अध्याय 88: दुर्मर्षण के सामने अर्जुन रणभूमि में

व्यूढेषु तव सैन्येषु समुत्क्रुष्टेषु मारिष ।
ताड्यमानासु भेरीषु मृदङ्गेष्वानकेषु च

vyūḍheṣu tava sainyeṣu samutkruṣṭeṣu māriṣa |
tāḍyamānāsu bherīṣu mṛdaṅgeṣvānakeṣu ca

अनीकानां च संह्रादे वादित्राणां च निःस्वने ।
प्रध्मापितेषु शङ्खेषु सन्नादे रोमहर्षणे

anīkānāṃ ca saṃhrāde vāditrāṇāṃ ca niḥsvane |
pradhmāpiteṣu śaṅkheṣu sannāde romaharṣaṇe

प्रगृहीतेषु शस्त्रेषु भारतेषु युयुत्सुषु ।
रौद्रे मुहूर्ते सम्प्राप्ते सव्यसाची व्यदृश्यत

pragṛhīteṣu śastreṣu bhārateṣu yuyutsuṣu |
raudre muhūrte samprāpte savyasācī vyadṛśyata

बलानां वायसानां च पुरस्तात्सव्यसाचिनः ।
पिशितासृग्भुजां सङ्घाः प्रलीयन्ते सहस्रशः

balānāṃ vāyasānāṃ ca purastātsavyasācinaḥ |
piśitāsṛgbhujāṃ saṅghāḥ pralīyante sahasraśaḥ

मृगाश्च घोरसन्नादः शिवाश्चाशिवदर्शनाः ॥
दक्षिणेन प्रयातानामस्माकं नेदुरध्वनि

mṛgāśca ghorasannādaḥ śivāścāśivadarśanāḥ ||
dakṣiṇena prayātānāmasmākaṃ neduradhvani

लोकक्षये महाराज यादृशास्तादृशा हि ते ।
अशिवा धार्तराष्ट्राणां शिवाः पार्थस्य संयुगे

lokakṣaye mahārāja yādṛśāstādṛśā hi te |
aśivā dhārtarāṣṭrāṇāṃ śivāḥ pārthasya saṃyuge

सनिर्घाता ज्वलन्त्यश्च पेतुरुल्काः सहस्रशः ।
चचाल च मही कृत्स्ना भये घोरे समुत्थिते

sanirghātā jvalantyaśca peturulkāḥ sahasraśaḥ |
cacāla ca mahī kṛtsnā bhaye ghore samutthite

विष्वग्वाताः सनीहारा रूक्षाः शर्करकर्षिणः ।
ववुरायाति कौन्तेये सङ्ग्रामे समुपस्थिते

viṣvagvātāḥ sanīhārā rūkṣāḥ śarkarakarṣiṇaḥ |
vavurāyāti kaunteye saṅgrāme samupasthite

नाकुलिश्च शतानीको धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः ।
पाण्डवानामनीकानि प्राज्ञौ तौ व्यूहतुस्तदा

nākuliśca śatānīko dhṛṣṭadyumnaśca pārṣataḥ |
pāṇḍavānāmanīkāni prājñau tau vyūhatustadā

ततो रथसहस्रेण द्विरदानां शतेन च ।
त्रिभिरश्वसहस्रैश्च पदातीनां शतैः शतैः

tato rathasahasreṇa dviradānāṃ śatena ca |
tribhiraśvasahasraiśca padātīnāṃ śataiḥ śataiḥ

अध्यर्धमात्रे धनुषां सहस्रे तनयस्तव ।
अग्रतः सर्वसैन्यानां स्थित्वा दुर्मर्षणोऽब्रवीत्

adhyardhamātre dhanuṣāṃ sahasre tanayastava |
agrataḥ sarvasainyānāṃ sthitvā durmarṣaṇo'bravīt

अद्य गाण्डीवधन्वानं तपन्तं युद्धदुर्मदम् ।
अहमावारयिष्यामि वेलेव मकरालयम्

adya gāṇḍīvadhanvānaṃ tapantaṃ yuddhadurmadam |
ahamāvārayiṣyāmi veleva makarālayam

अद्य पश्यन्तु सङ्ग्रामे धनञ्जयममर्षणम् ।
विषक्तं मयि दुर्धर्षं भिन्नं कुम्भमिवाश्मनि

adya paśyantu saṅgrāme dhanañjayamamarṣaṇam |
viṣaktaṃ mayi durdharṣaṃ bhinnaṃ kumbhamivāśmani

तिष्ठध्वं रथिनो यूयं सङ्ग्राममभिकाङ्क्षिणः ।
युध्यामि संहतानेतान्यशो मानं च वर्धयन्

tiṣṭhadhvaṃ rathino yūyaṃ saṅgrāmamabhikāṅkṣiṇaḥ |
yudhyāmi saṃhatānetānyaśo mānaṃ ca vardhayan

एवं ब्रुवन्महाराज महात्मा स महीपतिः ।
महेष्वासैर्वृतो राजन्महेष्वासो व्यवस्थितः

evaṃ bruvanmahārāja mahātmā sa mahīpatiḥ |
maheṣvāsairvṛto rājanmaheṣvāso vyavasthitaḥ

ततोऽर्जुनो महाराज महात्मा महतां पतिः ।
महारथसमाख्यातो महेष्वासो व्यवस्थितः

tato'rjuno mahārāja mahātmā mahatāṃ patiḥ |
mahārathasamākhyāto maheṣvāso vyavasthitaḥ

