवीं बाह्लीकेषु विपर्ययः

etanmayā śrutaṃ tatra dharmasaṅkarakārakam |
kṛtsnāmaṭitvā pṛthivīṃ bāhlīkeṣu viparyayaḥ

इति शल्य विजानीहि हन्त भूयो ब्रवीमि ते ।
यदप्यन्योऽब्रवीद्वाक्यं बाह्लीकानां विकुत्सितं

iti śalya vijānīhi hanta bhūyo bravīmi te |
yadapyanyo'bravīdvākyaṃ bāhlīkānāṃ vikutsitaṃ

आनीयेहाक्षता काचिदारट्टात्किल दस्युभिः ।
अधर्मतश्चोपयाता सा तानभ्यशपत्ततः

ānīyehākṣatā kācidāraṭṭātkila dasyubhiḥ |
adharmataścopayātā sā tānabhyaśapattataḥ

बालां बन्धुमतीं यन्मामधर्मेणोपगच्छथ ।
तस्मात्कुमार्यः स्वैरिण्यो भविष्यन्ति कुलेषु वः

bālāṃ bandhumatīṃ yanmāmadharmeṇopagacchatha |
tasmātkumāryaḥ svairiṇyo bhaviṣyanti kuleṣu vaḥ

न चैवास्मात्प्रमोक्षध्वं घोराच्छापान्नराधमाः ।
तस्मात्तेषां भागहरः कथं धर्मान्वदिष्यसि

na caivāsmātpramokṣadhvaṃ ghorācchāpānnarādhamāḥ |
tasmātteṣāṃ bhāgaharaḥ kathaṃ dharmānvadiṣyasi

कुरवः सहपाञ्चालाः साल्वा मात्स्याः सनैमिशाः ।
कोसलाः काशपौण्ड्राश्च कालिङ्गा मागधास्तथा

kuravaḥ sahapāñcālāḥ sālvā mātsyāḥ sanaimiśāḥ |
kosalāḥ kāśapauṇḍrāśca kāliṅgā māgadhāstathā

चेदयश्च महाभागा धर्मं जानन्ति शाश्वतम् ।
नानादेशेष्वसन्तश्च प्रायो बाह्यालयानृते

cedayaśca mahābhāgā dharmaṃ jānanti śāśvatam |
nānādeśeṣvasantaśca prāyo bāhyālayānṛte

आमत्स्येभ्यः कुरुपाञ्चालसाल्वा
आनैमिशाच्चेदयो ये विशिष्टाः ।
धर्मं पुराणमुपजीवन्ति सन्तो
मद्रानृते पाञ्चनदांश्च जिह्मान्

āmatsyebhyaḥ kurupāñcālasālvā
ānaimiśāccedayo ye viśiṣṭāḥ |
dharmaṃ purāṇamupajīvanti santo
madrānṛte pāñcanadāṃśca jihmān

एवं विद्वान्धर्मकथासु राजं--
स्तूष्णींभूतः शल्य भवेः सदा त्वम् ।
त्वं तस्य गोप्ता च जनस्य राजा
षड्भागहर्ता शुभदुष्कृतस्य

evaṃ vidvāndharmakathāsu rājaṃ--
stūṣṇīṃbhūtaḥ śalya bhaveḥ sadā tvam |
tvaṃ tasya goptā ca janasya rājā
ṣaḍbhāgahartā śubhaduṣkṛtasya

अथवा दुष्कृतस्य त्वं हर्ता तेषामरक्षिता ।
रक्षिता पुण्यभाग्राजा प्रजानां त्वं ह्यपुण्यभाक्

athavā duṣkṛtasya tvaṃ hartā teṣāmarakṣitā |
rakṣitā puṇyabhāgrājā prajānāṃ tvaṃ hyapuṇyabhāk

पूज्यमाने पुरा धर्मे सर्वदेशेषु शाश्वते ।
धर्मं पाञ्चनदं दृष्ट्वा धिगित्याह पितामहः

pūjyamāne purā dharme sarvadeśeṣu śāśvate |
dharmaṃ pāñcanadaṃ dṛṣṭvā dhigityāha pitāmahaḥ

व्रात्यानां दाशकीयानां कृतेऽप्यशुभकर्मणाम् ।
ब्रह्मणा निन्दितान्धर्मान्कश्चित्सिद्धात्मकोऽब्रवीत्

vrātyānāṃ dāśakīyānāṃ kṛte'pyaśubhakarmaṇām |
brahmaṇā ninditāndharmānkaścitsiddhātmako'bravīt

इति पाञ्चनदं धर्मवमेने पितामहः ।
स्वधर्मस्थेषु वर्णेषु सोऽप्येतान्नाभ्यपूजयत्

iti pāñcanadaṃ dharmavamene pitāmahaḥ |
svadharmastheṣu varṇeṣu so'pyetānnābhyapūjayat

