अध्याय 21: सोलहवें दिन की संध्या में कर्ण और अर्जुन

ततः कर्णं पुरस्कृत्य त्वदीया युद्वदुर्मदाः ।
पुनरावृत्य सङ्ग्रामं चक्रुर्देवासुरोपमम्

tataḥ karṇaṃ puraskṛtya tvadīyā yudvadurmadāḥ |
punarāvṛtya saṅgrāmaṃ cakrurdevāsuropamam

द्विरदनररथाश्वशङ्खशब्दैः
परिहृषिता विविधैश्च शस्त्रपातैः ।
द्विरदरथपदातिसादिसङ्घाः
परिकुपिताभिमुखाः प्रजघ्निरे ते

dviradanararathāśvaśaṅkhaśabdaiḥ
parihṛṣitā vividhaiśca śastrapātaiḥ |
dviradarathapadātisādisaṅghāḥ
parikupitābhimukhāḥ prajaghnire te

शितपरश्वथसासिपट्टसै--
रिषुभिरनेकविधैश्च सूदिताः ।
द्विरदरथहया महाहवे
वरपुरुषैः पुरुषाश्च वाहनैः

śitaparaśvathasāsipaṭṭasai--
riṣubhiranekavidhaiśca sūditāḥ |
dviradarathahayā mahāhave
varapuruṣaiḥ puruṣāśca vāhanaiḥ

कमलदिनकरेन्दुसन्निभैः
सितदशनैः सुमुखाक्षिनासिकैः ।
रुचिरमकुटकुण्डलैर्मही
पुरुषशिरोभिरुपस्तृता बभौ

kamaladinakarendusannibhaiḥ
sitadaśanaiḥ sumukhākṣināsikaiḥ |
ruciramakuṭakuṇḍalairmahī
puruṣaśirobhirupastṛtā babhau

परिघमुसलशक्तितौमरै--
र्नखरभुशुण्डिगदाशतैर्हताः ।
द्विरदनरहयाः सहस्रशो
रुधिरनदीप्रवहास्तदाऽभवन्

parighamusalaśaktitaumarai--
rnakharabhuśuṇḍigadāśatairhatāḥ |
dviradanarahayāḥ sahasraśo
rudhiranadīpravahāstadā'bhavan

प्रहतरथनराश्वकुञ्जरं
प्रतिभयदर्शनमुल्बणव्रणम् ।
तदहितहतमाबभौ बलं
पितृपतिराष्ट्रमिव प्रजाक्षये

prahatarathanarāśvakuñjaraṃ
pratibhayadarśanamulbaṇavraṇam |
tadahitahatamābabhau balaṃ
pitṛpatirāṣṭramiva prajākṣaye

अथ तव नरदेव सैनिका--
स्तव च सुताः सुरसूनुसन्निभाः ।
अमितबलपुरः सरा रणे
कुरुवृषभाः शिनिपुत्रमभ्ययुः

atha tava naradeva sainikā--
stava ca sutāḥ surasūnusannibhāḥ |
amitabalapuraḥ sarā raṇe
kuruvṛṣabhāḥ śiniputramabhyayuḥ

तदतिरुधिरभीममाबभौ
पुरुषवराश्वरथद्विपाकुलम् ।
लवणजलसमुद्वतस्वनं
बलमसुरामरसैन्यसप्रभम्

tadatirudhirabhīmamābabhau
puruṣavarāśvarathadvipākulam |
lavaṇajalasamudvatasvanaṃ
balamasurāmarasainyasaprabham

सुरपतिसमविक्रमस्तत--
स्त्रिदशवरावरजोपमं युधि ।
दिनकरकिरणप्रभैः पृषत्कै
रवितनयोऽभ्यहनच्छिनिप्रवीरम्

surapatisamavikramastata--
stridaśavarāvarajopamaṃ yudhi |
dinakarakiraṇaprabhaiḥ pṛṣatkai
ravitanayo'bhyahanacchinipravīram

तमपि सरथवाजिसारथिं
शिनिवृषभो विविधैः शरैस्त्वरन् ।
भुजगविषसमप्रभै रणे
पुरुषवरं समवास्तृणोत्तदा

tamapi sarathavājisārathiṃ
śinivṛṣabho vividhaiḥ śaraistvaran |
bhujagaviṣasamaprabhai raṇe
puruṣavaraṃ samavāstṛṇottadā

