अध्याय 9: द्रोण-वध पर धृतराष्ट्र का विलाप

किं कुर्वाणं रणे द्रोणं जघ्रुः पाण्डवसृञ्जयाः ।
तथा निपुणमस्त्रेषु सर्वशस्त्रभृतामपि

kiṃ kurvāṇaṃ raṇe droṇaṃ jaghruḥ pāṇḍavasṛñjayāḥ |
tathā nipuṇamastreṣu sarvaśastrabhṛtāmapi

रथः पर्यपतद्वाऽस्य धनुर्वाऽशीर्यतास्यतः ।
प्रमत्तो वाऽभवद्दोणो यथा मृत्युमुपेयिवान्

rathaḥ paryapatadvā'sya dhanurvā'śīryatāsyataḥ |
pramatto vā'bhavaddoṇo yathā mṛtyumupeyivān

कथं नु पार्षतस्तात शत्रुभिर्दुष्प्रधर्षणम् ।
किरन्तमिषुसङ्घातान्रुक्मपुङ्खाननेकशः

kathaṃ nu pārṣatastāta śatrubhirduṣpradharṣaṇam |
kirantamiṣusaṅghātānrukmapuṅkhānanekaśaḥ

क्षिप्रहस्तं द्विजश्रेष्ठं कृतिनं चित्रयोधिनम् ।
दूरेषुपातिनं दान्तमस्त्रयुद्धेषु पारगम्

kṣiprahastaṃ dvijaśreṣṭhaṃ kṛtinaṃ citrayodhinam |
dūreṣupātinaṃ dāntamastrayuddheṣu pāragam

पाञ्चालपुत्रो न्यवधीद्दिव्यास्त्रधरमच्युतम् ।
कुर्वाणं दारुणं कर्म रणे यत्तं महारथम्

pāñcālaputro nyavadhīddivyāstradharamacyutam |
kurvāṇaṃ dāruṇaṃ karma raṇe yattaṃ mahāratham

व्यक्तं हि दैवं बलवत्पौरुषादिति मे मतिः ।
यद्द्रोणो निहतः शूरः पार्षतेन महात्मना

vyaktaṃ hi daivaṃ balavatpauruṣāditi me matiḥ |
yaddroṇo nihataḥ śūraḥ pārṣatena mahātmanā

अस्त्रं चतुर्विधं वीरे यस्मिन्नासीत्प्रतिष्ठितम् ।
तमिष्वस्त्रधराचार्यं द्रोणं शंससि मे हतम्

astraṃ caturvidhaṃ vīre yasminnāsītpratiṣṭhitam |
tamiṣvastradharācāryaṃ droṇaṃ śaṃsasi me hatam

श्रुत्वा हतं रुक्मरथं वैयाघ्रपरिवारणम् ।
जातरूपपरिष्कारं नाद्य शोकमपानुदे

śrutvā hataṃ rukmarathaṃ vaiyāghraparivāraṇam |
jātarūpapariṣkāraṃ nādya śokamapānude

न नूनं परदुःखेन म्रियते कोऽपि सञ्जय ।
यत्र द्रोणमहं श्रुत्वा हतं जीवामि मन्दधीः ।
दैवमेव परं मन्ये नन्वनर्थं हि पौरुषम्

na nūnaṃ paraduḥkhena mriyate ko'pi sañjaya |
yatra droṇamahaṃ śrutvā hataṃ jīvāmi mandadhīḥ |
daivameva paraṃ manye nanvanarthaṃ hi pauruṣam

अश्मसारमयं नूर्न हृदयं सुदृढं मम ।
यच्छ्रुत्वा निहतं द्रोणं शतधा न विदीर्यते

aśmasāramayaṃ nūrna hṛdayaṃ sudṛḍhaṃ mama |
yacchrutvā nihataṃ droṇaṃ śatadhā na vidīryate

ब्राह्मे दैवे तथेष्वस्त्रे यमुपासन्गुणार्थिनः ।
ब्राह्मणा राजपुत्राश्च स कथं मृत्युना हृतः

brāhme daive tatheṣvastre yamupāsanguṇārthinaḥ |
brāhmaṇā rājaputrāśca sa kathaṃ mṛtyunā hṛtaḥ

शोषणं सागरस्येव मेरोरिव विसर्पणम् ।
पतनं भास्करस्येव न मृष्ये द्रोणपातनम्

śoṣaṇaṃ sāgarasyeva meroriva visarpaṇam |
patanaṃ bhāskarasyeva na mṛṣye droṇapātanam

दुष्टानां प्रतिषेद्धासीद्धार्मिकाणां च रक्षिता ।
योऽहासीत्कृपणस्यार्थे प्राणानपि परन्तपः

duṣṭānāṃ pratiṣeddhāsīddhārmikāṇāṃ ca rakṣitā |
yo'hāsītkṛpaṇasyārthe prāṇānapi parantapaḥ

