अध्याय 90: अर्जुन द्वारा दुःशासन की गज-सेना का संहार

तस्मिन्प्रभग्ने सैन्याग्रे वध्यमाने किरीटिना ।
केतु तत्र रणे वीराः प्रत्युदीयुर्धनञ्जयम्

tasminprabhagne sainyāgre vadhyamāne kirīṭinā |
ketu tatra raṇe vīrāḥ pratyudīyurdhanañjayam

आहोस्विच्छकटव्यूहं प्रविष्टा मोघनिश्चयाः ॥
द्रोणमाश्रित्य तिष्ठन्ति प्राकारमकुतोभयाः

āhosvicchakaṭavyūhaṃ praviṣṭā moghaniścayāḥ ||
droṇamāśritya tiṣṭhanti prākāramakutobhayāḥ

तथाऽर्जुनेन सम्भग्ने तस्मिंस्तव बलेऽनघ ।
हतवीरे हतोत्साहे पलायनकृतक्षणे

tathā'rjunena sambhagne tasmiṃstava bale'nagha |
hatavīre hatotsāhe palāyanakṛtakṣaṇe

पाकशासनिनाऽभीक्ष्णं वध्यमाने शरोत्तमैः ।
न तत्र कश्चित्सङ्ग्रामे शशाकार्जुनमीक्षितुम्

pākaśāsaninā'bhīkṣṇaṃ vadhyamāne śarottamaiḥ |
na tatra kaścitsaṅgrāme śaśākārjunamīkṣitum

ततस्तव सुतो राजन्दृष्ट्वा सैन्यं तथागतम् ।
दुःशासनो भृशं क्रुद्धो युद्धायार्जुनमभ्यगात्

tatastava suto rājandṛṣṭvā sainyaṃ tathāgatam |
duḥśāsano bhṛśaṃ kruddho yuddhāyārjunamabhyagāt

सकाञ्चनविचित्रेण कवचेन समावृतः ।
जाम्बूनदशिरस्त्राणः शूरस्तीव्रपराक्रमः

sakāñcanavicitreṇa kavacena samāvṛtaḥ |
jāmbūnadaśirastrāṇaḥ śūrastīvraparākramaḥ

नागानीकेन महता ग्रसन्निव महीमिमाम् ।
दुःशासनो महाराज सव्यसाचिनमावृणोत्

nāgānīkena mahatā grasanniva mahīmimām |
duḥśāsano mahārāja savyasācinamāvṛṇot

हादेन गजघण्टानां शङ्खानां निनदेन च ।
ज्याक्षेपनिनदैश्चैव विरावेण च दन्तिनाम्

hādena gajaghaṇṭānāṃ śaṅkhānāṃ ninadena ca |
jyākṣepaninadaiścaiva virāveṇa ca dantinām

भूर्दिशश्चान्तरिक्षं च शब्देनासीत्समावृतम् ।
युवराजो बलश्लाघी पिङ्गलः प्रियदर्शनः ।
स मुहूर्तं प्रतिभयो दारुणः समपद्यत

bhūrdiśaścāntarikṣaṃ ca śabdenāsītsamāvṛtam |
yuvarājo balaślāghī piṅgalaḥ priyadarśanaḥ |
sa muhūrtaṃ pratibhayo dāruṇaḥ samapadyata

तान्दृष्ट्वा पततस्तूर्णमङ्कुशैरभिचोदितान् ।
व्यालम्बहस्तान्संरब्धान्सपक्षानिव पर्वतान्

tāndṛṣṭvā patatastūrṇamaṅkuśairabhicoditān |
vyālambahastānsaṃrabdhānsapakṣāniva parvatān

सिंहनादेन महता नरसिंहो धनञ्जयः ।
तदाचलघनप्रख्यं पताकाशतसङ्कुलम् ।
गजानीकममित्राणामभितो व्यधमच्छरैः

siṃhanādena mahatā narasiṃho dhanañjayaḥ |
tadācalaghanaprakhyaṃ patākāśatasaṅkulam |
gajānīkamamitrāṇāmabhito vyadhamaccharaiḥ

महोर्मिणमिवोद्धूतं श्वसनेन महार्णवम् ।
किरीटी तद्गजानीकं प्राविशन्मकरो यथा

mahormiṇamivoddhūtaṃ śvasanena mahārṇavam |
kirīṭī tadgajānīkaṃ prāviśanmakaro yathā

