अध्याय 19: युधिष्ठिर दुर्योधन को रथहीन करते हैं, घमासान युद्ध

युधिष्ठिरं महाराज विसृजन्तं शरान्बहून् ।
स्वयं दुर्योधनो राजा प्रत्यगृह्णादभीतवत्

yudhiṣṭhiraṃ mahārāja visṛjantaṃ śarānbahūn |
svayaṃ duryodhano rājā pratyagṛhṇādabhītavat

तमापतन्तं सहसा तव पुत्रं महारथम् ।
धर्मराजो द्रुतं विद्‌ध्वा तिष्ठतिष्ठेति चाब्रवीत्

tamāpatantaṃ sahasā tava putraṃ mahāratham |
dharmarājo drutaṃ vid‌dhvā tiṣṭhatiṣṭheti cābravīt

स तु तं प्रतिविव्याध नवभिर्निशितैः शरैः ।
सारथिं चास्य भल्लेन भृशं क्रुद्धोऽभ्यताडयत्

sa tu taṃ prativivyādha navabhirniśitaiḥ śaraiḥ |
sārathiṃ cāsya bhallena bhṛśaṃ kruddho'bhyatāḍayat

ततो युधिष्ठिरो राजन्स्वर्णपुङ्खाञ्शिलीमुखान् ।
दुर्योधनाय चिक्षेप त्रयोदश शिलाशितान्

tato yudhiṣṭhiro rājansvarṇapuṅkhāñśilīmukhān |
duryodhanāya cikṣepa trayodaśa śilāśitān

चतुर्भिश्चतुरो वाहांस्तस्य हत्वा महारथः ।
पञ्चमेन शिरः कायात्सारथेश्च समाक्षिपत्

caturbhiścaturo vāhāṃstasya hatvā mahārathaḥ |
pañcamena śiraḥ kāyātsāratheśca samākṣipat

षष्ठेन तु ध्वजं राज्ञः सप्तमेन तु कार्मुकम् ।
अष्टमेन तथा खङ्गं पातयामास भूतले ।
पञ्चभिर्नृपतिं चापि धर्मराजोऽर्दयद्भृशम्

ṣaṣṭhena tu dhvajaṃ rājñaḥ saptamena tu kārmukam |
aṣṭamena tathā khaṅgaṃ pātayāmāsa bhūtale |
pañcabhirnṛpatiṃ cāpi dharmarājo'rdayadbhṛśam

हताश्वात्तु रथात्तस्मादवप्लुत्य सुतस्तव ।
उत्तमं व्यसनं प्राप्तो भूमावेवावतिष्ठत

hatāśvāttu rathāttasmādavaplutya sutastava |
uttamaṃ vyasanaṃ prāpto bhūmāvevāvatiṣṭhata

तं तु कृच्छ्रगतं दृष्ट्वा कर्णद्रौणिकृपादयः ।
अभ्यवर्तन्त सहसा परीप्सन्तो नराधिपम्

taṃ tu kṛcchragataṃ dṛṣṭvā karṇadrauṇikṛpādayaḥ |
abhyavartanta sahasā parīpsanto narādhipam

अथ पाण्डुसुताः सर्वे परिवार्य युधिष्ठिरम् ।
अन्वयुः समरे राजंस्ततो युद्धमवर्तत

atha pāṇḍusutāḥ sarve parivārya yudhiṣṭhiram |
anvayuḥ samare rājaṃstato yuddhamavartata

ततस्तूर्यसहस्राणि प्रावाद्यन्त महामृधे

tatastūryasahasrāṇi prāvādyanta mahāmṛdhe

क्ष्वेलाः किलकिलाशब्दाः प्रादुरासन्महीपते ।
यत्राभ्यगच्छन्समरे पाञ्चालाः कौरवैः सह

kṣvelāḥ kilakilāśabdāḥ prādurāsanmahīpate |
yatrābhyagacchansamare pāñcālāḥ kauravaiḥ saha

नरा नरैः समाजग्मुर्वारणा वरवारणैः ।
रथाश्च रथिभिः सार्धं हयाश्च हयसादिभिः

narā naraiḥ samājagmurvāraṇā varavāraṇaiḥ |
rathāśca rathibhiḥ sārdhaṃ hayāśca hayasādibhiḥ

