अध्याय 20: युधिष्ठिर दुर्योधन को घायल कर छोड़ देते हैं

अतितीव्राणि दुःखानि दुःसहानि बहूनि च ।
त्वत्तोऽहं सञ्जयाश्रौषं पुत्राणां चैव सङ्क्षयम्

atitīvrāṇi duḥkhāni duḥsahāni bahūni ca |
tvatto'haṃ sañjayāśrauṣaṃ putrāṇāṃ caiva saṅkṣayam

यथा त्वं मे कथयसे यथा युद्वमवर्तत ।
न सन्ति सूत कौरव्या इति मे निश्चिता मतिः

yathā tvaṃ me kathayase yathā yudvamavartata |
na santi sūta kauravyā iti me niścitā matiḥ

दुर्योधनश्च विरथः कृतस्तत्र महारथः ।
धर्मपुत्रः कथं चक्रे तस्य वा नृपतिः कथम्

duryodhanaśca virathaḥ kṛtastatra mahārathaḥ |
dharmaputraḥ kathaṃ cakre tasya vā nṛpatiḥ katham

अपराह्णे कथं युद्वमभवद्रोमहर्षणम् ।
तन्ममाचक्ष्व तत्त्वेन कुशलो ह्यसि सञ्जय

aparāhṇe kathaṃ yudvamabhavadromaharṣaṇam |
tanmamācakṣva tattvena kuśalo hyasi sañjaya

संसक्तेषु तु सैन्येषु वध्यमानेषु भागशः ।
रथमन्यं समास्थाय पुत्रस्तव विशाम्पते

saṃsakteṣu tu sainyeṣu vadhyamāneṣu bhāgaśaḥ |
rathamanyaṃ samāsthāya putrastava viśāmpate

क्रोधेन महता युक्तः सविषो भुजगो यथा ।
दुर्योधनः समालक्ष्य धर्मराजं युधिष्ठिरम् ।
प्रोवाच सूतं त्वरितो याहियाहीति भारत

krodhena mahatā yuktaḥ saviṣo bhujago yathā |
duryodhanaḥ samālakṣya dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram |
provāca sūtaṃ tvarito yāhiyāhīti bhārata

तत्र मां प्रापय क्षिप्रं सारथे यत्र पाण्डवः ।
ध्रियमाणातप्रतेण राजा राजति दंशितः

tatra māṃ prāpaya kṣipraṃ sārathe yatra pāṇḍavaḥ |
dhriyamāṇātaprateṇa rājā rājati daṃśitaḥ

स सूतश्चोदितो राज्ञा राज्ञः स्यन्दनमुत्तमम् ।
युधिष्ठिरस्याभिमुखं प्रेषयामास संयुगे

sa sūtaścodito rājñā rājñaḥ syandanamuttamam |
yudhiṣṭhirasyābhimukhaṃ preṣayāmāsa saṃyuge

ततो युधिष्ठिरः क्रुद्वः प्रभिन्न इव कुञ्जरः ।
सारथिं चोदयामास याहि यत्र सुयोधनः

tato yudhiṣṭhiraḥ krudvaḥ prabhinna iva kuñjaraḥ |
sārathiṃ codayāmāsa yāhi yatra suyodhanaḥ

तौ समाजग्मतुर्वीरौ भ्रातरौ रथसत्तमौ

tau samājagmaturvīrau bhrātarau rathasattamau

समेत्य च महावीरौ संरब्धौ युद्वदुर्मदौ ।
ववर्षतुर्महेष्वासौ शरैरन्योन्यमाहवे

sametya ca mahāvīrau saṃrabdhau yudvadurmadau |
vavarṣaturmaheṣvāsau śarairanyonyamāhave

ततो दुर्योधनो राजा धर्मशीलस्य मारिष ।
शिलाशितेन भल्लेन धनुश्चिच्छेद संयुगे

tato duryodhano rājā dharmaśīlasya māriṣa |
śilāśitena bhallena dhanuściccheda saṃyuge

तं नामृष्यत सङ्क्रुद्धो ह्यवमानं युधिष्ठिरः ।
अपविध्य धनुश्छिन्नं क्रोधसंरक्तलोचनः

taṃ nāmṛṣyata saṅkruddho hyavamānaṃ yudhiṣṭhiraḥ |
apavidhya dhanuśchinnaṃ krodhasaṃraktalocanaḥ