मन्दानां मम पुत्राणां जयाशा यस्य विक्रमे ।
बृहस्पत्युशनस्तुल्यो बुद्ध्या स निहतः कथम्

mandānāṃ mama putrāṇāṃ jayāśā yasya vikrame |
bṛhaspatyuśanastulyo buddhyā sa nihataḥ katham

गुणानां सर्वयोधानां स्थितिरासीन्महाद्युतिः ।
यं मृत्युर्वशगस्तिष्ठेत्स कथं मृत्युना हतः

guṇānāṃ sarvayodhānāṃ sthitirāsīnmahādyutiḥ |
yaṃ mṛtyurvaśagastiṣṭhetsa kathaṃ mṛtyunā hataḥ

ते च शोणा बृहन्तोऽश्वाश्छन्ना जालैर्हिरण्मयैः ।
रथे वातजवा युक्ताः सर्वशस्त्रातिगा रणे

te ca śoṇā bṛhanto'śvāśchannā jālairhiraṇmayaiḥ |
rathe vātajavā yuktāḥ sarvaśastrātigā raṇe

बलिनो हेषिणो दान्ताः सैन्धवाः साधुवाहिनः ।
दृढाः सङ्ग्राममध्येषु कच्चिदासन्न विह्वलाः

balino heṣiṇo dāntāḥ saindhavāḥ sādhuvāhinaḥ |
dṛḍhāḥ saṅgrāmamadhyeṣu kaccidāsanna vihvalāḥ

करिणां बृंहतां युद्धे शङ्खदुन्दुभिनिःस्वनैः ।
ज्याक्षेपशरवर्षाणां शस्त्राणां च सहिष्णवः

kariṇāṃ bṛṃhatāṃ yuddhe śaṅkhadundubhiniḥsvanaiḥ |
jyākṣepaśaravarṣāṇāṃ śastrāṇāṃ ca sahiṣṇavaḥ

आशंसन्तः पराञ्जेतुं जितश्वासा जितव्यथाः ।
हयाः पराजिताः शीघ्रा भारद्वाजरथोद्वहाः

āśaṃsantaḥ parāñjetuṃ jitaśvāsā jitavyathāḥ |
hayāḥ parājitāḥ śīghrā bhāradvājarathodvahāḥ

ते स्म रुक्मरथे युक्ता नरवीरसमास्थिताः ।
कथं नाभ्यतरंस्तात पाण्डवानामनीकिनीम्

te sma rukmarathe yuktā naravīrasamāsthitāḥ |
kathaṃ nābhyataraṃstāta pāṇḍavānāmanīkinīm

जातरूपपरिष्करामास्थाय रथमुत्तमम् ।
भारद्वाजः किमकरोद्युधि सत्यपराक्रमः

jātarūpapariṣkarāmāsthāya rathamuttamam |
bhāradvājaḥ kimakarodyudhi satyaparākramaḥ

विद्यां यस्योपजीवन्ति सर्वलोकधनुर्धराः ।
स सत्यसन्धो बलवान्द्रोणः किमकरोद्युधि

vidyāṃ yasyopajīvanti sarvalokadhanurdharāḥ |
sa satyasandho balavāndroṇaḥ kimakarodyudhi

दिवि शक्रमिव श्रेष्ठं महामात्रं धनुर्भृताम् ।
के नु तं रौद्रकर्माणं युद्धे प्रत्युद्ययू रथाः

divi śakramiva śreṣṭhaṃ mahāmātraṃ dhanurbhṛtām |
ke nu taṃ raudrakarmāṇaṃ yuddhe pratyudyayū rathāḥ

ननु रुक्मरथं दृष्ट्वा प्राद्रवन्ति स्म पाण्डवाः ।
दिव्यमस्त्रं विकुर्वाणं रणे तस्मिन्महाबलम्

nanu rukmarathaṃ dṛṣṭvā prādravanti sma pāṇḍavāḥ |
divyamastraṃ vikurvāṇaṃ raṇe tasminmahābalam

उताहो सर्वसैन्येन धर्मराजः सहानुजः ।
पाञ्चालप्रग्रहो द्रोणं सर्वतः समवारयत्

utāho sarvasainyena dharmarājaḥ sahānujaḥ |
pāñcālapragraho droṇaṃ sarvataḥ samavārayat

नूनमावारयत्पार्थो रथिनोऽन्यानजिह्मगैः ।
ततो द्रोणं समहरत्पार्षतः पापकर्मकृत्

nūnamāvārayatpārtho rathino'nyānajihmagaiḥ |
tato droṇaṃ samaharatpārṣataḥ pāpakarmakṛt