कक्षाग्निरिव दुःस्पर्शः सवज्र इव वासवः ।
दण्डपाणिरिवासह्यो मृत्युः कालेन चोदितः

kakṣāgniriva duḥsparśaḥ savajra iva vāsavaḥ |
daṇḍapāṇirivāsahyo mṛtyuḥ kālena coditaḥ

शूलपाणिरिवाक्षोभ्यो वरुणः पाशवानिव ।
युगान्ताग्निरिवार्चिष्मान्दिधक्षुः स्थास्नुजङ्गमम्

śūlapāṇirivākṣobhyo varuṇaḥ pāśavāniva |
yugāntāgnirivārciṣmāndidhakṣuḥ sthāsnujaṅgamam

क्रोधामर्षबलोद्धूतो निवातकवचान्तकः ।
युद्धे जेता स्थितः सत्ये पारयिष्यन्महाव्रतम्

krodhāmarṣabaloddhūto nivātakavacāntakaḥ |
yuddhe jetā sthitaḥ satye pārayiṣyanmahāvratam

आमुक्तकवचः खङ्गी जाम्बूनदकिरीटभृत् ।
शुभ्रमाल्याम्बरधरः स्वङ्गदश्चारुकुण्‍डलः

āmuktakavacaḥ khaṅgī jāmbūnadakirīṭabhṛt |
śubhramālyāmbaradharaḥ svaṅgadaścārukuṇ‍ḍalaḥ

रथप्रवरमास्थाय नरो नारायणानुगः ।
विधुन्वन्गाण्डिवं सङ्ख्ये बभौ सूर्य इवोदितः

rathapravaramāsthāya naro nārāyaṇānugaḥ |
vidhunvangāṇḍivaṃ saṅkhye babhau sūrya ivoditaḥ

अग्रानीकस्य सोऽध्यर्ध इषुपाते धनञ्जयः ।
व्यवस्थाप्य रथं राजञ्शङ्खं दध्मौ प्रतापवान्

agrānīkasya so'dhyardha iṣupāte dhanañjayaḥ |
vyavasthāpya rathaṃ rājañśaṅkhaṃ dadhmau pratāpavān

अथ कृष्णोऽप्यसम्भ्रान्तः पार्थेन सह मारिष ।
प्राध्मापयत्पाञ्चजन्यं शङ्खप्रवरमोजसा

atha kṛṣṇo'pyasambhrāntaḥ pārthena saha māriṣa |
prādhmāpayatpāñcajanyaṃ śaṅkhapravaramojasā

तयोः शङ्खप्रणादेन तव सैन्ये विशाम्पते ।
आसन्संहृष्टरोमाणः कम्पिता गतचेतसः

tayoḥ śaṅkhapraṇādena tava sainye viśāmpate |
āsansaṃhṛṣṭaromāṇaḥ kampitā gatacetasaḥ

यथा त्रस्यन्ति भूतानि सर्वाण्यशनिनिःस्वनात् ।
तथा शङ्खप्रणादेन वित्रेसुस्तव सैनिकाः

yathā trasyanti bhūtāni sarvāṇyaśaniniḥsvanāt |
tathā śaṅkhapraṇādena vitresustava sainikāḥ

प्रसुस्रुवुः शकृन्मूत्रं वाहनानि च सर्वशः ।
एवं सवाहनं सर्वमाविग्नमभवद्बलम्

prasusruvuḥ śakṛnmūtraṃ vāhanāni ca sarvaśaḥ |
evaṃ savāhanaṃ sarvamāvignamabhavadbalam

सीदन्ति स्म नरा राजञ्शङ्खशब्देन मारिष ।
विसंज्ञाश्चाभवन्केचित्केचिद्राजन्वितत्रसुः

sīdanti sma narā rājañśaṅkhaśabdena māriṣa |
visaṃjñāścābhavankecitkecidrājanvitatrasuḥ

ततः कपिर्महानादं सहभूतैर्ध्वजालयैः ।
अकरोद्व्यादितास्यश्च भीषयंस्तव सैनिकान्

tataḥ kapirmahānādaṃ sahabhūtairdhvajālayaiḥ |
akarodvyāditāsyaśca bhīṣayaṃstava sainikān

ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च मृदङ्गाश्चानकैः सह ।
पुनरेवाभ्यहन्यन्त तव सैन्यप्रहर्षणाः

tataḥ śaṅkhāśca bheryaśca mṛdaṅgāścānakaiḥ saha |
punarevābhyahanyanta tava sainyapraharṣaṇāḥ

नानावादित्रसंहादैः क्ष्वेडितास्फोटिताकुलैः ।
सिंहनादैः समुत्क्रुष्टैः समाधूतैर्महारथैः

nānāvāditrasaṃhādaiḥ kṣveḍitāsphoṭitākulaiḥ |
siṃhanādaiḥ samutkruṣṭaiḥ samādhūtairmahārathaiḥ

तस्मिंस्तु तुमुले शब्दे भीरूणां भयवर्धने ।
अतीव हृष्टो दाशार्हमब्रवीत्पाकशासनिः

tasmiṃstu tumule śabde bhīrūṇāṃ bhayavardhane |
atīva hṛṣṭo dāśārhamabravītpākaśāsaniḥ