खमाश्रित इवादित्यः प्रतपन्स युगक्षये ।
ददृशे दिक्षु सर्वासु पार्थः परपुरञ्जनः

khamāśrita ivādityaḥ pratapansa yugakṣaye |
dadṛśe dikṣu sarvāsu pārthaḥ parapurañjanaḥ

खुरशब्देन चाश्वानां नेमिघोषेण तेन च ।
तेन चोत्क्रुष्टशब्देन ज्यानिनादेन तेन च

khuraśabdena cāśvānāṃ nemighoṣeṇa tena ca |
tena cotkruṣṭaśabdena jyāninādena tena ca

नानावादित्रशब्देन पाञ्चजन्यस्वनेन च ।
देवदत्तस्य घोषेण गाण्डीवनिनदेन च ।
मन्दवेगा नरा नागा बभूवुस्ते विचेतसः

nānāvāditraśabdena pāñcajanyasvanena ca |
devadattasya ghoṣeṇa gāṇḍīvaninadena ca |
mandavegā narā nāgā babhūvuste vicetasaḥ

शरैराशीविषस्पर्शैर्निर्भिन्नाः सव्यसाचिना ।
ते गजाः समसीदन्त मग्नाः पङ्कार्णवेष्विव

śarairāśīviṣasparśairnirbhinnāḥ savyasācinā |
te gajāḥ samasīdanta magnāḥ paṅkārṇaveṣviva

युगपच्च समाविष्टैः शरैर्गाण्डीवधन्वनः ।
अनेकशतसाहस्रैर्द्रुमा मधुकरैरिव ।
पुङ्खावशिष्टैर्बहुभिः शोणितोत्पीडवाहिभिः

yugapacca samāviṣṭaiḥ śarairgāṇḍīvadhanvanaḥ |
anekaśatasāhasrairdrumā madhukarairiva |
puṅkhāvaśiṣṭairbahubhiḥ śoṇitotpīḍavāhibhiḥ

आरावं परमं कृत्वा वध्यमानाः किरीटिना ।
निपेतुरनिशं भूमौ छिन्नपक्षा इवाद्रयः

ārāvaṃ paramaṃ kṛtvā vadhyamānāḥ kirīṭinā |
nipeturaniśaṃ bhūmau chinnapakṣā ivādrayaḥ

अपरे दन्तवेष्टेषु कुम्भेषु च कटेषु च ।
शरैः समर्पिता नागाः क्रौञ्चवद्व्यनदन्मुहुः

apare dantaveṣṭeṣu kumbheṣu ca kaṭeṣu ca |
śaraiḥ samarpitā nāgāḥ krauñcavadvyanadanmuhuḥ

गजस्कन्धगतानां च पुरुषाणां किरीटिना ।
छिद्यन्ते चोत्तमाङ्गानि भुल्लैः सन्नतपर्वभिः

gajaskandhagatānāṃ ca puruṣāṇāṃ kirīṭinā |
chidyante cottamāṅgāni bhullaiḥ sannataparvabhiḥ

सकुण्डलानां पततां शिरसां धरणीतले ।
पद्मानामिव सङ्घातैः पार्थश्चक्रे निवेदनम्

sakuṇḍalānāṃ patatāṃ śirasāṃ dharaṇītale |
padmānāmiva saṅghātaiḥ pārthaścakre nivedanam

यन्त्रबद्धा विकवचा व्रणार्ता रुधिरोक्षिताः ।
भ्रमत्सु युधि नागेषु मनुष्या विललम्बिरे

yantrabaddhā vikavacā vraṇārtā rudhirokṣitāḥ |
bhramatsu yudhi nāgeṣu manuṣyā vilalambire

केचिदेकेन बाणेन सुयुक्तेन सुपत्रिणा ।
द्वौ त्रयश्च विनिर्भिन्ना निपेतुर्धरणीतले

kecidekena bāṇena suyuktena supatriṇā |
dvau trayaśca vinirbhinnā nipeturdharaṇītale

अपरे मदसंरब्धा मातङ्गाः पर्वतोपमाः ।
सारोहा न्यपतन्भूमौ द्रुमवन्त इवाचलाः

apare madasaṃrabdhā mātaṅgāḥ parvatopamāḥ |
sārohā nyapatanbhūmau drumavanta ivācalāḥ

