अध्याय 39: कर्ण के बढ़ते समय शल्य अपशकुन बताते हैं

ततः परानीकभिदं व्यूहमप्रतिमं कृतम् ।
समीक्ष्य कर्णः पार्थानां धृष्टधुम्नाभिरक्षितम्

tataḥ parānīkabhidaṃ vyūhamapratimaṃ kṛtam |
samīkṣya karṇaḥ pārthānāṃ dhṛṣṭadhumnābhirakṣitam

प्रययौ रथघोषेण सिंहनादरवेण च ।
वादित्राणां च निनदैः कम्पयन्निव मेदिनीम्

prayayau rathaghoṣeṇa siṃhanādaraveṇa ca |
vāditrāṇāṃ ca ninadaiḥ kampayanniva medinīm

ततः प्रयान्तं राधेयं मद्रराजः स्मयन्निव ।
अवधूय इदं वाक्यमब्रवीत्कुरुसन्निधौ

tataḥ prayāntaṃ rādheyaṃ madrarājaḥ smayanniva |
avadhūya idaṃ vākyamabravītkurusannidhau

चमूं तवेमां विपुलां समृद्वा--
मसङ्खेयामश्वनराकुलां च ।
तथा प्रवेष्टा समरे धनञ्जयः
कक्षं दहन्दीप्त इवाश्रयाशी

camūṃ tavemāṃ vipulāṃ samṛdvā--
masaṅkheyāmaśvanarākulāṃ ca |
tathā praveṣṭā samare dhanañjayaḥ
kakṣaṃ dahandīpta ivāśrayāśī

रथे स्तितौ वीरवरौ वरेण्यौ
सिंहस्कन्धौ लोहितपद्मनेत्रौ ।
द्रष्टा भवानद्य विना प्रयत्ना--
त्तथाहि मे शकुना वेदयन्ति

rathe stitau vīravarau vareṇyau
siṃhaskandhau lohitapadmanetrau |
draṣṭā bhavānadya vinā prayatnā--
ttathāhi me śakunā vedayanti

अद्य द्रष्टाऽसि तं वीरं श्वेताश्वं कृष्णसारथिम् ।
निघ्नन्तं शात्रवान्सङ्ख्ये यं कर्ण परिपृच्छसि

adya draṣṭā'si taṃ vīraṃ śvetāśvaṃ kṛṣṇasārathim |
nighnantaṃ śātravānsaṅkhye yaṃ karṇa paripṛcchasi

अद्य तौ पुरुषव्याघ्रौ लोहिताक्षौ परन्तपौ ।
वासुदेवार्जुनौ कर्ण द्रष्टाऽस्यमितविक्रमौ

adya tau puruṣavyāghrau lohitākṣau parantapau |
vāsudevārjunau karṇa draṣṭā'syamitavikramau

सारथिर्यस्य गोविन्दो गाण्डीवं यस्य कार्मुकम् ।
तं चेद्वन्ताऽसि राधेय त्वं नो राजा भविष्यसि

sārathiryasya govindo gāṇḍīvaṃ yasya kārmukam |
taṃ cedvantā'si rādheya tvaṃ no rājā bhaviṣyasi

प्रवात्येष महावायुरभितस्तव वाहिनीम् ।
क्रव्यादा व्याहरन्त्येते मृगाः कुर्वन्ति भैरवम्

pravātyeṣa mahāvāyurabhitastava vāhinīm |
kravyādā vyāharantyete mṛgāḥ kurvanti bhairavam

पश्य कर्ण महाघोरं भयं वै रोमहर्षणम् ।
अर्कं जीमूतसङ्काशः कबन्धो वार्य तिष्ठति

paśya karṇa mahāghoraṃ bhayaṃ vai romaharṣaṇam |
arkaṃ jīmūtasaṅkāśaḥ kabandho vārya tiṣṭhati

पश्य यूथं मृगशतं मृगाणां सर्वतोदिशम् ।
ररास दीप्तलाङ्गूलमादित्यामभि संस्थितम्

paśya yūthaṃ mṛgaśataṃ mṛgāṇāṃ sarvatodiśam |
rarāsa dīptalāṅgūlamādityāmabhi saṃsthitam

पश्य काकांश्च गृध्रांश्च समवेतान्सहस्रशः ।
आदित्यमभिवीक्षन्ते ह्यशिवाः कर्ण सस्वराः

paśya kākāṃśca gṛdhrāṃśca samavetānsahasraśaḥ |
ādityamabhivīkṣante hyaśivāḥ karṇa sasvarāḥ

