अध्याय 85: पुत्रों के भवनों का सन्नाटा, धृतराष्ट्र का विलाप

श्वोभूते किमकार्षुस्ते दुःखशोकसमन्विताः ।
अभिमन्यौ हते तत्र कैर्वाऽयुध्यन्त पाण्डवाः

śvobhūte kimakārṣuste duḥkhaśokasamanvitāḥ |
abhimanyau hate tatra kairvā'yudhyanta pāṇḍavāḥ

जानन्तस्तस्य कर्माणि कुरवः सव्यसाचिनः ।
कथं तत्किल्बिषं कृत्वा निर्भया ब्रूहि मामकाः

jānantastasya karmāṇi kuravaḥ savyasācinaḥ |
kathaṃ tatkilbiṣaṃ kṛtvā nirbhayā brūhi māmakāḥ

पुत्रशोकाभिसन्तप्तं क्रुद्धं मृत्युमिवान्तकम् ।
आयान्तं पुरुषव्याघ्रं कथं ददृशुराहवे

putraśokābhisantaptaṃ kruddhaṃ mṛtyumivāntakam |
āyāntaṃ puruṣavyāghraṃ kathaṃ dadṛśurāhave

कपिराजध्वनं सङ्ख्ये विधुन्वानं महद्धनुः ।
दृष्ट्वा पुत्रपरिद्यूनं किमकुर्वत मामकाः

kapirājadhvanaṃ saṅkhye vidhunvānaṃ mahaddhanuḥ |
dṛṣṭvā putraparidyūnaṃ kimakurvata māmakāḥ

किन्तु सञ्जय सङ्ग्रमे वृत्तं दुर्योधनं प्रति ।
परिदेवो महानद्य श्रूयते हि गृहेगृहे

kintu sañjaya saṅgrame vṛttaṃ duryodhanaṃ prati |
paridevo mahānadya śrūyate hi gṛhegṛhe

भूयाञ्शब्दानतीत्यान्याञ्शब्दः सैन्धववेश्मनि ।
पौराणिकानां तूर्याणां शङ्खदुन्दुभिघोषवान्

bhūyāñśabdānatītyānyāñśabdaḥ saindhavaveśmani |
paurāṇikānāṃ tūryāṇāṃ śaṅkhadundubhighoṣavān

सूतमागधबन्दीनां नर्तकानां च निःस्वनः ।
सोऽद्य न श्रूयते शब्दः सूत पुत्र यथा पुरा

sūtamāgadhabandīnāṃ nartakānāṃ ca niḥsvanaḥ |
so'dya na śrūyate śabdaḥ sūta putra yathā purā

शब्दो नानाविधोऽभीष्टमभवद्यत्र मे श्रुतः ।
दीनानामद्य तं शब्दं न शृणोमि समीरितम्

śabdo nānāvidho'bhīṣṭamabhavadyatra me śrutaḥ |
dīnānāmadya taṃ śabdaṃ na śṛṇomi samīritam

निवेशने सत्यधृतेः सोमदत्तस्य सञ्जय ।
आसीनोऽहं पुरा तात शब्दमश्रौषमुत्तमम्

niveśane satyadhṛteḥ somadattasya sañjaya |
āsīno'haṃ purā tāta śabdamaśrauṣamuttamam

तदद्य पुण्यहीनोऽहमार्तस्वरनिनादितम् ।
निवेशनं गतोत्साहं विकृतं तात लक्षये

tadadya puṇyahīno'hamārtasvaranināditam |
niveśanaṃ gatotsāhaṃ vikṛtaṃ tāta lakṣaye

विविंशतेर्दुर्मुखस्य चित्रसेनविकर्णयोः ।
अन्येषां च सुतानां मे न तथा श्रूयते ध्वनिः

viviṃśaterdurmukhasya citrasenavikarṇayoḥ |
anyeṣāṃ ca sutānāṃ me na tathā śrūyate dhvaniḥ