नह्यहं परिपश्यामि वधे कञ्चन शुष्मिणः ।
धृष्टद्युम्नादृते रौद्रात्पाल्यमानात्किरीटिना

nahyahaṃ paripaśyāmi vadhe kañcana śuṣmiṇaḥ |
dhṛṣṭadyumnādṛte raudrātpālyamānātkirīṭinā

उताहो सर्वसैन्येन धर्मराजः सहानुजः ।
उत्सृज्य सर्वसैन्यानि द्रोणं तमभिदुद्रुवे

utāho sarvasainyena dharmarājaḥ sahānujaḥ |
utsṛjya sarvasainyāni droṇaṃ tamabhidudruve

तैर्वृतः सर्वतः क्षुद्रैः पाञ्चालापशदैस्ततः ।
केकयैश्चेदिकारूशैर्मत्स्यैरन्यैश्च भूमिपैः

tairvṛtaḥ sarvataḥ kṣudraiḥ pāñcālāpaśadaistataḥ |
kekayaiścedikārūśairmatsyairanyaiśca bhūmipaiḥ

व्याकुलीकृतमाचार्यं पिपीलैरुरगं यथा ।
कर्मण्यसुकरे सक्तं जघानेति मतिर्मम

vyākulīkṛtamācāryaṃ pipīlairuragaṃ yathā |
karmaṇyasukare saktaṃ jaghāneti matirmama

योऽधीत्य चतुरो वेदान्साङ्गानाख्यानपञ्चमान् ।
ब्राह्मणानां प्रतिष्ठासीत्स्रोतसामिव सागरः

yo'dhītya caturo vedānsāṅgānākhyānapañcamān |
brāhmaṇānāṃ pratiṣṭhāsītsrotasāmiva sāgaraḥ

क्षत्रं च ब्रह्म चैवेह योऽभ्यतिष्ठत्परन्तपः ।
दृप्तानां प्रतिषेद्धा च चक्षुरासीदचक्षुषाम्

kṣatraṃ ca brahma caiveha yo'bhyatiṣṭhatparantapaḥ |
dṛptānāṃ pratiṣeddhā ca cakṣurāsīdacakṣuṣām

अमर्षी चावलिप्तेषु धार्मिकेषु च धार्मिकः ।
स कथं ब्राह्मणो वृद्धः शस्त्रेण वधमाप्तवान्

amarṣī cāvalipteṣu dhārmikeṣu ca dhārmikaḥ |
sa kathaṃ brāhmaṇo vṛddhaḥ śastreṇa vadhamāptavān

अमर्षिणा मर्षितवान्क्लिश्यमानान्सदा मया ।
अनर्हमाणान्कौन्तेयान्कर्मणस्तस्य तत्फलम्

amarṣiṇā marṣitavānkliśyamānānsadā mayā |
anarhamāṇānkaunteyānkarmaṇastasya tatphalam

यस्य कर्मानुजीवन्ति लोके सर्वधनुर्भृतः ।
स सत्यसन्धः सुकृती श्रीकामैर्निहतः कथम्

yasya karmānujīvanti loke sarvadhanurbhṛtaḥ |
sa satyasandhaḥ sukṛtī śrīkāmairnihataḥ katham

दिवि शक्र इव श्रेष्ठो महासत्वो महाबलः ।
स कथं निहतः पार्थैः क्षुद्रमत्स्यैर्यथा तिमिः

divi śakra iva śreṣṭho mahāsatvo mahābalaḥ |
sa kathaṃ nihataḥ pārthaiḥ kṣudramatsyairyathā timiḥ

क्षिप्रहस्तश्च बलवान्दृढघन्वारिमर्दनः ।
न यस्य विजयाकाङ्क्षी विषयं प्राप्य जीवति

kṣiprahastaśca balavāndṛḍhaghanvārimardanaḥ |
na yasya vijayākāṅkṣī viṣayaṃ prāpya jīvati

यं द्वौ न जहतः शब्दौ जीवमानं कदाचन ।
ब्राह्मश्च वेदकामानां ज्याघोषश्च धनुष्मताम्

yaṃ dvau na jahataḥ śabdau jīvamānaṃ kadācana |
brāhmaśca vedakāmānāṃ jyāghoṣaśca dhanuṣmatām

अदीनं पुरुषव्याघ्रं हीमन्तमपराजितम् ।
तमिष्वासवराचार्ये द्रोणं जघ्नुः कथं रथाः

adīnaṃ puruṣavyāghraṃ hīmantamaparājitam |
tamiṣvāsavarācārye droṇaṃ jaghnuḥ kathaṃ rathāḥ

