अध्याय 8: सञ्जय द्रोण का पराक्रम और पतन बताते हैं

तथा द्रोणमभिघ्नन्तं साश्वसूतरथद्विपान् ।
व्यथिताः पाण्डवा दृष्ट्वा न चैनं पर्यवारयन्

tathā droṇamabhighnantaṃ sāśvasūtarathadvipān |
vyathitāḥ pāṇḍavā dṛṣṭvā na cainaṃ paryavārayan

ततो युधिष्ठिरो राजा धृष्टद्युम्नधनञ्जयौ ।
अब्रवीत्सर्वतो यत्तैः कुम्भयोनिर्निवार्यताम्

tato yudhiṣṭhiro rājā dhṛṣṭadyumnadhanañjayau |
abravītsarvato yattaiḥ kumbhayonirnivāryatām

तत्रैनमर्जुनश्चैव धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः ।
ये चान्ये पार्थिवा राजन्पाण्डवस्यानुसैनिकाः ।
प्रत्यगृह्णंस्ततस्तत्र समागच्छन्महारथाः

tatrainamarjunaścaiva dhṛṣṭadyumnaśca pārṣataḥ |
ye cānye pārthivā rājanpāṇḍavasyānusainikāḥ |
pratyagṛhṇaṃstatastatra samāgacchanmahārathāḥ

केकया भीमसेनश्च सौभद्रोऽथ घटोत्कचः ।
युधिष्ठिरो यमौ मात्स्यो द्रुदश्चात्मजैः सह

kekayā bhīmasenaśca saubhadro'tha ghaṭotkacaḥ |
yudhiṣṭhiro yamau mātsyo drudaścātmajaiḥ saha

द्रौपदेयाश्च संहृष्टा धृष्टकेतुः ससात्यकिः ।
चेकितानश्च सङ्क्रुद्धो युयुत्सुश्च महारथः

draupadeyāśca saṃhṛṣṭā dhṛṣṭaketuḥ sasātyakiḥ |
cekitānaśca saṅkruddho yuyutsuśca mahārathaḥ

ये चान्ये पार्थिवा राजन्पाण्डवस्यानुयायिनः ।
कुलवीर्यानुरूपाणि चक्रुः कर्माण्यनेकशः

ye cānye pārthivā rājanpāṇḍavasyānuyāyinaḥ |
kulavīryānurūpāṇi cakruḥ karmāṇyanekaśaḥ

संभिद्यमानां तां दृष्ट्वा पाण्डवैर्वाहिनीं रणे ।
व्यावृत्य चक्षुषी कोपाद्भारद्वाजोऽन्ववैक्षत

saṃbhidyamānāṃ tāṃ dṛṣṭvā pāṇḍavairvāhinīṃ raṇe |
vyāvṛtya cakṣuṣī kopādbhāradvājo'nvavaikṣata

स तीव्रं कोपमास्थाय रथे समरदुर्जयः ।
व्यधमत्पाण्डवानीकं महाभ्राणीव मारुतः

sa tīvraṃ kopamāsthāya rathe samaradurjayaḥ |
vyadhamatpāṇḍavānīkaṃ mahābhrāṇīva mārutaḥ

रथानश्वान्नरान्नागानभिधावन्नितस्ततः ।
चचारोन्मत्तवद्द्रोणो वृद्धोऽपि तरुणो यथा

rathānaśvānnarānnāgānabhidhāvannitastataḥ |
cacāronmattavaddroṇo vṛddho'pi taruṇo yathā

तस्य शोणितदिग्धाङ्गाः शोणास्ते वातरंहसः ।
आजानेया हया राजन्नविश्रान्ताः सुखं ययुः

tasya śoṇitadigdhāṅgāḥ śoṇāste vātaraṃhasaḥ |
ājāneyā hayā rājannaviśrāntāḥ sukhaṃ yayuḥ

तमन्तकमिव क्रुद्धमापतन्तं यतव्रतम् ।
दृष्ट्वा सम्प्राद्रवन्योधाः पाण्डवस्य ततस्ततः

tamantakamiva kruddhamāpatantaṃ yatavratam |
dṛṣṭvā samprādravanyodhāḥ pāṇḍavasya tatastataḥ

तेषां प्राद्रवतां भीमः पुनरावर्ततामपि ॥
पश्यतां तिष्ठतां चासीच्छब्दः परमदारुणः

teṣāṃ prādravatāṃ bhīmaḥ punarāvartatāmapi ||
paśyatāṃ tiṣṭhatāṃ cāsīcchabdaḥ paramadāruṇaḥ

