अध्याय 87: द्रोण का शकट और पद्म व्यूह

तस्यां निशायां व्युष्टायां द्रोणः शस्त्रभृतां वरः ।
स्वान्यनीकानि सर्वाणि प्राक्रामद्व्यूहितुं ततः

tasyāṃ niśāyāṃ vyuṣṭāyāṃ droṇaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ |
svānyanīkāni sarvāṇi prākrāmadvyūhituṃ tataḥ

शूराणां गर्जतां राजन्सङ्क्रुद्धानाममर्षिणाम् ।
श्रूयन्ते स्म गिरश्चित्राः परस्परवधैषिणाम्

śūrāṇāṃ garjatāṃ rājansaṅkruddhānāmamarṣiṇām |
śrūyante sma giraścitrāḥ parasparavadhaiṣiṇām

विष्फार्य च धनूंष्यन्ये ज्याः परे परिमृज्य च ।
विनिःश्वसन्तः प्राक्रोशन्क्वेदानीं स धनञ्जयः

viṣphārya ca dhanūṃṣyanye jyāḥ pare parimṛjya ca |
viniḥśvasantaḥ prākrośankvedānīṃ sa dhanañjayaḥ

विकोशान्सुत्सरूनन्ये कृतधारान्समाहितान् ।
पीतानाकाशसङ्काशानसीन्केचिच्च चिक्षिपुः

vikośānsutsarūnanye kṛtadhārānsamāhitān |
pītānākāśasaṅkāśānasīnkecicca cikṣipuḥ

चरन्तस्त्वसिमार्गांश्च धनुर्मार्गांश्च शिक्षिताः ।
सङ्ग्राममनसः शूरा दृश्यन्ते स्म सहस्रशः

carantastvasimārgāṃśca dhanurmārgāṃśca śikṣitāḥ |
saṅgrāmamanasaḥ śūrā dṛśyante sma sahasraśaḥ

सघण्टाश्चन्दनादिग्धाः स्वर्णवज्रविभूषिताः ।
समुत्क्षिप्य गदाश्चान्ये पर्यपृच्छन्त पाण्डवम् ।

saghaṇṭāścandanādigdhāḥ svarṇavajravibhūṣitāḥ |
samutkṣipya gadāścānye paryapṛcchanta pāṇḍavam |

अन्ये बलमदोन्मत्ताः परिघैर्बाहुशालिनः ।
चक्रुः सम्बाधमाकाशमुच्छ्रितेन्द्रध्वजोपमैः

anye balamadonmattāḥ parighairbāhuśālinaḥ |
cakruḥ sambādhamākāśamucchritendradhvajopamaiḥ

नानाप्रहरणैश्चान्ये विचित्रस्रगलङ्कृताः ।
सङ्ग्राममनसः शूरास्तत्रतत्र व्यवस्थिताः

nānāpraharaṇaiścānye vicitrasragalaṅkṛtāḥ |
saṅgrāmamanasaḥ śūrāstatratatra vyavasthitāḥ

क्वार्जुनः क्व स गोविन्दः क्व च मानी वृकोदरः ।
क्व च ते सुहृदस्तेषामाह्वयन्ते रणे तदा

kvārjunaḥ kva sa govindaḥ kva ca mānī vṛkodaraḥ |
kva ca te suhṛdasteṣāmāhvayante raṇe tadā

ततः शङ्खमुपाध्माय त्वरयन्वाजिनः स्वयम् ।
इतस्ततस्तान्रचयन्द्रोणश्चरति वेगितः

tataḥ śaṅkhamupādhmāya tvarayanvājinaḥ svayam |
itastatastānracayandroṇaścarati vegitaḥ

तेष्वनीकेषु सर्वेषु स्थितेष्वाहवनन्दिषु ।
भारद्वाजो महाराज जयद्रथमथाब्रवीत्

teṣvanīkeṣu sarveṣu sthiteṣvāhavanandiṣu |
bhāradvājo mahārāja jayadrathamathābravīt