ब्राह्मणआः क्षत्रिया वैश्या यं शिष्याः पर्युपासते ।
द्रोणपुत्रं महेष्वासं पुत्राणां मे परायणम्

brāhmaṇaāḥ kṣatriyā vaiśyā yaṃ śiṣyāḥ paryupāsate |
droṇaputraṃ maheṣvāsaṃ putrāṇāṃ me parāyaṇam

वितण्डालापसंलापैर्द्रुतवादित्रवादितैः ।
गीतैश्च विविधैरिष्टै रमते यो दिवानिशम्

vitaṇḍālāpasaṃlāpairdrutavāditravāditaiḥ |
gītaiśca vividhairiṣṭai ramate yo divāniśam

उपास्यमानो बहुभिः कुरुपाण्डवसात्वतैः ।
श्लक्ष्णस्तस्य गृहे शब्दो नाद्य द्रौणेर्यथा पुरा

upāsyamāno bahubhiḥ kurupāṇḍavasātvataiḥ |
ślakṣṇastasya gṛhe śabdo nādya drauṇeryathā purā

द्रोणपुत्रं महेष्वासं गायना नर्तकाश्च ये ।
अत्यर्थमुपतिष्ठन्ति तेषां न श्रूयते ध्वनिः

droṇaputraṃ maheṣvāsaṃ gāyanā nartakāśca ye |
atyarthamupatiṣṭhanti teṣāṃ na śrūyate dhvaniḥ

विन्दानुविन्दयोः सायं शिबिरे यो महाध्वनिः ।
श्रूयते सोऽद्य न तथा केकयानां च वेश्मसु

vindānuvindayoḥ sāyaṃ śibire yo mahādhvaniḥ |
śrūyate so'dya na tathā kekayānāṃ ca veśmasu

नित्यं प्रमुदितानां च तालगीतस्वनो महान् ।
नृत्यतां श्रूयते तात गणानां सोऽद्य न स्वनः

nityaṃ pramuditānāṃ ca tālagītasvano mahān |
nṛtyatāṃ śrūyate tāta gaṇānāṃ so'dya na svanaḥ

सप्ततन्तून्वितन्वाना याजका यमुपासते ।
सौमदत्तिं श्रुतनिधिं तेषां न श्रूयते ध्वनिः

saptatantūnvitanvānā yājakā yamupāsate |
saumadattiṃ śrutanidhiṃ teṣāṃ na śrūyate dhvaniḥ

ज्याघोषो ब्रह्मघोषश्च तोमरासिरथध्वनिः ।
द्रोणस्यासीदविरतो गृहे तं न शृणोम्यहम्

jyāghoṣo brahmaghoṣaśca tomarāsirathadhvaniḥ |
droṇasyāsīdavirato gṛhe taṃ na śṛṇomyaham

नानादेशसमुत्थानां गीतानां योऽभवत्स्वनः ।
वादित्रनादितानां च सोऽद्य न श्रूयते महान्

nānādeśasamutthānāṃ gītānāṃ yo'bhavatsvanaḥ |
vāditranāditānāṃ ca so'dya na śrūyate mahān

यदाप्रभृत्युपप्लुव्याच्छान्तिमिच्छञ्जनार्दनः ।
आगतः सर्वभूतानामनुकम्पार्थमच्युतः

yadāprabhṛtyupapluvyācchāntimicchañjanārdanaḥ |
āgataḥ sarvabhūtānāmanukampārthamacyutaḥ

ततोऽहमब्रुवं सूत मन्दं दुर्योधनं तदा ।
वासुदेवेन तीर्थेन पुत्र संशाम्य पाण्डवैः

tato'hamabruvaṃ sūta mandaṃ duryodhanaṃ tadā |
vāsudevena tīrthena putra saṃśāmya pāṇḍavaiḥ

कालप्राप्तमहं मन्ये मा त्वं दुर्योधनातिगाः ।
संशाम्य भ्रातृभिस्तैस्तु क्षत्रियानभिपालय

kālaprāptamahaṃ manye mā tvaṃ duryodhanātigāḥ |
saṃśāmya bhrātṛbhistaistu kṣatriyānabhipālaya