द्वन्द्वान्यासन्महाराज प्रेक्षणीयानि संयुगे ।
विविधान्यप्यचिन्त्यानि शस्त्रवन्त्युत्तमानि च

dvandvānyāsanmahārāja prekṣaṇīyāni saṃyuge |
vividhānyapyacintyāni śastravantyuttamāni ca

ते शूराः समरे सर्वे चित्रं लघु च सुष्ठु च ।
अयुध्यन्त महावेगाः परस्परवधैषिणः

te śūrāḥ samare sarve citraṃ laghu ca suṣṭhu ca |
ayudhyanta mahāvegāḥ parasparavadhaiṣiṇaḥ

अन्योन्यं समरे जघ्नुर्योधव्रतमनुष्ठिताः ।
न हि ते समरं चक्रुः पृष्ठतो वै कथञ्चन

anyonyaṃ samare jaghnuryodhavratamanuṣṭhitāḥ |
na hi te samaraṃ cakruḥ pṛṣṭhato vai kathañcana

मुहूर्तमेव तद्युद्वमासीन्मधुरदर्शनम् ।
तत उन्मत्तवद्राजन्निर्मर्यादमवर्तत

muhūrtameva tadyudvamāsīnmadhuradarśanam |
tata unmattavadrājannirmaryādamavartata

रथी नागं समासाद्य दारयन्निशितैः शरैः ।
प्रेषयामास कालाय शरैः सन्नतपर्वभिः

rathī nāgaṃ samāsādya dārayanniśitaiḥ śaraiḥ |
preṣayāmāsa kālāya śaraiḥ sannataparvabhiḥ

नागा हयान्समासाद्य विक्षिपन्तो बहून्रणे ।
दारयामासुरत्युग्रं तत्रतत्र तदातदा

nāgā hayānsamāsādya vikṣipanto bahūnraṇe |
dārayāmāsuratyugraṃ tatratatra tadātadā

हयारोहाश्च बहवः परिवार्य हयोत्तमान् ।
तलशब्दरवांश्चक्रुः सम्पतन्तस्ततस्ततः

hayārohāśca bahavaḥ parivārya hayottamān |
talaśabdaravāṃścakruḥ sampatantastatastataḥ

धावमानांस्ततस्तांस्तु द्रवमाणान्महागजान् ।
पार्श्वतः पृष्ठतश्चैव निजघ्नुर्हयसादिनः

dhāvamānāṃstatastāṃstu dravamāṇānmahāgajān |
pārśvataḥ pṛṣṭhataścaiva nijaghnurhayasādinaḥ

विद्राव्य च बहूनश्वान्नागा राजन्मदोत्कटाः ।
विषाणैश्चापरे जघ्नुर्ममृदुश्चापरे भृशम्

vidrāvya ca bahūnaśvānnāgā rājanmadotkaṭāḥ |
viṣāṇaiścāpare jaghnurmamṛduścāpare bhṛśam

साश्वारोहांश्च तुरगान्विषामैर्विव्यधू रुषा ।
अपरे चिक्षिपुर्वेगात्प्रगृह्यातिबलास्तदा

sāśvārohāṃśca turagānviṣāmairvivyadhū ruṣā |
apare cikṣipurvegātpragṛhyātibalāstadā

पादातैराहता नागा विवरेषु समन्ततः ।
चक्रुरार्तस्वरं घोरं दुद्रुवुश्च दिशो दश

pādātairāhatā nāgā vivareṣu samantataḥ |
cakrurārtasvaraṃ ghoraṃ dudruvuśca diśo daśa

पदातीनां तु सहसा प्रद्रुतानां महाहवे ।
उत्सृज्याभरणं तूर्णमववव्रू रणाजिरे

padātīnāṃ tu sahasā pradrutānāṃ mahāhave |
utsṛjyābharaṇaṃ tūrṇamavavavrū raṇājire