त्वं चैव सौमदत्तिश्च कर्णश्चैव महारथः ।
अश्वत्थामा च शल्यश्च वृषसेनः कृपस्तथा

tvaṃ caiva saumadattiśca karṇaścaiva mahārathaḥ |
aśvatthāmā ca śalyaśca vṛṣasenaḥ kṛpastathā

शतं चाश्वसहस्राणां रथानामयुतानि षट् ।
द्विरदानां प्रभिन्नानां सहस्राणि चतुर्दश

śataṃ cāśvasahasrāṇāṃ rathānāmayutāni ṣaṭ |
dviradānāṃ prabhinnānāṃ sahasrāṇi caturdaśa

पदातीनां सहस्राणि दंशितान्येकविंशतिः ।
गव्यूतिषु त्रिमात्रासु मामनासाद्य तिष्ठत

padātīnāṃ sahasrāṇi daṃśitānyekaviṃśatiḥ |
gavyūtiṣu trimātrāsu māmanāsādya tiṣṭhata

तत्रस्थं त्वां न संसोढुं शक्ता देवाः सवासवाः ।
किं पुनः पाण्डवाः सर्वे समाश्वसिहि सैन्धव

tatrasthaṃ tvāṃ na saṃsoḍhuṃ śaktā devāḥ savāsavāḥ |
kiṃ punaḥ pāṇḍavāḥ sarve samāśvasihi saindhava

एवमुक्तः समाश्वस्तः सिन्धुराजो जयद्रथः ।
सम्प्रायात्सहगान्धारैर्वृतस्तैश्च महारथैः ।
वर्मिभिः सादिभिर्यत्तैः प्रासपाणिहयस्थितैः

evamuktaḥ samāśvastaḥ sindhurājo jayadrathaḥ |
samprāyātsahagāndhārairvṛtastaiśca mahārathaiḥ |
varmibhiḥ sādibhiryattaiḥ prāsapāṇihayasthitaiḥ

चामरापीडिनः सर्वे जाम्बूनदविभूषिताः ।
जयद्रथस्य राजेन्द्र हयाः साधुप्रवाहिनः

cāmarāpīḍinaḥ sarve jāmbūnadavibhūṣitāḥ |
jayadrathasya rājendra hayāḥ sādhupravāhinaḥ

ते चैकसप्तसाहस्रास्त्रिसाहस्राश्च सैन्धवाः

te caikasaptasāhasrāstrisāhasrāśca saindhavāḥ

मत्तानां सुविरूढानां हस्त्यारोहैर्विशारदैः ।
हस्तिनां भीमरूपाणां वर्मिणां रौद्रकर्मिणाम्

mattānāṃ suvirūḍhānāṃ hastyārohairviśāradaiḥ |
hastināṃ bhīmarūpāṇāṃ varmiṇāṃ raudrakarmiṇām

अध्यर्धेन सहस्रेण पुत्रो दुर्मर्षणस्तव ।
अग्रतः सर्वसैन्यानां योत्स्यमानो व्यवस्थितः

adhyardhena sahasreṇa putro durmarṣaṇastava |
agrataḥ sarvasainyānāṃ yotsyamāno vyavasthitaḥ

ततो दुःशासनश्चैव विकर्णश्च तवात्मजौ ।
सिन्धुराजार्थसिद्ध्यर्थमग्रानीके व्यवस्थितौ

tato duḥśāsanaścaiva vikarṇaśca tavātmajau |
sindhurājārthasiddhyarthamagrānīke vyavasthitau

दीर्घो द्वादशगव्यूतिः पश्चार्धे पञ्चविस्तृतः ।
व्यूहस्तु चक्रशकटो भारद्वाजेन निर्मितः

dīrgho dvādaśagavyūtiḥ paścārdhe pañcavistṛtaḥ |
vyūhastu cakraśakaṭo bhāradvājena nirmitaḥ

नानानृपतिभिर्वीरैस्तत्रतत्र व्यवस्थितैः ।
रथाश्वगजपत्त्योघैर्द्रोणेन विहितः स्वयम्

nānānṛpatibhirvīraistatratatra vyavasthitaiḥ |
rathāśvagajapattyoghairdroṇena vihitaḥ svayam