शिनिवृषभशरैर्निपीडितं
तव सुहृदो वसुषेणमभ्ययुः ।
त्वरितमतिरथा रथर्षभं
द्विरदरथाश्वपदातिभिः सह

śinivṛṣabhaśarairnipīḍitaṃ
tava suhṛdo vasuṣeṇamabhyayuḥ |
tvaritamatirathā ratharṣabhaṃ
dviradarathāśvapadātibhiḥ saha

तदुदधिनिभमाद्रवद्बलं
त्वरिततरैः समभिद्रुतं परैः ।
द्रुपदसुतमुखैस्तदाऽभवत्
पुरुषरथाश्वगजक्षयो महान्

tadudadhinibhamādravadbalaṃ
tvaritataraiḥ samabhidrutaṃ paraiḥ |
drupadasutamukhaistadā'bhavat
puruṣarathāśvagajakṣayo mahān

अथ पुरुषवरौ कृताह्निकौ
भवमभिपूज्य यथाविधि प्रभुम् ।
अरिवधकृतनिश्चयौ द्रुतं
तव बलमर्जुनकेशवौ सृतौ

atha puruṣavarau kṛtāhnikau
bhavamabhipūjya yathāvidhi prabhum |
arivadhakṛtaniścayau drutaṃ
tava balamarjunakeśavau sṛtau

जलदनिनदनिःस्वनं रथं
पवनविधूतपताककेतनम् ।
सितहयमुपयान्तमन्तिकं
कृतमनसो ददृशुस्तदाऽरयः

jaladaninadaniḥsvanaṃ rathaṃ
pavanavidhūtapatākaketanam |
sitahayamupayāntamantikaṃ
kṛtamanaso dadṛśustadā'rayaḥ

अथ विष्फार्य गाण्डीवं रथे नृत्यन्निवार्जुनः ।
शरसम्बाधमकरोत्खं दिशः प्रदिशस्तथा

atha viṣphārya gāṇḍīvaṃ rathe nṛtyannivārjunaḥ |
śarasambādhamakarotkhaṃ diśaḥ pradiśastathā

रथान्विमानप्रतिमान्मज्जयन्सायुधध्वजान् ।
ससारथींस्तदा बाणैरभ्राणीवानिलोऽवधीत्

rathānvimānapratimānmajjayansāyudhadhvajān |
sasārathīṃstadā bāṇairabhrāṇīvānilo'vadhīt

गजान्गजप्रयन्तॄंश्च वैजयन्त्यायुधध्वजान् ।
सादिनोऽश्वांश्च पत्तींश्च शरैर्निन्ये यमक्षयम्

gajāngajaprayantṝṃśca vaijayantyāyudhadhvajān |
sādino'śvāṃśca pattīṃśca śarairninye yamakṣayam

तमन्तकमिव क्रुद्धमनिवार्यं महारथम् ।
दुर्योधनोऽभ्ययादेको निघ्नन्बाणैरजिह्मगैः

tamantakamiva kruddhamanivāryaṃ mahāratham |
duryodhano'bhyayādeko nighnanbāṇairajihmagaiḥ

तस्यार्जुनो धनुः सूतमश्वान्केतुं च सायकैः ।
हत्वा सप्तभिरेकेन च्छत्रं चिच्छेद पत्रिणा

tasyārjuno dhanuḥ sūtamaśvānketuṃ ca sāyakaiḥ |
hatvā saptabhirekena cchatraṃ ciccheda patriṇā

नवमं च समाधाय व्यसृजत्प्राणघातिनम् ।
दुर्योधनायेषुवरं तं द्रौणिः सप्तधाऽच्छिनत्

navamaṃ ca samādhāya vyasṛjatprāṇaghātinam |
duryodhanāyeṣuvaraṃ taṃ drauṇiḥ saptadhā'cchinat

ततो द्रौणेर्धनुश्छित्वा हत्वा चाश्वरथाञ्शरैः ।
कृपस्यापि तदत्युग्रं धनुश्चिच्छेद पाण्डवः

tato drauṇerdhanuśchitvā hatvā cāśvarathāñśaraiḥ |
kṛpasyāpi tadatyugraṃ dhanuściccheda pāṇḍavaḥ