निमित्तं मन्यमानास्तु परिणाम्य महागजाः ।
जगृहुर्बिभिदुश्चैव चित्राण्याभरणानि च

nimittaṃ manyamānāstu pariṇāmya mahāgajāḥ |
jagṛhurbibhiduścaiva citrāṇyābharaṇāni ca

तांस्तु तत्र प्रसक्तान्वै परिन्वार्य पदातयः ।
हस्त्यारोहान्निजघ्नुस्ते महावेगा बलोत्कटाः

tāṃstu tatra prasaktānvai parinvārya padātayaḥ |
hastyārohānnijaghnuste mahāvegā balotkaṭāḥ

अपरे हस्तिभिर्हस्तैः खं विक्षिप्ता महाहवे ।
निपतन्तो विषाणाग्रैर्भृशं विद्वाः सुशिक्षितैः

apare hastibhirhastaiḥ khaṃ vikṣiptā mahāhave |
nipatanto viṣāṇāgrairbhṛśaṃ vidvāḥ suśikṣitaiḥ

अपरे सहसा गृह्य विषाणैरेव सूदिताः ।
सेनान्तरं समासाद्य केचित्तत्र महागजैः

apare sahasā gṛhya viṣāṇaireva sūditāḥ |
senāntaraṃ samāsādya kecittatra mahāgajaiḥ

क्षुण्णगात्रा महाराज विक्षिप्य च पुनःपुनः ।
अपरे व्यजनानीव विभ्राम्य निहता मृधे

kṣuṇṇagātrā mahārāja vikṣipya ca punaḥpunaḥ |
apare vyajanānīva vibhrāmya nihatā mṛdhe

पुरःसराश्च नागानामपरेषां विशाम्पते ।
शरीराण्यतिविद्वानि तत्रतत्र रणाजिरे

puraḥsarāśca nāgānāmapareṣāṃ viśāmpate |
śarīrāṇyatividvāni tatratatra raṇājire

प्रतिमानेषु कुम्भेषु दन्तवेष्टेषु चापरे ।
निगृहीता भृशं नागाः प्रासतोमरशक्तिभिः

pratimāneṣu kumbheṣu dantaveṣṭeṣu cāpare |
nigṛhītā bhṛśaṃ nāgāḥ prāsatomaraśaktibhiḥ

निगृह्य च गजाः केचित् पार्श्वस्थैर्भृशदारुणैः ।
रथाश्वसादिभिस्तत्र सम्भिन्ना न्यपतन्भुवि

nigṛhya ca gajāḥ kecit pārśvasthairbhṛśadāruṇaiḥ |
rathāśvasādibhistatra sambhinnā nyapatanbhuvi

सहयाः सादिनस्तत्र तोमरेण महामृधे ।
भूमावमृद्रन्वेगेन सचर्माणं पदातिनम्

sahayāḥ sādinastatra tomareṇa mahāmṛdhe |
bhūmāvamṛdranvegena sacarmāṇaṃ padātinam

चछा सावरणान्कांश्चित्तत्रतत्र विशाम्पते ।
रथान्नागाः समासाद्य परिगृह्य च मारिष ।
व्याक्षिपन्सहसा तत्र घोररूपे भयानके

cachā sāvaraṇānkāṃścittatratatra viśāmpate |
rathānnāgāḥ samāsādya parigṛhya ca māriṣa |
vyākṣipansahasā tatra ghorarūpe bhayānake

नाराचैर्निहताश्चापि गजाः पेतुर्महाबलाः ।
पर्वतस्येव शिखरं वज्ररुग्णं महीतले

nārācairnihatāścāpi gajāḥ peturmahābalāḥ |
parvatasyeva śikharaṃ vajrarugṇaṃ mahītale

योधा योधान्समासाद्य मुष्टिभिर्व्यहनन्युधि ।
केशेष्वन्योन्यमाक्षिप्य चिक्षिपुर्बिभिदुश्च ह

yodhā yodhānsamāsādya muṣṭibhirvyahananyudhi |
keśeṣvanyonyamākṣipya cikṣipurbibhiduśca ha

उद्यम्य च भुजानन्ये निक्षिप्य च महीतले ।
पदा चोरः समाक्रम्य स्फुरतोऽपाहरच्छिरः

udyamya ca bhujānanye nikṣipya ca mahītale |
padā coraḥ samākramya sphurato'pāharacchiraḥ