श्वेतवाजिसमायुक्ते तव कर्ण महारथे ।
पताकाः प्रज्वलन्त्येता ध्वजश्चातीव कम्पते

śvetavājisamāyukte tava karṇa mahārathe |
patākāḥ prajvalantyetā dhvajaścātīva kampate

उदीर्यतो हयान्पश्य महाकायान्महाजवान् ।
प्लवमानान्महावीर्यानाकाशे गरुडानिव

udīryato hayānpaśya mahākāyānmahājavān |
plavamānānmahāvīryānākāśe garuḍāniva

ध्रुवमेषु निमित्तेषु भूमिमावृत्य पार्थिवाः ।
स्वप्स्यन्ति निहताः कर्ण शतशोऽथ सहस्रशः

dhruvameṣu nimitteṣu bhūmimāvṛtya pārthivāḥ |
svapsyanti nihatāḥ karṇa śataśo'tha sahasraśaḥ

शङ्खानां तुमुलः शब्दः श्रूयते रोमहर्षणः ।
आनकानां च राधेय मृदङ्गानां च हन्यताम्

śaṅkhānāṃ tumulaḥ śabdaḥ śrūyate romaharṣaṇaḥ |
ānakānāṃ ca rādheya mṛdaṅgānāṃ ca hanyatām

शृणु शब्दान्बहुविधान्नराश्वरथवाजिनाम् ।
ज्यातलत्रेषुशब्दांश्च शृणु कर्ण महात्मनाम्

śṛṇu śabdānbahuvidhānnarāśvarathavājinām |
jyātalatreṣuśabdāṃśca śṛṇu karṇa mahātmanām

हेमरूप्यप्रमृष्टानां वाससां शिल्पिनिर्मिताः ।
सहेमचन्द्रताराभाः पताकाः किङ्गिणीयुताः

hemarūpyapramṛṣṭānāṃ vāsasāṃ śilpinirmitāḥ |
sahemacandratārābhāḥ patākāḥ kiṅgiṇīyutāḥ

नानावर्णा रणे भान्ति श्वसनेन प्रकम्पिताः ।
पश्य कर्णार्जुनस्यैताः सौदामिन्य इवाम्बुदे

nānāvarṇā raṇe bhānti śvasanena prakampitāḥ |
paśya karṇārjunasyaitāḥ saudāminya ivāmbude

ध्वजाः कणकणायन्ते वातेनातिसमीरिताः ।
सपताकरथाश्चापि पाञ्चालानां महात्मनाम्

dhvajāḥ kaṇakaṇāyante vātenātisamīritāḥ |
sapatākarathāścāpi pāñcālānāṃ mahātmanām

एष रेणुः समुद्भूतो दिवमावृत्य तिष्ठति ।
गजवाजिप्रणुन्ना च कम्पते कर्ण मेदिनी

eṣa reṇuḥ samudbhūto divamāvṛtya tiṣṭhati |
gajavājipraṇunnā ca kampate karṇa medinī

श्रूयते मेघसङ्काशो रथनेमिस्वनस्तथा ।
पश्य कुन्तीसुतं वीरं बीभत्सुमपराजितम् ।
प्रहरिष्यन्तमायान्तं कपिप्रवरकेतनम्

śrūyate meghasaṅkāśo rathanemisvanastathā |
paśya kuntīsutaṃ vīraṃ bībhatsumaparājitam |
prahariṣyantamāyāntaṃ kapipravaraketanam

गजाश्वरथपत्त्योघांस्तावकान्युधि निघ्नतः ।
ध्वजाग्रं दृश्यते तस्य ज्याशब्दश्चैव श्रूयते

gajāśvarathapattyoghāṃstāvakānyudhi nighnataḥ |
dhvajāgraṃ dṛśyate tasya jyāśabdaścaiva śrūyate

एष संशप्तकान्भूयस्तानेवाभिमुखो गतः ।
करोति कदनं चैष सङ्गामे द्विषतां बली

eṣa saṃśaptakānbhūyastānevābhimukho gataḥ |
karoti kadanaṃ caiṣa saṅgāme dviṣatāṃ balī

