अध्याय 86: युद्ध-वर्णन से पहले सञ्जय की धृतराष्ट्र को फटकार

हन्त ते सम्प्रवक्ष्यामि सर्वं प्रत्यक्षदर्शिवान् ।
शुश्रूषस्व स्थिरो भूत्वा तव ह्यपनयो महान्

hanta te sampravakṣyāmi sarvaṃ pratyakṣadarśivān |
śuśrūṣasva sthiro bhūtvā tava hyapanayo mahān

गतोदके सेतुबन्धो यादृक्तादृगयं तव ।
विलापो निष्फलो राजन्मा शुचो भरतर्षभ

gatodake setubandho yādṛktādṛgayaṃ tava |
vilāpo niṣphalo rājanmā śuco bharatarṣabha

अनतिक्रमणीयोऽयं कृतान्तस्याद्भुतो विधिः ।
मा शुचो भरतश्रेष्ठ दिष्टमेतत्पुरातनम्

anatikramaṇīyo'yaṃ kṛtāntasyādbhuto vidhiḥ |
mā śuco bharataśreṣṭha diṣṭametatpurātanam

यदि त्वं हि पुरा द्यूतात्कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम् ।
निवर्तयेथाः पुत्रांश्च न त्वां व्यसनमाव्रजेत्

yadi tvaṃ hi purā dyūtātkuntīputraṃ yudhiṣṭhiram |
nivartayethāḥ putrāṃśca na tvāṃ vyasanamāvrajet

युद्धकाले पुनः प्राप्ते तदैव भवता यदि ।
निवर्तिताः स्युः संरब्धा न त्वां व्यसनमाव्रजेत्

yuddhakāle punaḥ prāpte tadaiva bhavatā yadi |
nivartitāḥ syuḥ saṃrabdhā na tvāṃ vyasanamāvrajet

दुर्योधनं चाविधेयं बध्नीयास्त्वं पुरा यदि ।
अवेक्ष्य कौरवान्राजन्प्राप्स्यसे त्वं महद्यशः

duryodhanaṃ cāvidheyaṃ badhnīyāstvaṃ purā yadi |
avekṣya kauravānrājanprāpsyase tvaṃ mahadyaśaḥ

तत्ते बुद्धिव्यतीचारमुपलप्स्यन्ति तज्जनाः ।
पाञ्चाला वृष्णयः सर्वे ये चान्येऽपि नराधिपाः

tatte buddhivyatīcāramupalapsyanti tajjanāḥ |
pāñcālā vṛṣṇayaḥ sarve ye cānye'pi narādhipāḥ

स कृत्वा पितृकर्म त्वं पुत्रं संस्थाप्य सत्पथे ।
वर्तेथा यदि धर्मेण न त्वां व्यसनमाव्रजेत्

sa kṛtvā pitṛkarma tvaṃ putraṃ saṃsthāpya satpathe |
vartethā yadi dharmeṇa na tvāṃ vyasanamāvrajet

त्वं तु प्राज्ञतमो लोके हित्वा धर्मं सनातनम् ।
दुर्योधनस्य कर्णस्य शकुनेश्चान्वगा मतम्

tvaṃ tu prājñatamo loke hitvā dharmaṃ sanātanam |
duryodhanasya karṇasya śakuneścānvagā matam

तत्ते विलपितं सर्वं मया राजन्निशामितम् ।
अर्थे निविशमानस्य विषमिश्रं यथा मधु

tatte vilapitaṃ sarvaṃ mayā rājanniśāmitam |
arthe niviśamānasya viṣamiśraṃ yathā madhu

न तथा मन्यते कृष्णो न च राजा युधिष्ठिरः ।
न भीष्मो नैव च द्रोणो यथा त्वं मन्यसे नृप

na tathā manyate kṛṣṇo na ca rājā yudhiṣṭhiraḥ |
na bhīṣmo naiva ca droṇo yathā tvaṃ manyase nṛpa

व्यजानीत यदा तु त्वां लुब्धं धर्मप्रवादिनम् ।
तदाप्रभृति कृष्मस्त्वां न तथा बहुमन्यते

vyajānīta yadā tu tvāṃ lubdhaṃ dharmapravādinam |
tadāprabhṛti kṛṣmastvāṃ na tathā bahumanyate

