अध्याय 7: द्रोण का अभिषेक और युद्ध का आरम्भ

वेदं षडङ्गं वेदाहमर्थविद्यां च मानवीम् ।
त्रैय्यम्बकमथेष्वस्त्रं शस्त्राणि विविधानि च

vedaṃ ṣaḍaṅgaṃ vedāhamarthavidyāṃ ca mānavīm |
traiyyambakamatheṣvastraṃ śastrāṇi vividhāni ca

ये चाप्युक्ता मयि गुणा भवद्भिर्जयकाङ्क्षिभिः ।
चिकीर्षुस्तानहं सर्वान्योधयिष्यामि पाण्डवान्

ye cāpyuktā mayi guṇā bhavadbhirjayakāṅkṣibhiḥ |
cikīrṣustānahaṃ sarvānyodhayiṣyāmi pāṇḍavān

पार्षतं तु रणे राजन्न हनिष्ये कथञ्चन ।
स हि सृष्टो वधार्थाय ममैव पुरुषर्षभः

pārṣataṃ tu raṇe rājanna haniṣye kathañcana |
sa hi sṛṣṭo vadhārthāya mamaiva puruṣarṣabhaḥ

योधयिष्यामि सैन्यानि नाशयन्सर्वसोमकान् ।
न च मां पाण्डवा युद्धे योधयिष्यन्ति हर्षिताः

yodhayiṣyāmi sainyāni nāśayansarvasomakān |
na ca māṃ pāṇḍavā yuddhe yodhayiṣyanti harṣitāḥ

स एवमभ्यनुज्ञातश्चक्रे सेनापतिं ततः ।
द्रोणं तव सुतो राजन्विधिदृष्टेन कर्मणा

sa evamabhyanujñātaścakre senāpatiṃ tataḥ |
droṇaṃ tava suto rājanvidhidṛṣṭena karmaṇā

अथाभिषिषिचुर्द्रोणं दुर्योधनमुखा नृपाः ।
स्वस्तिवादरवैश्चान्यैः श्लक्ष्णैश्चान्यैर्मनोरमैः ।
सैनापत्ये यथा स्कन्दं पुरा शक्रमुखाः सुराः

athābhiṣiṣicurdroṇaṃ duryodhanamukhā nṛpāḥ |
svastivādaravaiścānyaiḥ ślakṣṇaiścānyairmanoramaiḥ |
saināpatye yathā skandaṃ purā śakramukhāḥ surāḥ

ततो वादित्रघोषेण शङ्खानां च महास्वनैः ।
प्रादुरासीत्कृते द्रोणे हर्षः सेनापतौ तदा

tato vāditraghoṣeṇa śaṅkhānāṃ ca mahāsvanaiḥ |
prādurāsītkṛte droṇe harṣaḥ senāpatau tadā

ततः पुण्याहघोषेण साशीर्वादस्वनेन च ।
संस्तवैर्गीतशब्दैश्च सूतमागधबन्दिनाम्

tataḥ puṇyāhaghoṣeṇa sāśīrvādasvanena ca |
saṃstavairgītaśabdaiśca sūtamāgadhabandinām

जयशब्दैर्द्विजाग्र्याणां सुभगानर्तितैस्तथा ।
सत्कृत्य विधिना द्रोणं मेनिरे पाण्डवाञ्जितान्

jayaśabdairdvijāgryāṇāṃ subhagānartitaistathā |
satkṛtya vidhinā droṇaṃ menire pāṇḍavāñjitān

सैनापत्यं तु संप्राप्य भारद्वाजो महारथः ।
युयुत्सुर्व्यूह्य सैन्यानि प्रायात्तव सुतैः सह

saināpatyaṃ tu saṃprāpya bhāradvājo mahārathaḥ |
yuyutsurvyūhya sainyāni prāyāttava sutaiḥ saha