हार्दिक्यस्य धनुश्छित्त्वा ध्वजं चाश्वांस्तदाऽवधीत् ।
दुःशासनस्येष्वसनं छित्त्वा राधेयमभ्ययात्

hārdikyasya dhanuśchittvā dhvajaṃ cāśvāṃstadā'vadhīt |
duḥśāsanasyeṣvasanaṃ chittvā rādheyamabhyayāt

अथ सात्यकिमुत्सृज्य त्वरन्कर्णोऽर्जुनं त्रिभिः ।
विद्व्वा विव्याध विंशत्या कृष्णं पार्थं पुनःपुनः

atha sātyakimutsṛjya tvarankarṇo'rjunaṃ tribhiḥ |
vidvvā vivyādha viṃśatyā kṛṣṇaṃ pārthaṃ punaḥpunaḥ

न ग्लानिरासीत्कर्णस्य क्षिपतः सायकान्बहून् ।
रणे विनिघ्नतः शत्रून्क्रुद्धस्येव शतक्रतोः

na glānirāsītkarṇasya kṣipataḥ sāyakānbahūn |
raṇe vinighnataḥ śatrūnkruddhasyeva śatakratoḥ

अथ सात्यकिरागत्य कर्णं विद्द्वा शितैः शरैः ।
नवत्या नवभिश्चोग्रैः शतेन पुनरार्पयत्

atha sātyakirāgatya karṇaṃ viddvā śitaiḥ śaraiḥ |
navatyā navabhiścograiḥ śatena punarārpayat

ततः प्रवीराः पार्थानां सर्वे कर्णमपीडयन् ।
युधामन्युः शिखण्डी च द्रौपदेयाः प्रभद्रकाः

tataḥ pravīrāḥ pārthānāṃ sarve karṇamapīḍayan |
yudhāmanyuḥ śikhaṇḍī ca draupadeyāḥ prabhadrakāḥ

उत्तमौजा युयुत्सुश्च यमौ पार्षत एव च ।
चेदिकारूशमात्स्यानां केकयानां च यद्बलं

uttamaujā yuyutsuśca yamau pārṣata eva ca |
cedikārūśamātsyānāṃ kekayānāṃ ca yadbalaṃ

चेकितानश्च बलवान्धर्मराजश्च सुव्रतः ।
एते रथाश्वद्विरदैः पत्तिभिश्चोग्रविक्रमैः

cekitānaśca balavāndharmarājaśca suvrataḥ |
ete rathāśvadviradaiḥ pattibhiścogravikramaiḥ

परिवार्य रणे कर्णं नानाशस्त्रैरवाकिरन् ।
भाषन्तो वाग्भिरुग्राभिः सर्वे कर्णवधे धृताः

parivārya raṇe karṇaṃ nānāśastrairavākiran |
bhāṣanto vāgbhirugrābhiḥ sarve karṇavadhe dhṛtāḥ

तां शस्त्रवृष्टिं बहुधा कर्णश्छित्त्वा शितैः शरैः ।
अपोवाहास्त्रवीर्येण द्रुमं भङ्क्त्वेव मारुतः

tāṃ śastravṛṣṭiṃ bahudhā karṇaśchittvā śitaiḥ śaraiḥ |
apovāhāstravīryeṇa drumaṃ bhaṅktveva mārutaḥ

रथिनः समहामात्रान्गजानश्वान्ससादिनः ।
पत्तिव्रातांश्च सङ्क्रुद्वो निघ्नन्कर्णो व्यदृश्यत

rathinaḥ samahāmātrāngajānaśvānsasādinaḥ |
pattivrātāṃśca saṅkrudvo nighnankarṇo vyadṛśyata

तद्वध्यमानं पाण्डूनां बलं कर्णास्त्रतेजसा ।
विशस्त्रपत्रदेहासु प्राय आसीत्पराङ्मुखम्

tadvadhyamānaṃ pāṇḍūnāṃ balaṃ karṇāstratejasā |
viśastrapatradehāsu prāya āsītparāṅmukham