शूराणां हर्षजननो भीरूणां भयवर्धनः ।
द्यावापृथिव्योर्विवरं पूरयामास सर्वतः

śūrāṇāṃ harṣajanano bhīrūṇāṃ bhayavardhanaḥ |
dyāvāpṛthivyorvivaraṃ pūrayāmāsa sarvataḥ

ततः पुनरपि द्रोणो नाम विश्रावयन्युधि ।
अकरोद्रौद्रमात्मानं किरञ्छरशतैः परान्

tataḥ punarapi droṇo nāma viśrāvayanyudhi |
akarodraudramātmānaṃ kirañcharaśataiḥ parān

स तथा तेष्वनीकेषु पाण्डुपुत्रस्य मारिष ।
कालवद्व्यचरद्द्रोणो युवेव स्थविरो बली

sa tathā teṣvanīkeṣu pāṇḍuputrasya māriṣa |
kālavadvyacaraddroṇo yuveva sthaviro balī

उत्कृत्य च शिरांस्युग्रो बाहूनपि सुभूषणान् ।
कृत्वा शून्यान्रथोपस्थानुदक्रोशन्महारवान्

utkṛtya ca śirāṃsyugro bāhūnapi subhūṣaṇān |
kṛtvā śūnyānrathopasthānudakrośanmahāravān

तस्य हर्षप्रणादेन बाणवर्षेण च प्रभो ।
प्राकम्पन्त रणे योधा गावः शीतार्दिता इव

tasya harṣapraṇādena bāṇavarṣeṇa ca prabho |
prākampanta raṇe yodhā gāvaḥ śītārditā iva

द्रोणस्य रथघोषेण मौर्वीनिष्पेषणेन च ।
धनुःशब्देन चाकाशे शब्दः समभवन्महान्

droṇasya rathaghoṣeṇa maurvīniṣpeṣaṇena ca |
dhanuḥśabdena cākāśe śabdaḥ samabhavanmahān

अथास्य धनुषो बाणा निस्सरन्तः सहस्रशः ।
व्याप्य सर्वा दिशः पेतुर्नागाश्वरथपत्तिषु ।

athāsya dhanuṣo bāṇā nissarantaḥ sahasraśaḥ |
vyāpya sarvā diśaḥ peturnāgāśvarathapattiṣu |

तं कार्मुकमहावेगमस्त्रज्वलितपावकम् ।
द्रोणमासादयाञ्चक्रुः पाञ्चालाः पाण्डवैः सह

taṃ kārmukamahāvegamastrajvalitapāvakam |
droṇamāsādayāñcakruḥ pāñcālāḥ pāṇḍavaiḥ saha

सनागरथपत्त्यश्वान्प्राहिणोद्यमसादनम् ।
अचिरादकरोद्दोणो महीं शोणितकर्दमाम्

sanāgarathapattyaśvānprāhiṇodyamasādanam |
acirādakaroddoṇo mahīṃ śoṇitakardamām

तन्वता परमास्त्राणि शरान्सततमस्यता ।
द्रोणेन विहितं दिक्षु शरजालमदृश्यत

tanvatā paramāstrāṇi śarānsatatamasyatā |
droṇena vihitaṃ dikṣu śarajālamadṛśyata

पदातिषु रथाश्वेषु वारणेषु च सर्वशः ।
तस्य विद्युदिवाभ्रेषु चरन्केतुरदृश्यत

padātiṣu rathāśveṣu vāraṇeṣu ca sarvaśaḥ |
tasya vidyudivābhreṣu caranketuradṛśyata

सकेकयानां प्रवरांश्च पञ्च पाञ्चालराजं च शरैः प्रमथ्य ।
युधिष्ठिरानीकमदीनसत्वो द्रोणोऽभ्ययात्कार्मुकबाणपाणिः

sakekayānāṃ pravarāṃśca pañca pāñcālarājaṃ ca śaraiḥ pramathya |
yudhiṣṭhirānīkamadīnasatvo droṇo'bhyayātkārmukabāṇapāṇiḥ

तं भीमसेनश्च धनञ्जयश्च शिनेश्च नप्ता द्रुपदात्मजश्च ।
शैब्यात्मजः काशिपतिः शिबिश्च दृष्ट्वा नदन्तो व्यकिरञ्छरौघैः

taṃ bhīmasenaśca dhanañjayaśca śineśca naptā drupadātmajaśca |
śaibyātmajaḥ kāśipatiḥ śibiśca dṛṣṭvā nadanto vyakirañcharaughaiḥ