शमं चेद्याचमानं त्वं प्रत्याख्यास्यसि केशवम् ।
हितार्थमभिजल्पन्तं न तवास्ति रणे जयः

śamaṃ cedyācamānaṃ tvaṃ pratyākhyāsyasi keśavam |
hitārthamabhijalpantaṃ na tavāsti raṇe jayaḥ

प्रत्याचष्ट स दाशार्हमृषभं सर्वधन्विनाम् ।
अनुनेयानि जल्पन्तमनयान्नान्वपद्यत

pratyācaṣṭa sa dāśārhamṛṣabhaṃ sarvadhanvinām |
anuneyāni jalpantamanayānnānvapadyata

कर्णदुःशासनमतः सौबलस्य च दुर्मतेः ।
प्रत्याख्यातो महाबाहुःकुलान्तकरणेन वै

karṇaduḥśāsanamataḥ saubalasya ca durmateḥ |
pratyākhyāto mahābāhuḥkulāntakaraṇena vai

ततो दुःशासनस्यैव कर्णस्य च मतं द्वयोः ।
अन्ववर्तत मां हित्वा कृष्टः कालेन दुर्मतिः

tato duḥśāsanasyaiva karṇasya ca mataṃ dvayoḥ |
anvavartata māṃ hitvā kṛṣṭaḥ kālena durmatiḥ

न ह्यहं युद्धमिच्छामि विदुरो द्रोण एव वा ।
बाह्लीकः सोमदत्तो वा भीष्मो द्रौणायनिस्तथा

na hyahaṃ yuddhamicchāmi viduro droṇa eva vā |
bāhlīkaḥ somadatto vā bhīṣmo drauṇāyanistathā

शलो भूरिश्रवाश्चैव पुरुमित्रो विविंशतिः ।
जयः कृपो वा धर्मात्मा ये चान्ये मम बान्धवाः

śalo bhūriśravāścaiva purumitro viviṃśatiḥ |
jayaḥ kṛpo vā dharmātmā ye cānye mama bāndhavāḥ

एतेषां मतमास्थाय यदि वत्स्यति पुत्रकः ।
एतेभ्यश्च मदूर्ध्वं च अभोक्ष्यद्वसुधामिमाम्

eteṣāṃ matamāsthāya yadi vatsyati putrakaḥ |
etebhyaśca madūrdhvaṃ ca abhokṣyadvasudhāmimām

श्लक्ष्णा मधुरसम्भाषा ज्ञातिमध्ये प्रियंवदाः ।
कुलीनाः सम्मताः प्राज्ञाः सुखं जीवन्ति मानवाः ।

ślakṣṇā madhurasambhāṣā jñātimadhye priyaṃvadāḥ |
kulīnāḥ sammatāḥ prājñāḥ sukhaṃ jīvanti mānavāḥ |

धर्मापेक्षी नरो नित्यं सर्वत्र लभते सुखम् ।
प्रेत्यभावे च कल्याणं प्रसादं प्रतिपद्यते

dharmāpekṣī naro nityaṃ sarvatra labhate sukham |
pretyabhāve ca kalyāṇaṃ prasādaṃ pratipadyate

अर्हास्ते पृथिवीं भोक्तुं समर्थाः साधनेऽपि च ।
तेषामपि समुद्रान्ता पितृपैतामही मही

arhāste pṛthivīṃ bhoktuṃ samarthāḥ sādhane'pi ca |
teṣāmapi samudrāntā pitṛpaitāmahī mahī

न च त्वाऽभिभविष्यन्ति हित्वा धर्मं पृथात्मजाः ।
नियुज्यमानाः स्थास्यन्ति पाण्डवा धर्मवर्त्मनि

na ca tvā'bhibhaviṣyanti hitvā dharmaṃ pṛthātmajāḥ |
niyujyamānāḥ sthāsyanti pāṇḍavā dharmavartmani