अथ कर्णास्त्रमस्त्रेण प्रतिहत्यार्जुनः स्मयन् ।
दिशं खं चैव भूमिं च प्रावृणोच्छरवृष्टिभिः

atha karṇāstramastreṇa pratihatyārjunaḥ smayan |
diśaṃ khaṃ caiva bhūmiṃ ca prāvṛṇoccharavṛṣṭibhiḥ

मुसलानीव सम्पेतुः परिघा इव चेषवः ।
शतघ्न्य इव चाप्यन्ये वज्राण्युग्राणि चापरे

musalānīva sampetuḥ parighā iva ceṣavaḥ |
śataghnya iva cāpyanye vajrāṇyugrāṇi cāpare

तैर्वध्यमानं तत्सैन्यं सपत्त्यश्वरथद्विपम् ।
निमीलिताक्षमत्यर्थं बभ्राम च ननाद च

tairvadhyamānaṃ tatsainyaṃ sapattyaśvarathadvipam |
nimīlitākṣamatyarthaṃ babhrāma ca nanāda ca

निष्कैवल्यं तदा युद्वं प्रापुरश्वनरद्विपाः ।
हन्यमानाः शरैरार्तास्तदा भीताः प्रदुद्रुवुः

niṣkaivalyaṃ tadā yudvaṃ prāpuraśvanaradvipāḥ |
hanyamānāḥ śarairārtāstadā bhītāḥ pradudruvuḥ

त्वदीयानां तदा युद्वे संसक्तानां जयैषिणाम् ।
गिरिमस्तं समासाद्य प्रत्यपद्यत भानुमान्

tvadīyānāṃ tadā yudve saṃsaktānāṃ jayaiṣiṇām |
girimastaṃ samāsādya pratyapadyata bhānumān

तमसा च महाराज रजसा च विशेषतः ।
न किञ्चित्प्रत्यपश्याम शुभं वा यदि वाऽशुभम्

tamasā ca mahārāja rajasā ca viśeṣataḥ |
na kiñcitpratyapaśyāma śubhaṃ vā yadi vā'śubham

ते त्रस्यन्तो महेष्वासा रात्रियुद्वस्य भारत ।
अपयानं ततश्चक्रुः सहिताः सर्वयोधिभिः

te trasyanto maheṣvāsā rātriyudvasya bhārata |
apayānaṃ tataścakruḥ sahitāḥ sarvayodhibhiḥ

कौरवेष्वपयातेषु तदा राजन्दिनक्षये ।
जयं सुमनसः प्राप्य पार्थाः स्वशिबिरं ययुः

kauraveṣvapayāteṣu tadā rājandinakṣaye |
jayaṃ sumanasaḥ prāpya pārthāḥ svaśibiraṃ yayuḥ

वादित्रशब्दैर्विविधैः सिंहनादैः सगर्जितैः ।
परानुवहन्तश्च स्तुवन्तश्चाच्युतार्जुनौ

vāditraśabdairvividhaiḥ siṃhanādaiḥ sagarjitaiḥ |
parānuvahantaśca stuvantaścācyutārjunau

कृतेऽवहारे तैर्वीरैः सैनिकाः सर्व एव ते ।
आशीर्वाचः पाण्डवेषु प्रायुञ्जन्त नरेश्वराः

kṛte'vahāre tairvīraiḥ sainikāḥ sarva eva te |
āśīrvācaḥ pāṇḍaveṣu prāyuñjanta nareśvarāḥ

ततः कृतेऽवहारे च प्रहृष्टास्तत्र पाण्डवाः ।
निशायां शिबिरं गत्वा न्यवसन्त नरेश्वराः

tataḥ kṛte'vahāre ca prahṛṣṭāstatra pāṇḍavāḥ |
niśāyāṃ śibiraṃ gatvā nyavasanta nareśvarāḥ

ततो रक्षः पिशाचाश्च श्वापदाश्चैव सङ्घशः ।
जग्मुरायोधनं घोरं रुद्रस्याक्रीडसन्निभम्

tato rakṣaḥ piśācāśca śvāpadāścaiva saṅghaśaḥ |
jagmurāyodhanaṃ ghoraṃ rudrasyākrīḍasannibham