अध्याय 89: अर्जुन दुर्मर्षण की गज-सेना तोड़ते हैं

चोदयाश्वान्हृषीकेश यत्र दुर्मर्षणः स्थितः ।
एतद्भित्त्वा गजानीकं प्रवेक्ष्याम्यरिवाहिनीम्

codayāśvānhṛṣīkeśa yatra durmarṣaṇaḥ sthitaḥ |
etadbhittvā gajānīkaṃ pravekṣyāmyarivāhinīm

एवमुक्तो महाबाहुः केशवः सव्यसाचिना ।
अचोदयद्धयांस्तत्र यत्र दुर्मर्षणः स्थितः

evamukto mahābāhuḥ keśavaḥ savyasācinā |
acodayaddhayāṃstatra yatra durmarṣaṇaḥ sthitaḥ

स सम्प्रहारस्तुमुलः सम्प्रवृत्तः सुदारुणः ।
एकस्य च बहूनां च रथनागनरक्षयः

sa samprahārastumulaḥ sampravṛttaḥ sudāruṇaḥ |
ekasya ca bahūnāṃ ca rathanāganarakṣayaḥ

ततः सायकवर्षेण पर्जन्य इव वृष्टिमान् ।
परानवाकिरत्पार्थः पर्वतानिव नीरदः

tataḥ sāyakavarṣeṇa parjanya iva vṛṣṭimān |
parānavākiratpārthaḥ parvatāniva nīradaḥ

ते चापि रथिनः सर्वे त्वरिताः कृतहस्तवत् ।
अवाकिरन्बाणजालैस्तत्र कृष्णधनञ्जयौ

te cāpi rathinaḥ sarve tvaritāḥ kṛtahastavat |
avākiranbāṇajālaistatra kṛṣṇadhanañjayau

ततः क्रुद्धो महाबाहुर्वार्यमाणः परैर्युधि ।
शिरांसि रथिनां पार्थः कायेभ्योऽपाहरच्छरैः

tataḥ kruddho mahābāhurvāryamāṇaḥ parairyudhi |
śirāṃsi rathināṃ pārthaḥ kāyebhyo'pāharaccharaiḥ

उद्धान्तनयनैर्वक्रैः सन्दष्टौष्ठपुटैः शुभैः ।
सकुण्डलशिरस्त्राणैर्वसुधा समकीर्यत

uddhāntanayanairvakraiḥ sandaṣṭauṣṭhapuṭaiḥ śubhaiḥ |
sakuṇḍalaśirastrāṇairvasudhā samakīryata

पुण्डरीकवनानीव विध्वस्तानि समन्ततः ।
विनिकीर्णानि योधानां वदनानि चकाशिरे

puṇḍarīkavanānīva vidhvastāni samantataḥ |
vinikīrṇāni yodhānāṃ vadanāni cakāśire

सुवर्णचित्राभरणाः संसिक्ता रुधिरेण च ।
संसक्ता इव दृश्यन्ते मेघसङ्घाः सविद्युतः

suvarṇacitrābharaṇāḥ saṃsiktā rudhireṇa ca |
saṃsaktā iva dṛśyante meghasaṅghāḥ savidyutaḥ

शिरसां पततां राजञ्शब्दोऽभूद्वसुधातले ।
कालेन परिपक्वानां तालानां पततामिव

śirasāṃ patatāṃ rājañśabdo'bhūdvasudhātale |
kālena paripakvānāṃ tālānāṃ patatāmiva

कबन्ध उत्थितः कश्चिद्विष्फार्य सशरं धनुः ।
किञ्चित्खङ्गं विनिष्कृष्य भुजेनोद्यम्य तिष्ठति ।
गृहीत्वाऽन्यस्य केशेषु शिरो नृत्यति चापरः

kabandha utthitaḥ kaścidviṣphārya saśaraṃ dhanuḥ |
kiñcitkhaṅgaṃ viniṣkṛṣya bhujenodyamya tiṣṭhati |
gṛhītvā'nyasya keśeṣu śiro nṛtyati cāparaḥ