अन्यत्कार्मुकमादाय धर्मपुत्रश्चमूमुखे ।
दुर्योधनस्य चिच्छेद ध्वजं कार्मुकमेव च

anyatkārmukamādāya dharmaputraścamūmukhe |
duryodhanasya ciccheda dhvajaṃ kārmukameva ca

अथान्यद्वनुरादाय पुत्रस्ते भरतर्षभ ।
युधिष्ठिरस्य चिक्षेप शरान्कनकभूषणान् ।
रुक्मपुङ्खान्प्रसन्नाग्रान्सविषानिव पन्नगान्

athānyadvanurādāya putraste bharatarṣabha |
yudhiṣṭhirasya cikṣepa śarānkanakabhūṣaṇān |
rukmapuṅkhānprasannāgrānsaviṣāniva pannagān

तावन्योन्यं सुसङ्क्रुद्धौ शस्त्रवर्षाण्यमुञ्चताम् ।
सिंहाविव सुसंरब्धौ परस्परजिगीषया

tāvanyonyaṃ susaṅkruddhau śastravarṣāṇyamuñcatām |
siṃhāviva susaṃrabdhau parasparajigīṣayā

जघ्नतुस्तौ रणेऽन्योन्यं नर्दमानौ वृषाविव ।
अन्तरं मार्गमाणौ च चेरतुस्तौ महारथौ

jaghnatustau raṇe'nyonyaṃ nardamānau vṛṣāviva |
antaraṃ mārgamāṇau ca ceratustau mahārathau

ततः पूर्णायतोत्सृष्टैः शरैस्तौ तु कृतव्रणौ ।
विरेजतुर्महाराज किंशुकाविव पुष्पितौ

tataḥ pūrṇāyatotsṛṣṭaiḥ śaraistau tu kṛtavraṇau |
virejaturmahārāja kiṃśukāviva puṣpitau

ततो राजन्विमुञ्चन्तौ सिंहनादान्मुहुर्मुहुः ।
तलयोश्च तथा शब्दान्धनुषश्च महाहवे

tato rājanvimuñcantau siṃhanādānmuhurmuhuḥ |
talayośca tathā śabdāndhanuṣaśca mahāhave

शङ्खशब्दवरांश्चैव चक्रतुस्तौ नरेश्वरौ ।
अन्योन्यं तौ महाराज पीडयांचक्रतुर्भृशम्

śaṅkhaśabdavarāṃścaiva cakratustau nareśvarau |
anyonyaṃ tau mahārāja pīḍayāṃcakraturbhṛśam

ततो युधिष्ठिरो राजा पुत्रं तव शरैस्त्रिभिः ।
आजघानोरसि क्रुद्धो वज्रवेगैर्दुरासदैः

tato yudhiṣṭhiro rājā putraṃ tava śaraistribhiḥ |
ājaghānorasi kruddho vajravegairdurāsadaiḥ

प्रतिविव्याध तं तूर्णं तव पुत्रो महीपतिः ।
पञ्चभिर्निशितैर्बाणैः स्वर्णपुङ्खैः शिलाशितैः

prativivyādha taṃ tūrṇaṃ tava putro mahīpatiḥ |
pañcabhirniśitairbāṇaiḥ svarṇapuṅkhaiḥ śilāśitaiḥ

ततो दुर्योधनो राजा शक्तिं चिक्षेप भारत ।
सर्वपारशवीं तीक्ष्णां महोल्काप्रतिमां तदा

tato duryodhano rājā śaktiṃ cikṣepa bhārata |
sarvapāraśavīṃ tīkṣṇāṃ maholkāpratimāṃ tadā

तामापतन्तीं सहसा धर्मराजः शितैः शरैः ।
त्रिभिश्चिच्छेद सहसा तं च विव्याध पञ्चभिः

tāmāpatantīṃ sahasā dharmarājaḥ śitaiḥ śaraiḥ |
tribhiściccheda sahasā taṃ ca vivyādha pañcabhiḥ