पश्चार्धे तस्य पद्मस्तु गर्भव्यूहः पुनः कृतः ।
सूचीपद्मस्य गर्भस्थो गूढो व्यूहः कृतः पुनः

paścārdhe tasya padmastu garbhavyūhaḥ punaḥ kṛtaḥ |
sūcīpadmasya garbhastho gūḍho vyūhaḥ kṛtaḥ punaḥ

एवमेतं महाव्यूहं व्यूह्य द्रोणो व्यवस्थितः ।
सूचीमुखे महेष्वासः कृतवर्मा व्यवस्थितः

evametaṃ mahāvyūhaṃ vyūhya droṇo vyavasthitaḥ |
sūcīmukhe maheṣvāsaḥ kṛtavarmā vyavasthitaḥ

अनन्तरं च काम्भोजो जलसन्धश्च मारिष ।
दुर्योधनश्च कर्णश्च तदनन्तरमेव च

anantaraṃ ca kāmbhojo jalasandhaśca māriṣa |
duryodhanaśca karṇaśca tadanantarameva ca

ततः शतसहस्राणि योदानानमनिवर्तिनाम् ।
व्यवस्थितानि सर्वाणि शकटे मुखरक्षिणाम्

tataḥ śatasahasrāṇi yodānānamanivartinām |
vyavasthitāni sarvāṇi śakaṭe mukharakṣiṇām

तेषां च पृष्ठतो राजा बलेन महता वृतः ।
जयद्रथस्ततो राजा सूचीपार्श्वे व्यवस्थितः

teṣāṃ ca pṛṣṭhato rājā balena mahatā vṛtaḥ |
jayadrathastato rājā sūcīpārśve vyavasthitaḥ

शकटस्य तु राजेन्द्र भारद्वाजो मुखे स्थितः ।
नात्र तस्याभवद्भोदो जुगोपैनं ततः स्वयम्

śakaṭasya tu rājendra bhāradvājo mukhe sthitaḥ |
nātra tasyābhavadbhodo jugopainaṃ tataḥ svayam

श्वेतवर्माम्बरोष्णीषो व्यूढोरस्को महाभुजः ।
धनुर्विस्फारयन्द्रोणस्तस्थौ क्रुद्ध इवान्तकः ।
तस्य सैन्यस्य सर्वस्य नेता गोप्ता च वीर्यवान्

śvetavarmāmbaroṣṇīṣo vyūḍhorasko mahābhujaḥ |
dhanurvisphārayandroṇastasthau kruddha ivāntakaḥ |
tasya sainyasya sarvasya netā goptā ca vīryavān

ताकिनं शोणहयं वेदीकृष्णाजिनध्वजम् ।
द्रोणस्य रथमालोक्य प्रहृष्टाः कुरवोऽभवन्

tākinaṃ śoṇahayaṃ vedīkṛṣṇājinadhvajam |
droṇasya rathamālokya prahṛṣṭāḥ kuravo'bhavan

सिद्धचारणसङ्घानां विस्मयः सुमहानभूत् ।
द्रोणेन विहितं दृष्ट्वा व्यूहं क्षुब्धार्णवोपमम्

siddhacāraṇasaṅghānāṃ vismayaḥ sumahānabhūt |
droṇena vihitaṃ dṛṣṭvā vyūhaṃ kṣubdhārṇavopamam

सशैलसागरवनां नानाजनपदाकुलाम् ।
ग्रसेद्व्यूहः क्षितिं सर्वामिति भूतानि मेनिरे

saśailasāgaravanāṃ nānājanapadākulām |
grasedvyūhaḥ kṣitiṃ sarvāmiti bhūtāni menire

बहुरथमनुजाश्वपत्तिनागं
प्रतिभयनिःस्वनमद्भुतानुरूपम् ।
अहितहृदयभेदनं महद्वै
शकटमवेक्ष्य कृतं ननन्द राजा

bahurathamanujāśvapattināgaṃ
pratibhayaniḥsvanamadbhutānurūpam |
ahitahṛdayabhedanaṃ mahadvai
śakaṭamavekṣya kṛtaṃ nananda rājā