पतितानि न जानन्ति शिरांसि पुरुषर्षभाः ।
अमृष्यमाणाः सङ्ग्रामे कौन्तेयं जयगृद्धिनः

patitāni na jānanti śirāṃsi puruṣarṣabhāḥ |
amṛṣyamāṇāḥ saṅgrāme kaunteyaṃ jayagṛddhinaḥ

हयानामुत्तमाङ्गैश्च हस्तिहस्तैश्च मेदिनी ।
बाहुभिश्च शिरोभिश्च वीराणां समकीर्यत

hayānāmuttamāṅgaiśca hastihastaiśca medinī |
bāhubhiśca śirobhiśca vīrāṇāṃ samakīryata

अयं पार्थः कुतः पार्थः पार्थोऽयमिति सर्वशः ।
तिष्ठ पार्थेहि मां पार्थ क्व यासीति च जल्पताम् ।
तव सैन्येषु योधानां पार्थभूतमिवाभवत्

ayaṃ pārthaḥ kutaḥ pārthaḥ pārtho'yamiti sarvaśaḥ |
tiṣṭha pārthehi māṃ pārtha kva yāsīti ca jalpatām |
tava sainyeṣu yodhānāṃ pārthabhūtamivābhavat

अन्योन्यमपि चाजघ्नुरात्मानमपि चापरे ।
पार्थभूतममन्यन्त जनाः कालेन मोहिताः

anyonyamapi cājaghnurātmānamapi cāpare |
pārthabhūtamamanyanta janāḥ kālena mohitāḥ

निष्टनन्तः सरुधिरा विसंज्ञा गाढवेदनाः ।
शयाना बहवो वीराः कीर्तयन्तः स्वबान्धवान्

niṣṭanantaḥ sarudhirā visaṃjñā gāḍhavedanāḥ |
śayānā bahavo vīrāḥ kīrtayantaḥ svabāndhavān

सभिण्डिपालाः सप्रासाः सशक्त्यृष्टिपरश्वथाः ।
सनिर्व्यूहाः सनिस्त्रिंशाः सशरासनतोमराः

sabhiṇḍipālāḥ saprāsāḥ saśaktyṛṣṭiparaśvathāḥ |
sanirvyūhāḥ sanistriṃśāḥ saśarāsanatomarāḥ

सबाणवर्माभरणाः सगदाः साङ्गदा रणे ।
महाभुजगसङ्काशा बाहवः परिघोपमाः

sabāṇavarmābharaṇāḥ sagadāḥ sāṅgadā raṇe |
mahābhujagasaṅkāśā bāhavaḥ parighopamāḥ

उद्वेष्टन्ति विचेष्टन्ति सञ्चेष्टन्ति च सर्वशः ।
वेगं कुर्वन्ति संरब्धा निकृत्ताः परमेषुभिः

udveṣṭanti viceṣṭanti sañceṣṭanti ca sarvaśaḥ |
vegaṃ kurvanti saṃrabdhā nikṛttāḥ parameṣubhiḥ

यो यः स्म समरे पार्थं प्रतिसञ्चरते नरः ।
तस्यतस्यान्तको बाणः शरीरमुपसर्पति

yo yaḥ sma samare pārthaṃ pratisañcarate naraḥ |
tasyatasyāntako bāṇaḥ śarīramupasarpati

नृत्यतो रथमार्गेषु धनुर्व्यायच्छतस्तथा ।
न कश्चित्तत्र पार्थश्च ददृशेऽन्तरमण्वपि

nṛtyato rathamārgeṣu dhanurvyāyacchatastathā |
na kaścittatra pārthaśca dadṛśe'ntaramaṇvapi