नाहं मन्ये हतं द्रोणं स हि लोकमयोत्स्यत ।
को हि शक्तो रणे जेतुमनाधृष्ययशोबलम्

nāhaṃ manye hataṃ droṇaṃ sa hi lokamayotsyata |
ko hi śakto raṇe jetumanādhṛṣyayaśobalam

ब्रह्मकल्पो भवेद्ब्राह्मे क्षात्रे नारायणोपमः ।
ब्रह्मक्षत्रे च यस्यास्तां वशे स्थाणोरिवाखिले

brahmakalpo bhavedbrāhme kṣātre nārāyaṇopamaḥ |
brahmakṣatre ca yasyāstāṃ vaśe sthāṇorivākhile

सर्वान्हि मामकान्वीरान्सहाश्वरथकुञ्जरान् ।
युधिष्ठिरस्य तपसा हतान्मन्यामहे कुरून्

sarvānhi māmakānvīrānsahāśvarathakuñjarān |
yudhiṣṭhirasya tapasā hatānmanyāmahe kurūn

कथं सञ्जय दुर्धर्षमनाधृष्ययशोबलम् ।
पश्यतां पुरुषेन्द्राणां समरे पार्षतोऽवधीत्

kathaṃ sañjaya durdharṣamanādhṛṣyayaśobalam |
paśyatāṃ puruṣendrāṇāṃ samare pārṣato'vadhīt

के पुरस्तादयुध्यन्त रक्षन्तो द्रोणमन्तिकात् ।
के नु पश्चादवर्तन्त गच्छतो दुर्गमां गतिम्

ke purastādayudhyanta rakṣanto droṇamantikāt |
ke nu paścādavartanta gacchato durgamāṃ gatim

केऽरक्षन्दक्षिणं चक्रं सव्यं के च महात्मनः ।
पुरस्तात्के च वीरस्य युध्यमानस्य संयुगे

ke'rakṣandakṣiṇaṃ cakraṃ savyaṃ ke ca mahātmanaḥ |
purastātke ca vīrasya yudhyamānasya saṃyuge

के च तस्मिंस्तनूस्त्यक्त्वा प्रतीपं मृत्युमाव्रजन् ।
द्रोणस्य समरे वीराः केऽकुर्वन्त परां धृतिम्

ke ca tasmiṃstanūstyaktvā pratīpaṃ mṛtyumāvrajan |
droṇasya samare vīrāḥ ke'kurvanta parāṃ dhṛtim

कच्चिन्नैनं भयान्मन्दाः क्षत्रिया व्यजहन्रणे ।
रक्षितारस्ततः शून्ये कच्चित्तैर्न हतः परैः

kaccinnainaṃ bhayānmandāḥ kṣatriyā vyajahanraṇe |
rakṣitārastataḥ śūnye kaccittairna hataḥ paraiḥ

न स पृष्ठमरेस्त्रासाद्रणे शौर्यात्प्रदर्शयेत् ।
परामप्यापदं प्राप्य स कथं निहतः परैः

na sa pṛṣṭhamarestrāsādraṇe śauryātpradarśayet |
parāmapyāpadaṃ prāpya sa kathaṃ nihataḥ paraiḥ

एतदार्येण कर्तव्यं कृच्छ्रास्वापत्सु सञ्जय ।
पराक्रमेद्यथा शक्त्या तच्च तस्मिन्प्रतिष्ठितम् ।
यो यथाशक्ति युद्ध्येत द्विषद्भिःस्वांश्च पालयन्

etadāryeṇa kartavyaṃ kṛcchrāsvāpatsu sañjaya |
parākramedyathā śaktyā tacca tasminpratiṣṭhitam |
yo yathāśakti yuddhyeta dviṣadbhiḥsvāṃśca pālayan

कच्चिन्नैनं भयात्क्षुद्राः पार्थेभ्यः प्रददू रणे ।
गोप्तृभिस्तैः समुत्सृष्टः कच्चिन्नैष परैर्हतः

kaccinnainaṃ bhayātkṣudrāḥ pārthebhyaḥ pradadū raṇe |
goptṛbhistaiḥ samutsṛṣṭaḥ kaccinnaiṣa parairhataḥ

धृष्टद्युम्नं प्रपश्यामि निघ्नन्तमिव ब्राह्मणम् ।
वार्यमाणं रणे तात द्रौणिनाऽमिततेजसा

dhṛṣṭadyumnaṃ prapaśyāmi nighnantamiva brāhmaṇam |
vāryamāṇaṃ raṇe tāta drauṇinā'mitatejasā

मुह्यते मे मनस्तात कथा तावन्निवार्यताम् ।
भूयस्तु लब्धसंज्ञस्त्वां परिपृच्छामि सञ्जय

muhyate me manastāta kathā tāvannivāryatām |
bhūyastu labdhasaṃjñastvāṃ paripṛcchāmi sañjaya