सैन्धवश्च कलिङ्गश्च विकर्णश्च तवात्मजः ।
दक्षिणं पार्श्वमास्थाय समतिष्ठन्त दंशिताः

saindhavaśca kaliṅgaśca vikarṇaśca tavātmajaḥ |
dakṣiṇaṃ pārśvamāsthāya samatiṣṭhanta daṃśitāḥ

प्रपक्षः शकुनिस्तेषां प्रवरैर्हयसादिभिः ।
ययौ गान्धारकैः सार्धं विमलप्रासयोधिभिः

prapakṣaḥ śakunisteṣāṃ pravarairhayasādibhiḥ |
yayau gāndhārakaiḥ sārdhaṃ vimalaprāsayodhibhiḥ

कृपश्च कृतवर्मा च चित्रसेनो विविंशतिः ।
दुःशासनमुखा यत्ताः सव्यं पक्षमपालयन्

kṛpaśca kṛtavarmā ca citraseno viviṃśatiḥ |
duḥśāsanamukhā yattāḥ savyaṃ pakṣamapālayan

तेषां प्रपक्षाः काम्भोजाः सुदक्षिणपुस्सराः ।
ययुरश्चैर्महावेगैः शकाश्च यवनैः सह

teṣāṃ prapakṣāḥ kāmbhojāḥ sudakṣiṇapussarāḥ |
yayuraścairmahāvegaiḥ śakāśca yavanaiḥ saha

मद्रास्त्रिगर्ताः साम्बष्ठाः प्रतीच्योदीच्यमालवाः ।
शिबयः शूरसेनाश्च शूद्राश्च मलदैः सह

madrāstrigartāḥ sāmbaṣṭhāḥ pratīcyodīcyamālavāḥ |
śibayaḥ śūrasenāśca śūdrāśca maladaiḥ saha

सौवीराः कितवाः प्राच्या दाक्षिणात्याश्च सर्वशः ।
नवात्मजं पुरस्कृत्य सूतपुत्रस्य पृष्ठतः

sauvīrāḥ kitavāḥ prācyā dākṣiṇātyāśca sarvaśaḥ |
navātmajaṃ puraskṛtya sūtaputrasya pṛṣṭhataḥ

हर्षयन्तः स्वसैन्यानि ययुस्तव सुतैः सह ।
प्रवरः सर्वयोधानां बलेषु बलमादधम्

harṣayantaḥ svasainyāni yayustava sutaiḥ saha |
pravaraḥ sarvayodhānāṃ baleṣu balamādadham

ययौ वैकर्तनः कर्णः प्रमुखे सर्वधन्विनाम् ।
तस्य दीप्तो महाकायः स्वान्यनीकानिहर्षयन्

yayau vaikartanaḥ karṇaḥ pramukhe sarvadhanvinām |
tasya dīpto mahākāyaḥ svānyanīkāniharṣayan

हस्तिकक्ष्यो गहाकेतुर्बभौ सूर्यसमद्युतिः ।
न भीष्मव्यसनं कश्चिदृष्ट्वा कर्णममन्यत

hastikakṣyo gahāketurbabhau sūryasamadyutiḥ |
na bhīṣmavyasanaṃ kaścidṛṣṭvā karṇamamanyata

विशोकाश्चाभवन्सर्वे राजानः कुरुभिः सह ।
हृष्टाश्च बहवो योधास्तत्राजल्पन्त वेगतः

viśokāścābhavansarve rājānaḥ kurubhiḥ saha |
hṛṣṭāśca bahavo yodhāstatrājalpanta vegataḥ

न हि कर्णं रणे दृष्ट्वा युधि स्थास्यन्ति पाण्डवाः ।
कर्णो हि समरे शक्तो जेतुं देवान्सवासवान्

na hi karṇaṃ raṇe dṛṣṭvā yudhi sthāsyanti pāṇḍavāḥ |
karṇo hi samare śakto jetuṃ devānsavāsavān