निपपात ततः साऽथ स्वर्णदण्डा महास्वना ।
निपतन्ती महोल्केव व्यराजच्छिखिसन्निभा

nipapāta tataḥ sā'tha svarṇadaṇḍā mahāsvanā |
nipatantī maholkeva vyarājacchikhisannibhā

शक्तिं विनिहतां दृष्ट्वा पुत्रस्तव विशाम्पते ।
नवभिर्निशितैर्भल्लैर्निजघान युधिष्ठिरम्

śaktiṃ vinihatāṃ dṛṣṭvā putrastava viśāmpate |
navabhirniśitairbhallairnijaghāna yudhiṣṭhiram

सोऽतिविद्वो बलवता शत्रुणआ शत्रुतापनः ।
दुर्योधनं समुद्दिश्य बाणं जग्राह सत्वरः

so'tividvo balavatā śatruṇaā śatrutāpanaḥ |
duryodhanaṃ samuddiśya bāṇaṃ jagrāha satvaraḥ

समाधत्त च तं बाणं धनुर्मध्ये महाबलः ।
चिक्षेप च महाराज ततः क्रुद्वः पराक्रमी

samādhatta ca taṃ bāṇaṃ dhanurmadhye mahābalaḥ |
cikṣepa ca mahārāja tataḥ krudvaḥ parākramī

स तु बाणः समासाद्य तव पुत्रं महारथम् ।
व्यामोहयत राजानं धरणीं च ददार ह

sa tu bāṇaḥ samāsādya tava putraṃ mahāratham |
vyāmohayata rājānaṃ dharaṇīṃ ca dadāra ha

ततो दुर्योधनः क्रुद्धो गदामुद्यम्य वेगितः ।
विधित्सुः कलहस्यान्तं धर्मराजमुपाद्रवत्

tato duryodhanaḥ kruddho gadāmudyamya vegitaḥ |
vidhitsuḥ kalahasyāntaṃ dharmarājamupādravat

तमुद्यतगदं दृष्ट्वा दण्डहस्तमिवान्तकम् ।
धर्मराजो महाशक्तिं प्राहिणोत्तव सूनवे

tamudyatagadaṃ dṛṣṭvā daṇḍahastamivāntakam |
dharmarājo mahāśaktiṃ prāhiṇottava sūnave

दीप्यमानां महावेगां महोल्कां ज्वलितामिव ।
यमदण्डनिभां घोरां कालरात्रिमिवापराम्

dīpyamānāṃ mahāvegāṃ maholkāṃ jvalitāmiva |
yamadaṇḍanibhāṃ ghorāṃ kālarātrimivāparām

रथस्थः स तया विद्वो वर्म भित्त्वा स्तनान्तरे ।
भृशं संविग्नहृदयः पपात च मुमोह च

rathasthaḥ sa tayā vidvo varma bhittvā stanāntare |
bhṛśaṃ saṃvignahṛdayaḥ papāta ca mumoha ca

नभस्तमाह च ततः प्रतिज्ञामनुपालय ।
नायं वध्यस्तव नृप इत्युक्तः स न्यवर्तत

nabhastamāha ca tataḥ pratijñāmanupālaya |
nāyaṃ vadhyastava nṛpa ityuktaḥ sa nyavartata

ततस्त्वरितमागम्य कृतवर्मा तवात्मजम् ।
प्रत्यपद्यत राजानं निम्नं व्यसनार्णवे

tatastvaritamāgamya kṛtavarmā tavātmajam |
pratyapadyata rājānaṃ nimnaṃ vyasanārṇave

गदामादाय भीमोऽपि हेमपट्टपरिष्कृताम् ।
अभिदुद्राव वेगेन कृतवर्माणमाहवे

gadāmādāya bhīmo'pi hemapaṭṭapariṣkṛtām |
abhidudrāva vegena kṛtavarmāṇamāhave

एवं तदभवद्युद्धं त्वदीयानां परैः सह ।
अपराह्णे महाराज काङ्क्षतां विजयं युधि

evaṃ tadabhavadyuddhaṃ tvadīyānāṃ paraiḥ saha |
aparāhṇe mahārāja kāṅkṣatāṃ vijayaṃ yudhi