सन्ति मे ज्ञातयस्तात येषां श्रोष्यन्ति पाण्डवाः ।
शल्यस्य सोमदत्तस्य भीष्मस्य च महात्मनः

santi me jñātayastāta yeṣāṃ śroṣyanti pāṇḍavāḥ |
śalyasya somadattasya bhīṣmasya ca mahātmanaḥ

द्रोणस्याथ विकर्णस्य बाह्लीकस्य कृपस्य च ।
अन्येषां चैव वृद्धानां भरतानां महात्मनाम् ।
त्वदर्थमब्रवं तात न जहुर्वचनानि ते

droṇasyātha vikarṇasya bāhlīkasya kṛpasya ca |
anyeṣāṃ caiva vṛddhānāṃ bharatānāṃ mahātmanām |
tvadarthamabravaṃ tāta na jahurvacanāni te

कं वा त्वं मन्यसे तेषां यस्त्वां ब्रूयादतोऽन्यथा ।
कृष्णो न धर्मं सञ्जह्यात्सर्वे ते हि तदन्वयाः

kaṃ vā tvaṃ manyase teṣāṃ yastvāṃ brūyādato'nyathā |
kṛṣṇo na dharmaṃ sañjahyātsarve te hi tadanvayāḥ

मयाऽपि चोक्तास्ते वीरा वचनं धर्मसंहितम् ।
नान्यथा प्रकरिष्यन्ति धर्मात्मानो हि पाण्डवाः

mayā'pi coktāste vīrā vacanaṃ dharmasaṃhitam |
nānyathā prakariṣyanti dharmātmāno hi pāṇḍavāḥ

इत्यहं विलपन्सूत बहुशः पुत्रमुक्तवान् ।
न च मे श्रुतवान्मूढो मन्ये कालस्य पर्ययम्

ityahaṃ vilapansūta bahuśaḥ putramuktavān |
na ca me śrutavānmūḍho manye kālasya paryayam

वृकोदरार्जुनौ यत्र वृष्णिवीरश्च सात्यकिः ।
उत्तमौजाश्च पाञ्चाल्यो युधामन्युश्च दुर्जयः

vṛkodarārjunau yatra vṛṣṇivīraśca sātyakiḥ |
uttamaujāśca pāñcālyo yudhāmanyuśca durjayaḥ

धृष्टद्युम्नश्च दुर्धर्षः शिखण्डी चापराजितः ।
अश्मकाः केकयाश्चैव क्षत्रधर्मा च सौमकिः

dhṛṣṭadyumnaśca durdharṣaḥ śikhaṇḍī cāparājitaḥ |
aśmakāḥ kekayāścaiva kṣatradharmā ca saumakiḥ

चैद्यश्च चेकितानश्च पुत्रः काश्यस्य चाभिभूः ।
द्रौपदेया विराटश्च द्रुपदश्च महारथः

caidyaśca cekitānaśca putraḥ kāśyasya cābhibhūḥ |
draupadeyā virāṭaśca drupadaśca mahārathaḥ

यमौ च पुरुषव्याघ्रौ मन्त्री च मधुसूदनः ।
क एताञ्जातु युध्येत लोकेऽस्मिन्वै जिजीविषुः

yamau ca puruṣavyāghrau mantrī ca madhusūdanaḥ |
ka etāñjātu yudhyeta loke'sminvai jijīviṣuḥ

दिव्यमस्त्रं विकुर्वाणान्प्रसहेद्वा परान्मम ।
अन्यो दुर्योधनात्कार्णाच्छकुनेश्चापि सौबलात् ।
दुःशासनचतुर्थानां नान्यं पश्यामि पञ्चमम्

divyamastraṃ vikurvāṇānprasahedvā parānmama |
anyo duryodhanātkārṇācchakuneścāpi saubalāt |
duḥśāsanacaturthānāṃ nānyaṃ paśyāmi pañcamam