इति ब्रुवाणं मद्रेशं कर्णः प्रोवाच मन्युमान्

iti bruvāṇaṃ madreśaṃ karṇaḥ provāca manyumān

पश्य संशप्तकैः क्रुद्धैः समन्तात्समभिद्रुतः ।
एष सूर्य इवाम्भोदैश्छन्नः पार्थो न दृश्यते ।
एष दान्तोऽर्जुनः शल्य निमग्नः शोकसागरे

paśya saṃśaptakaiḥ kruddhaiḥ samantātsamabhidrutaḥ |
eṣa sūrya ivāmbhodaiśchannaḥ pārtho na dṛśyate |
eṣa dānto'rjunaḥ śalya nimagnaḥ śokasāgare

वरुणं कोऽम्भसा हन्यादिन्धनेन च कोऽनलम् ।
कोवाऽनिलं निगृह्णीयात्पिबेद्वा को महार्णवम्

varuṇaṃ ko'mbhasā hanyādindhanena ca ko'nalam |
kovā'nilaṃ nigṛhṇīyātpibedvā ko mahārṇavam

ईदृग्रूपमहं मन्ये पार्थस्य युधि निर्जयम् ।
न हि शक्योऽर्जुनो जेतुं युधि देवासुरैरपि

īdṛgrūpamahaṃ manye pārthasya yudhi nirjayam |
na hi śakyo'rjuno jetuṃ yudhi devāsurairapi

अथैघं परितोषस्ते वाग्भिस्त्वं सुमाना भव ।
न हि शक्यो युधा जेतुमन्यं कुरु मनोरथम्

athaighaṃ paritoṣaste vāgbhistvaṃ sumānā bhava |
na hi śakyo yudhā jetumanyaṃ kuru manoratham

बाहुभ्यामुद्धरेद्भूमिं दहेत्क्रुद्ध इमाः प्रजाः ।
पातयेत्त्रिदिवाद्देवान्नार्जुनं समरे जयेत्

bāhubhyāmuddharedbhūmiṃ dahetkruddha imāḥ prajāḥ |
pātayettridivāddevānnārjunaṃ samare jayet

पश्य कुन्तीसुतं भीमं वीरमक्लिष्टकारिणम् ।
प्रहरन्तं महाबाहुं स्थितं मेरुमिवाचलम्

paśya kuntīsutaṃ bhīmaṃ vīramakliṣṭakāriṇam |
praharantaṃ mahābāhuṃ sthitaṃ merumivācalam

अमर्षी पुरुषव्याघ्रः सदा वैरमनुस्मरन् ।
एष भीमो जयप्रेप्सुर्युधि तिष्ठति वीर्यवान्

amarṣī puruṣavyāghraḥ sadā vairamanusmaran |
eṣa bhīmo jayaprepsuryudhi tiṣṭhati vīryavān

एष धर्मभृतां श्रेष्ठो धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
तिष्ठत्यसुकरः सङ्ख्ये परैः परपुरञ्जयः

eṣa dharmabhṛtāṃ śreṣṭho dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ |
tiṣṭhatyasukaraḥ saṅkhye paraiḥ parapurañjayaḥ

एतौ च पुरुषव्याघ्रावाश्विनेयौ महारथौ ।
नकुलः सहदेवश्च तिष्ठतो युधि दुर्जयौ

etau ca puruṣavyāghrāvāśvineyau mahārathau |
nakulaḥ sahadevaśca tiṣṭhato yudhi durjayau

एते तिष्ठन्ति कार्ष्णेयाः पञ्च पञ्चाचला इव ।
योत्स्यमाना महावीर्या भीमार्जुनसमा युधि

ete tiṣṭhanti kārṣṇeyāḥ pañca pañcācalā iva |
yotsyamānā mahāvīryā bhīmārjunasamā yudhi

एते द्रुपदपुत्राश्च धृष्टद्युम्नपुरोगमाः ।
हीनाः सत्यजिता वीरास्तिष्ठन्ति परमौजसः

ete drupadaputrāśca dhṛṣṭadyumnapurogamāḥ |
hīnāḥ satyajitā vīrāstiṣṭhanti paramaujasaḥ

यत्र कृष्णार्जुनौ वीरौ यत्र राजा युधिष्ठिरः ।
तत्र धर्मश्च सत्यं च यतो धर्मस्ततो जयः

yatra kṛṣṇārjunau vīrau yatra rājā yudhiṣṭhiraḥ |
tatra dharmaśca satyaṃ ca yato dharmastato jayaḥ

इति संवदतोरेव तयोः पुरुषसिंहयोः ।
ते सेने समसज्जेतां ङ्गायमुनवद्भृशम्

iti saṃvadatoreva tayoḥ puruṣasiṃhayoḥ |
te sene samasajjetāṃ ṅgāyamunavadbhṛśam