इति शल्य विजानीहि हन्त भूयो ब्रवीमि ते ।
कल्माषपादः सरसि निम?ज्जन्राक्षसोऽब्रवीत्

iti śalya vijānīhi hanta bhūyo bravīmi te |
kalmāṣapādaḥ sarasi nima?jjanrākṣaso'bravīt

क्षत्रियस्य मलं भैक्ष्यं ब्राह्मणस्याश्रुतं मलम् ।
मलं पृथिव्या बाह्लीकाः स्त्रीणां कौतूहलं मलम्

kṣatriyasya malaṃ bhaikṣyaṃ brāhmaṇasyāśrutaṃ malam |
malaṃ pṛthivyā bāhlīkāḥ strīṇāṃ kautūhalaṃ malam

निमज्जमानमुद्धृत्य कश्चिद्राजा निशाचरम् ।
अपृच्छत्तेन चाख्यातं तच्छृणुष्व नराधिप

nimajjamānamuddhṛtya kaścidrājā niśācaram |
apṛcchattena cākhyātaṃ tacchṛṇuṣva narādhipa

मानुषाणां मलं म्लेच्छा म्लेच्छानां मुष्टिका मलम् ।
मुष्टिकानां मलं षण्ढाः षण्ढानां राजयाजकाः

mānuṣāṇāṃ malaṃ mlecchā mlecchānāṃ muṣṭikā malam |
muṣṭikānāṃ malaṃ ṣaṇḍhāḥ ṣaṇḍhānāṃ rājayājakāḥ

राजयाजकयाज्यानां मद्रकाणां च यन्मलम् ।
तद्भवेद्वै तव मलं यद्यस्मान्न विमुञ्चसि

rājayājakayājyānāṃ madrakāṇāṃ ca yanmalam |
tadbhavedvai tava malaṃ yadyasmānna vimuñcasi

इति रक्षोपसृष्टेषु विषवीर्यहतेषु च ।
विद्वद्भिर्भेषजं दृष्टं संसिद्धवचनोत्तरम्

iti rakṣopasṛṣṭeṣu viṣavīryahateṣu ca |
vidvadbhirbheṣajaṃ dṛṣṭaṃ saṃsiddhavacanottaram

ब्राहयाः पञ्चालाः कौरवेयास्तु धर्म्याः
सत्या मत्स्याः शूरसेनाश्च याज्याः ।
प्राच्या दासा वृषला दाक्षिणात्याः
स्तेना बाह्लीकाः सङ्कार वै सुराष्ट्राः

brāhayāḥ pañcālāḥ kauraveyāstu dharmyāḥ
satyā matsyāḥ śūrasenāśca yājyāḥ |
prācyā dāsā vṛṣalā dākṣiṇātyāḥ
stenā bāhlīkāḥ saṅkāra vai surāṣṭrāḥ

कृतघ्नता परवित्तापहारो
मद्यपानं गुरुदारावमर्दः ।
वाक्पारुष्यं गोवधो रात्रिचर्या
बहिर्गेहं परवस्त्रोपभोगः

kṛtaghnatā paravittāpahāro
madyapānaṃ gurudārāvamardaḥ |
vākpāruṣyaṃ govadho rātricaryā
bahirgehaṃ paravastropabhogaḥ

शिष्टान्धर्मानुपजीवन्ति वृद्धाः

śiṣṭāndharmānupajīvanti vṛddhāḥ

प्राचीं दिशं श्रिता देवा जातवेदःपुरोगमाः ।
दक्षिणा पितृभिर्गुप्ता यमेन शुभकर्मणा

prācīṃ diśaṃ śritā devā jātavedaḥpurogamāḥ |
dakṣiṇā pitṛbhirguptā yamena śubhakarmaṇā

प्रतीचीं वरुणः पाति पालयन्नसुरान्बहून् ।
उदीचीं भगवान्सोम ब्रह्मा च ब्राह्मणैः सह

pratīcīṃ varuṇaḥ pāti pālayannasurānbahūn |
udīcīṃ bhagavānsoma brahmā ca brāhmaṇaiḥ saha

रक्षःपिशाचान्हिमवान्गुह्यकान्गन्धमादनः ।
ध्रुवं सर्वाणि भूतानि विष्णुः पाति सुरोत्तमः

rakṣaḥpiśācānhimavānguhyakāngandhamādanaḥ |
dhruvaṃ sarvāṇi bhūtāni viṣṇuḥ pāti surottamaḥ