यत्तस्य घटमानस्य क्षिप्रं विक्षिपतः शरान् ।
लाघवात्पाण्डुपुत्रस्य व्यस्मयन्त परे जनाः

yattasya ghaṭamānasya kṣipraṃ vikṣipataḥ śarān |
lāghavātpāṇḍuputrasya vyasmayanta pare janāḥ

हस्तिनं हस्तियन्तारमश्वमाश्विकमेव च ।
अभिनत्फल्गुनो बाणै रथिनं च ससारथिम्

hastinaṃ hastiyantāramaśvamāśvikameva ca |
abhinatphalguno bāṇai rathinaṃ ca sasārathim

आवर्तमानमावृत्तं युध्यमानं च पाण्डवः ।
प्रमुखे तिष्ठमानं च न कञ्चिन्न निहन्ति सः

āvartamānamāvṛttaṃ yudhyamānaṃ ca pāṇḍavaḥ |
pramukhe tiṣṭhamānaṃ ca na kañcinna nihanti saḥ

यथोदयन्वै गगने सूर्यो हन्ति महत्तमः ।
तथाऽर्जुनो गजानीकमवधीत्कङ्कपत्रिभिः

yathodayanvai gagane sūryo hanti mahattamaḥ |
tathā'rjuno gajānīkamavadhītkaṅkapatribhiḥ

हस्तिभिः पतितैर्भिन्नैस्तव सैन्यमदृश्यत ।
अन्तकाले यथा भूमिर्व्यवकीर्णा महीधरैः

hastibhiḥ patitairbhinnaistava sainyamadṛśyata |
antakāle yathā bhūmirvyavakīrṇā mahīdharaiḥ

यथा मध्यंदिने सूर्यो दुष्प्रेक्ष्यः प्राणिभिः सदा ।
तथा धनञ्जयः क्रुद्धो दुष्प्रेक्ष्यो युधि शत्रुभिः

yathā madhyaṃdine sūryo duṣprekṣyaḥ prāṇibhiḥ sadā |
tathā dhanañjayaḥ kruddho duṣprekṣyo yudhi śatrubhiḥ

तत्तथा तव पुत्रस्य सैन्यं युधि परन्तप ।
प्रभग्नं द्रुतमाविग्नमतीव शरपीडितम्

tattathā tava putrasya sainyaṃ yudhi parantapa |
prabhagnaṃ drutamāvignamatīva śarapīḍitam

मारुतेनेव महता मेघानीकं व्यदीर्यत ।
प्रकाल्यमानं तत्सैन्यं नाशकत्प्रतिवीक्षितुम्

māruteneva mahatā meghānīkaṃ vyadīryata |
prakālyamānaṃ tatsainyaṃ nāśakatprativīkṣitum

प्रतोदैश्चापकोटीभिर्हुंकारैः साधुवाहितैः ।
कशापार्ष्ण्यभिघातैश्च वाग्भिरुग्राभिरेव च

pratodaiścāpakoṭībhirhuṃkāraiḥ sādhuvāhitaiḥ |
kaśāpārṣṇyabhighātaiśca vāgbhirugrābhireva ca

चोदयन्तो हयांस्तूर्णं पलायन्ते स्म तावकाः ।
सादिनो रथिनश्चैव पत्तयश्चार्जुनार्दिताः

codayanto hayāṃstūrṇaṃ palāyante sma tāvakāḥ |
sādino rathinaścaiva pattayaścārjunārditāḥ

पार्ष्ण्यङ्गुष्ठाङ्कुशैर्नागं चोदयन्तस्तथाऽपरे ।
शरैः सम्मोहिताश्चान्ये तमेवाभिमुखा ययुः

pārṣṇyaṅguṣṭhāṅkuśairnāgaṃ codayantastathā'pare |
śaraiḥ sammohitāścānye tamevābhimukhā yayuḥ

तव योघ हतोत्साहा विभ्रान्तमनसस्तदा

tava yogha hatotsāhā vibhrāntamanasastadā