परुषाण्युच्यमानांश्च यथा पार्थानुपेक्षसे ।
तस्यानुबन्धः प्राप्तस्त्वां पुत्रामां राज्यकामुक

paruṣāṇyucyamānāṃśca yathā pārthānupekṣase |
tasyānubandhaḥ prāptastvāṃ putrāmāṃ rājyakāmuka

पितृपैतामहं राज्यमपावृत्तं त्वयाऽनघ ।
अथ पार्थैर्जितां कृत्स्नां पृथिवीं प्रत्यपद्यथाः

pitṛpaitāmahaṃ rājyamapāvṛttaṃ tvayā'nagha |
atha pārthairjitāṃ kṛtsnāṃ pṛthivīṃ pratyapadyathāḥ

पाण्डुना निर्जितं राज्यं कौरवाणां यशस्तथा ।
एतच्चाप्यधिकं भूयः पाण्डवैर्धर्मचाखिभिः

pāṇḍunā nirjitaṃ rājyaṃ kauravāṇāṃ yaśastathā |
etaccāpyadhikaṃ bhūyaḥ pāṇḍavairdharmacākhibhiḥ

तेषां तत्तादृशं कर्म त्वामासाद्य सुनिष्फलम् ।
यत्पित्र्याद्धंशिता राज्यात्त्वयेहामिषगृद्धिना

teṣāṃ tattādṛśaṃ karma tvāmāsādya suniṣphalam |
yatpitryāddhaṃśitā rājyāttvayehāmiṣagṛddhinā

यत्पुनर्युद्धकाले त्वं पुत्रान्गर्हयसे नृप ।
बहुधा व्याहरन्दोषान्न तदद्योपपद्यते

yatpunaryuddhakāle tvaṃ putrāngarhayase nṛpa |
bahudhā vyāharandoṣānna tadadyopapadyate

न हि रक्षन्ति राजानो युध्यन्तो जीवितं रणे ।
चमूं विगाह्य पार्थानां युध्यन्ते क्षत्रियर्षभाः

na hi rakṣanti rājāno yudhyanto jīvitaṃ raṇe |
camūṃ vigāhya pārthānāṃ yudhyante kṣatriyarṣabhāḥ

यां तु कृष्णार्जुनौ सेनां यां सात्यकिवृकोदरौ ।
रक्षेरन्को नु तां युध्येच्चमूमन्यत्र कौरवात्

yāṃ tu kṛṣṇārjunau senāṃ yāṃ sātyakivṛkodarau |
rakṣeranko nu tāṃ yudhyeccamūmanyatra kauravāt

येषां योद्धा गुडाकेशो येषां मन्त्री जनार्दनः ।
येषां च सात्यकिर्योद्धा येषां योद्धा वृकोदरः

yeṣāṃ yoddhā guḍākeśo yeṣāṃ mantrī janārdanaḥ |
yeṣāṃ ca sātyakiryoddhā yeṣāṃ yoddhā vṛkodaraḥ

को हि तान्विषहेद्योद्धुं मर्त्यधर्मा धनुर्धरः ।
अन्यत्र कौरवेयेभ्यो ये वा तेषां पदानुगाः

ko hi tānviṣahedyoddhuṃ martyadharmā dhanurdharaḥ |
anyatra kauraveyebhyo ye vā teṣāṃ padānugāḥ

यावत्तु शक्यते कर्तुमन्तरज्ञैर्जनाधिपैः ।
क्षत्रधर्मरतैः शूरैस्तावत्कुर्वन्ति कौरवाः

yāvattu śakyate kartumantarajñairjanādhipaiḥ |
kṣatradharmarataiḥ śūraistāvatkurvanti kauravāḥ

यथा तु पुरुषव्याघ्रैर्युद्धं परमसङ्कटम् ।
कुरूणां पाण्डवैः सार्धं तत्सर्वं शृणु तत्त्वतः

yathā tu puruṣavyāghrairyuddhaṃ paramasaṅkaṭam |
kurūṇāṃ pāṇḍavaiḥ sārdhaṃ tatsarvaṃ śṛṇu tattvataḥ