पततश्चापरो राजन्विजहारासिना शिरः ।
मृतमन्यो महाराज पदा ताडितवांस्तदा

patataścāparo rājanvijahārāsinā śiraḥ |
mṛtamanyo mahārāja padā tāḍitavāṃstadā

जीवतश्च तथैवान्यः शस्त्रं काये न्यमज्जयत् ।
मुष्टियुद्धं महच्चासीद्योधानां तत्र भारत ।
तथा केशग्रहश्चोग्रो बाहुयुद्धं च भैरवम्

jīvataśca tathaivānyaḥ śastraṃ kāye nyamajjayat |
muṣṭiyuddhaṃ mahaccāsīdyodhānāṃ tatra bhārata |
tathā keśagrahaścogro bāhuyuddhaṃ ca bhairavam

समासक्तस्य चान्येन अविज्ञातस्तथाऽपरः ।
जहार समरे प्राणान्नानाशस्तैरनेकधा

samāsaktasya cānyena avijñātastathā'paraḥ |
jahāra samare prāṇānnānāśastairanekadhā

संसक्तेषु च योधेषु वर्तमाने च सङ्कुले ।
कबन्धान्युत्थितानि स्युः शतशोऽथ सहस्रशः

saṃsakteṣu ca yodheṣu vartamāne ca saṅkule |
kabandhānyutthitāni syuḥ śataśo'tha sahasraśaḥ

शोणितैः सिच्यमानानि शस्त्राणि कवचानि च ।
महारागानुरक्तानि वस्त्राणीव चकाशिरे

śoṇitaiḥ sicyamānāni śastrāṇi kavacāni ca |
mahārāgānuraktāni vastrāṇīva cakāśire

एवमेतन्महद्युद्वं दारुणं शस्त्रसङ्कुलम् ।
उन्मत्तगङ्गाप्रतिमं शब्देनापूरयज्जगत्

evametanmahadyudvaṃ dāruṇaṃ śastrasaṅkulam |
unmattagaṅgāpratimaṃ śabdenāpūrayajjagat

नैव स्वे न परे राजन्विज्ञायन्ते शरातुराः ।
योद्वव्यमिति युध्यन्ते राजानो जयगृद्विनः

naiva sve na pare rājanvijñāyante śarāturāḥ |
yodvavyamiti yudhyante rājāno jayagṛdvinaḥ

स्वान्स्वे जघ्नुर्महराज परांश्चैव समागतान् ।
उभयोः सेनयोर्वीरैर्व्याकुलं समपद्यत

svānsve jaghnurmaharāja parāṃścaiva samāgatān |
ubhayoḥ senayorvīrairvyākulaṃ samapadyata

रथैर्भग्नैर्महाराज वारणैश्च निपातितैः ।
हयैश्च पतितैस्तत्र नरैश्च विनिपातितैः

rathairbhagnairmahārāja vāraṇaiśca nipātitaiḥ |
hayaiśca patitaistatra naraiśca vinipātitaiḥ

अगम्यरूपा पृथिवी क्षणेन समपद्यत ।
क्षणेनासीन्महीपाल क्षतजौघप्रवर्तिनी

agamyarūpā pṛthivī kṣaṇena samapadyata |
kṣaṇenāsīnmahīpāla kṣatajaughapravartinī

पाञ्चालानहतत्कर्णस्त्रिगर्तांश्च धनञ्जयः ।
भीमसेनः कुरून्राजन्हस्त्यनीकं च सर्वशः

pāñcālānahatatkarṇastrigartāṃśca dhanañjayaḥ |
bhīmasenaḥ kurūnrājanhastyanīkaṃ ca sarvaśaḥ

एवमेष क्षयो वृत्तः कुरुपाण्डवसेनयोः ।
अपराह्णे गते सूर्ये काङ्क्षतां विपुलं यशः

evameṣa kṣayo vṛttaḥ kurupāṇḍavasenayoḥ |
aparāhṇe gate sūrye kāṅkṣatāṃ vipulaṃ yaśaḥ