किमु पाण्डुसुतान्युद्धे हीनवीर्यपराक्रमान् ।
भीष्मेण तु रणे पार्थाः पालिता बाहुशालिना

kimu pāṇḍusutānyuddhe hīnavīryaparākramān |
bhīṣmeṇa tu raṇe pārthāḥ pālitā bāhuśālinā

तांस्तु कर्णः शरैस्तीक्ष्णैर्नाशयिष्यति संयुगे ।
एवं ब्रुवन्तस्तेऽन्योन्यं हृष्टरूपा विशांपते

tāṃstu karṇaḥ śaraistīkṣṇairnāśayiṣyati saṃyuge |
evaṃ bruvantaste'nyonyaṃ hṛṣṭarūpā viśāṃpate

राधेयं पूजयन्तश्च प्रशंसन्तश्च निर्ययुः ।
अस्माकं शकटव्यूहों द्रोणेन विहितोऽभवत्

rādheyaṃ pūjayantaśca praśaṃsantaśca niryayuḥ |
asmākaṃ śakaṭavyūhoṃ droṇena vihito'bhavat

परेषां क्रौञ्च एवासीद्व्यूहो राजन्महात्मनाम् ।
प्रीयमाणेन विहितो धर्मराजेन भारत

pareṣāṃ krauñca evāsīdvyūho rājanmahātmanām |
prīyamāṇena vihito dharmarājena bhārata

व्यूहप्रमुखतस्तेषां तस्थतुः पुरुषर्षभौ ।
वानरध्वजमुच्छ्रित्य विष्वक्सेनधनंजयौ

vyūhapramukhatasteṣāṃ tasthatuḥ puruṣarṣabhau |
vānaradhvajamucchritya viṣvaksenadhanaṃjayau

ककुदं सर्वसैन्यानां धाम सर्वधनुष्मताम् ।
आदित्यपथगः केतुः पार्थस्यामिततेजसः

kakudaṃ sarvasainyānāṃ dhāma sarvadhanuṣmatām |
ādityapathagaḥ ketuḥ pārthasyāmitatejasaḥ

दीपयामास तत्सैन्यं पाण्डवस्य महात्मनः ।
यथा प्रज्वलितः सूर्यो युगान्ते वै वसुंधराम्

dīpayāmāsa tatsainyaṃ pāṇḍavasya mahātmanaḥ |
yathā prajvalitaḥ sūryo yugānte vai vasuṃdharām

दीप्यन्दृश्येत हि तथा केतुः सर्वत्र धीमतः ।
योधानामर्जुनः श्रेष्ठो गाण्डीवं धनुषां वरम्

dīpyandṛśyeta hi tathā ketuḥ sarvatra dhīmataḥ |
yodhānāmarjunaḥ śreṣṭho gāṇḍīvaṃ dhanuṣāṃ varam

वासुदेवश्च भूतानां चक्राणां च सुदर्शनम् ।
चत्वार्येतानि तेजाञ्सि वहञ्श्वेतहयो रथः

vāsudevaśca bhūtānāṃ cakrāṇāṃ ca sudarśanam |
catvāryetāni tejāñsi vahañśvetahayo rathaḥ

परेषामग्रतस्तस्थौ कालचक्रमिवोद्यतम् ।
एवं तौ सुमहात्मानौ बलसेनाग्रगावुभौ

pareṣāmagratastasthau kālacakramivodyatam |
evaṃ tau sumahātmānau balasenāgragāvubhau

तावकानां मुखे कर्णः परेषां च धनंजयः ।
ततो जयाभिसंरब्धौ परस्परवधैषिणौ

tāvakānāṃ mukhe karṇaḥ pareṣāṃ ca dhanaṃjayaḥ |
tato jayābhisaṃrabdhau parasparavadhaiṣiṇau