इङ्गितज्ञाश्च मगधाः प्रेक्षितज्ञाश्च कोसलाः ।
अर्धोक्ताः कुरुपाञ्चालाः सर्वोक्ता दाक्षिणापथाः

iṅgitajñāśca magadhāḥ prekṣitajñāśca kosalāḥ |
ardhoktāḥ kurupāñcālāḥ sarvoktā dākṣiṇāpathāḥ

पार्वतीयाश्च विषया यथैव गिरयस्तथा ।
सर्वज्ञा यवना राजञ्शूराश्चैव विशेषतः ।
म्लेच्छाः स्वसंज्ञानियता नानुक्तमितरे जनाः

pārvatīyāśca viṣayā yathaiva girayastathā |
sarvajñā yavanā rājañśūrāścaiva viśeṣataḥ |
mlecchāḥ svasaṃjñāniyatā nānuktamitare janāḥ

प्रतिरब्धास्तु बाह्लीका न च केचन मद्रकाः ।
स त्वमेतादृशः शल्य नोत्तरं वक्तुमर्हसि

pratirabdhāstu bāhlīkā na ca kecana madrakāḥ |
sa tvametādṛśaḥ śalya nottaraṃ vaktumarhasi

एवं ज्ञात्वा जोषमास्स्व प्रतीपं
मा स्म क्रुद्धः पापभृतां वरिष्ठ ।
पूर्वं हत्वा त्वां सपुत्रं बलैश्च
पश्चाद्धंस्ये वासुदेवार्जुनौ च

evaṃ jñātvā joṣamāssva pratīpaṃ
mā sma kruddhaḥ pāpabhṛtāṃ variṣṭha |
pūrvaṃ hatvā tvāṃ saputraṃ balaiśca
paścāddhaṃsye vāsudevārjunau ca

आतुराणां परित्यागः स्वदारसुतविक्रयः ।
अङ्गे प्रवर्तते कर्ण येषामधिपतिर्भवान्

āturāṇāṃ parityāgaḥ svadārasutavikrayaḥ |
aṅge pravartate karṇa yeṣāmadhipatirbhavān

रथातिरथसङ्ख्यायां यत्त्वां भीष्मस्तदाब्रवीत् ।
तान्विदित्वाऽत्मनो दोषान्निर्मन्युर्भव मा क्रुधः

rathātirathasaṅkhyāyāṃ yattvāṃ bhīṣmastadābravīt |
tānviditvā'tmano doṣānnirmanyurbhava mā krudhaḥ

सर्वत्र ब्राह्मणाः सन्ति सन्ति सर्वत्र क्षत्रियाः ।
वैश्याः शूद्रास्तथा कर्ण स्त्रियः साध्व्यश्च सुव्रताः

sarvatra brāhmaṇāḥ santi santi sarvatra kṣatriyāḥ |
vaiśyāḥ śūdrāstathā karṇa striyaḥ sādhvyaśca suvratāḥ

रमन्ते चोपहासेन पुरुषाः पुरुषैः सह ।
अन्योन्येन रताः क्षीबा देशेदेशे च मैथुनम्

ramante copahāsena puruṣāḥ puruṣaiḥ saha |
anyonyena ratāḥ kṣībā deśedeśe ca maithunam

परवाच्येषु निपुणः सर्वो भवति सर्वदा ।
आत्मवाच्यं न जानीते जानन्नपि च मुह्यति

paravācyeṣu nipuṇaḥ sarvo bhavati sarvadā |
ātmavācyaṃ na jānīte jānannapi ca muhyati

सर्वत्र सन्ति राजनः स्वंस्वं धर्ममनुव्रताः ।
दुर्मनुष्यान्निगृह्णन्ति सन्ति सर्वत्र धार्मिकाः

sarvatra santi rājanaḥ svaṃsvaṃ dharmamanuvratāḥ |
durmanuṣyānnigṛhṇanti santi sarvatra dhārmikāḥ

न कर्ण देशसामान्यात्सर्वः पापं निषेवते ।
यादृशाः स्वस्वभावेन देशांस्तांस्तादृशान्विदुः

na karṇa deśasāmānyātsarvaḥ pāpaṃ niṣevate |
yādṛśāḥ svasvabhāvena deśāṃstāṃstādṛśānviduḥ

तततो दुर्योधनो राजा कर्णशल्याववारयत् ।
सखिभावेन राधेयं शल्यं सौजन्यकेन च

tatato duryodhano rājā karṇaśalyāvavārayat |
sakhibhāvena rādheyaṃ śalyaṃ saujanyakena ca

ततो निवारितः कर्णो धार्तराष्ट्रेण मारिष ।
प्हहस्य तत्र राजेन्द्रं यादि शल्येत्यचोदयत्

tato nivāritaḥ karṇo dhārtarāṣṭreṇa māriṣa |
phahasya tatra rājendraṃ yādi śalyetyacodayat