तेषां शरा द्रोणशरैर्निकृत्ता भूमावदृश्यन्त विवर्तमानाः ।
श्रेणीकृताः संयति मोघवेगा द्वीपे नदीनामिव काशरोहाः

teṣāṃ śarā droṇaśarairnikṛttā bhūmāvadṛśyanta vivartamānāḥ |
śreṇīkṛtāḥ saṃyati moghavegā dvīpe nadīnāmiva kāśarohāḥ

ते द्रोणबाणासनविप्रमुक्ताः पतत्रिणः काञ्चनचित्रपुङ्खाः ।
भित्त्वा शरीराणि गजाश्वयूनां जग्मुर्महीं शोणितदिग्धवाजाः

te droṇabāṇāsanavipramuktāḥ patatriṇaḥ kāñcanacitrapuṅkhāḥ |
bhittvā śarīrāṇi gajāśvayūnāṃ jagmurmahīṃ śoṇitadigdhavājāḥ

सा योधसङ्घैश्च रथैश्च भूमिः शरैर्विभिन्नैर्गजवाजिभिश्च ।
प्रच्छाद्यमाना पतितैर्बभूव समावृता द्यौरिव कालमेघैः

sā yodhasaṅghaiśca rathaiśca bhūmiḥ śarairvibhinnairgajavājibhiśca |
pracchādyamānā patitairbabhūva samāvṛtā dyauriva kālameghaiḥ

शैनेयभीमार्जुनवाहिनीशं सौभ्रद्रपाञ्चालसकाशिराजम् ।
अन्यांश्च वीरान्समरे ममर्द द्रोणः सुतानां तव भूतिकामः

śaineyabhīmārjunavāhinīśaṃ saubhradrapāñcālasakāśirājam |
anyāṃśca vīrānsamare mamarda droṇaḥ sutānāṃ tava bhūtikāmaḥ

एतानि चान्यानि च कौरवेन्द्र कर्माणि कृत्वा समरे महात्मा ।
प्रताप्य लोकानिव कालसूर्यो द्रोणो गतः स्वर्गमितो हि राजन्

etāni cānyāni ca kauravendra karmāṇi kṛtvā samare mahātmā |
pratāpya lokāniva kālasūryo droṇo gataḥ svargamito hi rājan

एवं रुक्मरथः शूरो हत्वा शतसहस्रशः ।
पाण्डवानां रणे योधान्पार्षतेन निपातितः

evaṃ rukmarathaḥ śūro hatvā śatasahasraśaḥ |
pāṇḍavānāṃ raṇe yodhānpārṣatena nipātitaḥ

अक्षौहिणीमभ्यधिकां शूराणामनिवर्तिनाम् ।
निहत्य पश्चाद्धृतिमानगच्छत्परमां गतिम्

akṣauhiṇīmabhyadhikāṃ śūrāṇāmanivartinām |
nihatya paścāddhṛtimānagacchatparamāṃ gatim

पाण्डवैः सहपाञ्चालैरशिवैः क्रूरकर्मभिः ।
हतो रुक्मरथो राजन्कृत्वा कर्म सुदुष्करम्

pāṇḍavaiḥ sahapāñcālairaśivaiḥ krūrakarmabhiḥ |
hato rukmaratho rājankṛtvā karma suduṣkaram

ततो निनादो भूतानामाकाशे समजायत ।
सैन्यानां च ततो राजन्नाचार्ये निहते युधि

tato ninādo bhūtānāmākāśe samajāyata |
sainyānāṃ ca tato rājannācārye nihate yudhi

द्यां धरां खं दिशो वापि प्रदिशर्श्चानुनादयन् ।
अहो धिगिति भूतानां शब्दः समभावद्भृशम्

dyāṃ dharāṃ khaṃ diśo vāpi pradiśarścānunādayan |
aho dhigiti bhūtānāṃ śabdaḥ samabhāvadbhṛśam

देवताः पितरश्चैव पूर्वे ये चास्य बान्धवाः ।
ददृशुर्निहतं तत्र भारद्वाजं महारथम्

devatāḥ pitaraścaiva pūrve ye cāsya bāndhavāḥ |
dadṛśurnihataṃ tatra bhāradvājaṃ mahāratham

पाण्डवास्तु जयं लब्ध्वा सिंहनादान्प्रचक्रिरे ।
सिंहनादेन महता समकम्पत मेदिनी

pāṇḍavāstu jayaṃ labdhvā siṃhanādānpracakrire |
siṃhanādena mahatā samakampata medinī

विचित्रजाम्बूनदभूषितध्वजं महारथं रुक्मरथं निपातितम् ।

vicitrajāmbūnadabhūṣitadhvajaṃ mahārathaṃ rukmarathaṃ nipātitam |