अवेक्षेतां तदान्योन्यं समरे कर्णपाण्डवौ ।
ततः प्रयाते सहसा भारद्वाजे महारथे

avekṣetāṃ tadānyonyaṃ samare karṇapāṇḍavau |
tataḥ prayāte sahasā bhāradvāje mahārathe

सिंहनादेन घोरेण वसुधा समकम्पत ।
ततस्तुमुलमाकाशमावृणोत्सदिवाकरम्

siṃhanādena ghoreṇa vasudhā samakampata |
tatastumulamākāśamāvṛṇotsadivākaram

वातोद्भूतं रजस्तीव्रं कौशेयनिकरोपमम् ।
ववर्ष द्यौरनभ्राऽपि मांसास्थिरुधिराण्युत

vātodbhūtaṃ rajastīvraṃ kauśeyanikaropamam |
vavarṣa dyauranabhrā'pi māṃsāsthirudhirāṇyuta

गृध्राः श्येना बकाः कङ्का वायसाश्च सहस्रशः ।
उपर्युपरि सेनां ते तदा पर्यपतन्नृप

gṛdhrāḥ śyenā bakāḥ kaṅkā vāyasāśca sahasraśaḥ |
uparyupari senāṃ te tadā paryapatannṛpa

गोमायवश्च प्राक्रोशन्भयदान्दारुणान्रवान् ।
अकार्षुरपसव्यं च बहुशः पृतनां तव

gomāyavaśca prākrośanbhayadāndāruṇānravān |
akārṣurapasavyaṃ ca bahuśaḥ pṛtanāṃ tava

चिखादिषन्तो मांसानि पिपासन्तश्च शोणितम् ।
अपतद्दीप्यमाना च सनिर्घाता सकम्पना

cikhādiṣanto māṃsāni pipāsantaśca śoṇitam |
apataddīpyamānā ca sanirghātā sakampanā

उल्का ज्वलन्ती सङ्ग्रामे पुच्छेनावृत्य सर्वशः ।
परिवेषो महांश्चापि सविद्युत्स्तनयित्नुमान्

ulkā jvalantī saṅgrāme pucchenāvṛtya sarvaśaḥ |
pariveṣo mahāṃścāpi savidyutstanayitnumān

भास्करस्याभवद्राजन्प्रयाते वाहिनीपतौ ।
एते चान्ये च बहवः प्रादुरासन्सुदारुणाः ।
उत्पाता युधि वीराणां जीवितक्षयकारिणः

bhāskarasyābhavadrājanprayāte vāhinīpatau |
ete cānye ca bahavaḥ prādurāsansudāruṇāḥ |
utpātā yudhi vīrāṇāṃ jīvitakṣayakāriṇaḥ

ततः प्रववृते युद्धं परस्परवधैषिणाम् ।
कुरुपाण्डवसैन्यानां शब्देनापूरयज्जगत्

tataḥ pravavṛte yuddhaṃ parasparavadhaiṣiṇām |
kurupāṇḍavasainyānāṃ śabdenāpūrayajjagat

ते त्वन्योन्यं सुसंरब्धाः पाण्डवाः कौरवैः सह ।
अभ्यघ्नन्निशितैः शस्त्रैर्जयगृद्धाः प्रहारिणः

te tvanyonyaṃ susaṃrabdhāḥ pāṇḍavāḥ kauravaiḥ saha |
abhyaghnanniśitaiḥ śastrairjayagṛddhāḥ prahāriṇaḥ

स पाण्डवानां महतीं महेष्वासो महाद्युतिः ।
वेगेनाभ्यद्रवत्सेनां किरञ्शरशतैः शितैः

sa pāṇḍavānāṃ mahatīṃ maheṣvāso mahādyutiḥ |
vegenābhyadravatsenāṃ kirañśaraśataiḥ śitaiḥ