मौर्वी ध्वजं धनुश्चैव युगमीषां तथैव च ।
रथिनां कुट्टयामास भल्लैः सन्नतपर्वभिः

maurvī dhvajaṃ dhanuścaiva yugamīṣāṃ tathaiva ca |
rathināṃ kuṭṭayāmāsa bhallaiḥ sannataparvabhiḥ

न सन्दधन्न चाकर्षन्न विमुञ्चन्न चोद्वहन् ।
मण्डलेनैव धनुषा नृत्यन्पार्थः स्म दृश्यते

na sandadhanna cākarṣanna vimuñcanna codvahan |
maṇḍalenaiva dhanuṣā nṛtyanpārthaḥ sma dṛśyate

अतिविद्धाश्च नाराचैर्वमन्तो रुधिरं मुखैः ।
मुहूर्तान्न्यपतन्नन्ये वारणा वसुधातले

atividdhāśca nārācairvamanto rudhiraṃ mukhaiḥ |
muhūrtānnyapatannanye vāraṇā vasudhātale

उत्थितान्यगणेयानि कबन्धानि समन्ततः ।
अदृश्यन्त महाराज तस्मिन्परमसङ्कुले

utthitānyagaṇeyāni kabandhāni samantataḥ |
adṛśyanta mahārāja tasminparamasaṅkule

सचापाः साङ्गुलित्राणाः सखङ्गाः साङ्गदा रणे ।
अदृश्यन्त भुजाश्छिन्ना हेमाभरणभूषिताः

sacāpāḥ sāṅgulitrāṇāḥ sakhaṅgāḥ sāṅgadā raṇe |
adṛśyanta bhujāśchinnā hemābharaṇabhūṣitāḥ

सूपस्करैरधिष्ठानैरीषादण्डकबन्धुरैः ।
चक्रैर्विमथितैरक्षैर्भग्नैश्च बहुधा युगैः

sūpaskarairadhiṣṭhānairīṣādaṇḍakabandhuraiḥ |
cakrairvimathitairakṣairbhagnaiśca bahudhā yugaiḥ

चर्मचापधरैश्चैव व्यवकीर्णैस्ततस्ततः ।
स्रग्भिराभरणैर्वस्त्रैः पतितैश्च महाध्वजैः

carmacāpadharaiścaiva vyavakīrṇaistatastataḥ |
sragbhirābharaṇairvastraiḥ patitaiśca mahādhvajaiḥ

निहतैर्वारणैरश्वैः क्षत्रियैश्च निपातितैः ।
अदृश्यत मही तत्र दारुणप्रतिदर्शना

nihatairvāraṇairaśvaiḥ kṣatriyaiśca nipātitaiḥ |
adṛśyata mahī tatra dāruṇapratidarśanā

एवं दुःशासनबलं वध्यमानं किरीटिना ।
सम्प्राद्रवन्महाराज व्यथितं सहनायकम्

evaṃ duḥśāsanabalaṃ vadhyamānaṃ kirīṭinā |
samprādravanmahārāja vyathitaṃ sahanāyakam

एवं बले द्रुते याते राजपुत्रं महारथम् ।
विव्याध दशभिर्बाणैस्तिष्ठतिष्ठेति चाब्रवीत्

evaṃ bale drute yāte rājaputraṃ mahāratham |
vivyādha daśabhirbāṇaistiṣṭhatiṣṭheti cābravīt

जीवितेन कथं गन्ता दुरुक्तं यावदद्य ते ।
तद्वाक्यसदृशं कर्म कुरु त्वं यदि मन्यसे

jīvitena kathaṃ gantā duruktaṃ yāvadadya te |
tadvākyasadṛśaṃ karma kuru tvaṃ yadi manyase

एवमुक्त्वा ततो राजा पार्थः पार्थिवमर्दनः ।
भृशं क्रुद्धो महाराज अविध्यत्तनयं तव

evamuktvā tato rājā pārthaḥ pārthivamardanaḥ |
bhṛśaṃ kruddho mahārāja avidhyattanayaṃ tava

ततो दुःशासनस्त्रस्तः सहानीकः शरार्दितः ।
द्रोणं त्रातारमाकाङ्क्षञ्शकटव्यूहमभ्यगात्

tato duḥśāsanastrastaḥ sahānīkaḥ śarārditaḥ |
droṇaṃ trātāramākāṅkṣañśakaṭavyūhamabhyagāt