येषां वचनकृत्स स्याद्विष्वक्सेनो रथे स्थितः ।
सन्नद्धश्चार्जुनो योद्धा तेषां नास्ति पराजयः

yeṣāṃ vacanakṛtsa syādviṣvakseno rathe sthitaḥ |
sannaddhaścārjuno yoddhā teṣāṃ nāsti parājayaḥ

तथा मम विलापानां नायं दुर्योधनः स्मरेत् ।
हतौ हि पुरुषव्याघ्रौ भीष्मद्रोणौ त्वमात्थ वै

tathā mama vilāpānāṃ nāyaṃ duryodhanaḥ smaret |
hatau hi puruṣavyāghrau bhīṣmadroṇau tvamāttha vai

तेषां विदुरवाक्यानामुक्तानां दीर्घदर्शनात् ।
दृष्ट्वेमां फलनिर्वृत्तिं मन्ये शोचन्ति पुत्रकाः

teṣāṃ viduravākyānāmuktānāṃ dīrghadarśanāt |
dṛṣṭvemāṃ phalanirvṛttiṃ manye śocanti putrakāḥ

सेनां दृष्ट्वाऽभिभूतां मे शैनेयेनार्जुनेन च ।
शून्यान्दृष्ट्वा रथोपस्थान्मन्ये शोचन्ति पुत्रकाः

senāṃ dṛṣṭvā'bhibhūtāṃ me śaineyenārjunena ca |
śūnyāndṛṣṭvā rathopasthānmanye śocanti putrakāḥ

हिमात्यये यथा कक्षं शुष्कं वातेरितो महान् ।
अग्निर्दहेत्तथा सेनां मामिकां स धनञ्जयः

himātyaye yathā kakṣaṃ śuṣkaṃ vāterito mahān |
agnirdahettathā senāṃ māmikāṃ sa dhanañjayaḥ

आचक्ष्व मम तत्सर्वं कुशलो ह्यसि सञ्जय ।
यदोपयाताः सायाह्ने कृत्वा पार्थस्य किल्बिषं

ācakṣva mama tatsarvaṃ kuśalo hyasi sañjaya |
yadopayātāḥ sāyāhne kṛtvā pārthasya kilbiṣaṃ

अभिमन्यौ हते तात कथमासीन्मनो हि वः

abhimanyau hate tāta kathamāsīnmano hi vaḥ

न जातु तस्य कर्माणि युधि गाण्डीवधन्वनः ।
अपकृत्य महत्तात सोढुं शक्ष्यन्ति मामकाः

na jātu tasya karmāṇi yudhi gāṇḍīvadhanvanaḥ |
apakṛtya mahattāta soḍhuṃ śakṣyanti māmakāḥ

किन्नुः दुर्योधनः कृत्यं कर्णः कृत्यं किमब्रवीत् ।
दुःशासनः सौबलश्च तेषामेवं गते सति

kinnuḥ duryodhanaḥ kṛtyaṃ karṇaḥ kṛtyaṃ kimabravīt |
duḥśāsanaḥ saubalaśca teṣāmevaṃ gate sati

सर्वेषां समवेतानां पुत्राणां मम सञ्जय ।
यद्वृत्तं तात सङ्ग्रामे मन्दस्यापनयैर्भृशम्

sarveṣāṃ samavetānāṃ putrāṇāṃ mama sañjaya |
yadvṛttaṃ tāta saṅgrāme mandasyāpanayairbhṛśam

लोभानुगस्य दुर्बुद्धेः क्रोधेन विकृतात्मनः ।
राज्यकामस्य मूढस्य रागोपहतचेतसः ।
दुर्नीतं वा सुनीतं वा तन्ममाचक्ष्व सञ्जय

lobhānugasya durbuddheḥ krodhena vikṛtātmanaḥ |
rājyakāmasya mūḍhasya rāgopahatacetasaḥ |
durnītaṃ vā sunītaṃ vā tanmamācakṣva sañjaya