द्रोणमभ्युद्यतं दृष्ट्वा पाण्डवाः सहसृञ्जयैः ।
प्रत्यगृह्णंस्तदा राजञ्छरवर्षैः पृथक्पृथक्

droṇamabhyudyataṃ dṛṣṭvā pāṇḍavāḥ sahasṛñjayaiḥ |
pratyagṛhṇaṃstadā rājañcharavarṣaiḥ pṛthakpṛthak

विक्षोभ्यमाणआ द्रोणेन भिद्यमाना महाचमूः ।
व्यशीर्यत सपाञ्चाला वातेनेव वलाहकाः

vikṣobhyamāṇaā droṇena bhidyamānā mahācamūḥ |
vyaśīryata sapāñcālā vāteneva valāhakāḥ

बहूनीह विकुर्वाणो दिव्यान्यस्त्राणि संयुगे ।
अपीडयत्क्षणेनैव द्रोणः पाण्डवसृञ्जयान्

bahūnīha vikurvāṇo divyānyastrāṇi saṃyuge |
apīḍayatkṣaṇenaiva droṇaḥ pāṇḍavasṛñjayān

ते वध्यमाना द्रोणेन वासवेनेव दानवाः ।
पाञ्चालाः समकम्पन्त धृष्टद्युम्नपुरोगमाः

te vadhyamānā droṇena vāsaveneva dānavāḥ |
pāñcālāḥ samakampanta dhṛṣṭadyumnapurogamāḥ

ततो दिव्यास्त्रविच्छूरो याज्ञसेनिर्महारथः ।
अभिनच्छरवर्षेण द्रोणानीकमनेकधा

tato divyāstravicchūro yājñasenirmahārathaḥ |
abhinaccharavarṣeṇa droṇānīkamanekadhā

द्रोणस्य शरवर्षाणि शरवर्षेण पार्षतः ।
सन्निवार्य ततः सर्वान्कुरूनप्यवधीद्बली

droṇasya śaravarṣāṇi śaravarṣeṇa pārṣataḥ |
sannivārya tataḥ sarvānkurūnapyavadhīdbalī

संयम्य तु ततो द्रोणः समवस्थाप्य चाहवे ।
स्वमनीकं महेष्वासः पार्षतं समुपाद्रवत्

saṃyamya tu tato droṇaḥ samavasthāpya cāhave |
svamanīkaṃ maheṣvāsaḥ pārṣataṃ samupādravat

स बाणवर्षं सुमहदसृजत्पार्षतं प्रति ।
मघवान्समभिक्रुद्धः सहसा दानवानिव

sa bāṇavarṣaṃ sumahadasṛjatpārṣataṃ prati |
maghavānsamabhikruddhaḥ sahasā dānavāniva

ते कम्प्यमाना द्रोणेन बाणैः पाण्डवसृञ्जयाः ।
पुनःपुनरभज्यन्त सिंहेनैवेतरे मृगाः

te kampyamānā droṇena bāṇaiḥ pāṇḍavasṛñjayāḥ |
punaḥpunarabhajyanta siṃhenaivetare mṛgāḥ

तथा पर्यपतद्रोणः पाण्डवानां बले बली ।
अलातचक्रवद्राजंस्तदद्भुतमिवाभवत्

tathā paryapatadroṇaḥ pāṇḍavānāṃ bale balī |
alātacakravadrājaṃstadadbhutamivābhavat

खचरनगरकल्पं कल्पितं शास्त्रदृष्ट्या चलदनिलपताकं ह्लादनं वल्गिताश्वम् ।
स्फटिकविमलकेतुं त्रासनं शात्रवाणां रथवरमधिरूढः सञ्जहारारिसेनाम्

khacaranagarakalpaṃ kalpitaṃ śāstradṛṣṭyā caladanilapatākaṃ hlādanaṃ valgitāśvam |
sphaṭikavimalaketuṃ trāsanaṃ śātravāṇāṃ rathavaramadhirūḍhaḥ sañjahārārisenām