द्रोण पर्व

अध्याय 76: अर्जुन कृष्ण के सामने प्रतिज्ञा दोहराते हैं

इति श्रीमन्महाभारते द्रोणपर्वणि प्रतिज्ञापर्वणि षट्‌सप्ततितमोऽध्यायः ॥

29 श्लोक · 76 में से 203

इस अध्याय में क्या होता है

अर्जुन कृष्ण के सामने प्रतिज्ञा दोहराते हैं

अर्जुन उत्तर देते हैं कि वे छहों मिलकर भी मेरे आधे बल के बराबर नहीं। द्रोण के देखते-देखते मैं जयद्रथ का सिर धरती पर गिरा दूँगा, चाहे साध्य, रुद्र, वसु, इन्द्र सहित मरुद्गण, पितर, गन्धर्व और सारे प्राणी उसकी रक्षा करें। दुर्योधन को द्रोण पर ही भरोसा है, इसलिए पहले द्रोण पर ही आक्रमण कर सेना का अग्रभाग तोड़ूँगा। कल तुम धरती पर राजाओं के सिर बिछे देखोगे, और इन्द्र, रुद्र, भीष्म, कृप तथा द्रोण से मिले घोर अस्त्र, ब्रह्मास्त्र सहित, काम करते देखोगे। गाण्डीव धनुष, मैं योद्धा और हृषीकेश सारथि हों, तो क्या अजेय है? मेरी प्रतिज्ञा चन्द्रमा के कलङ्क-सी अटल है। ब्राह्मण में सत्य निश्चित है, और जहाँ नारायण हैं वहाँ विजय निश्चित है। वे कृष्ण से कहते हैं कि भोर तक रथ तैयार रहे।

अर्जुन उवाच

76.1

षड्रथान्धार्तराष्ट्रस्य मन्यसे यान्बलाधिकान् ।
तेषां वीर्यं ममार्धेन न तुल्यमिति मे मतिः

ṣaḍrathāndhārtarāṣṭrasya manyase yānbalādhikān |
teṣāṃ vīryaṃ mamārdhena na tulyamiti me matiḥ

76.2

अस्त्रमस्त्रेण सर्वेषामेतेषां मधुसूदन ।
मया द्रक्ष्यसि निर्भिन्नं जयद्रथवधैषिणा

astramastreṇa sarveṣāmeteṣāṃ madhusūdana |
mayā drakṣyasi nirbhinnaṃ jayadrathavadhaiṣiṇā

76.3

द्रोणस्य मिषतश्चाहं सगणस्य विपश्चितः ।
मूर्धानं सिन्धुराजस्य पातयिष्यामि भूतले

droṇasya miṣataścāhaṃ sagaṇasya vipaścitaḥ |
mūrdhānaṃ sindhurājasya pātayiṣyāmi bhūtale

76.4

यदि साध्याश्च रुद्राश्च वसवश्च सहाश्विनः ।
मरुतश्च सहेन्द्रेण विश्वेदेवाः सहेश्वराः

yadi sādhyāśca rudrāśca vasavaśca sahāśvinaḥ |
marutaśca sahendreṇa viśvedevāḥ saheśvarāḥ

76.5

पितरः सहगन्धर्वाः सुपर्णाः सागराद्रयः ।
द्यौर्वियत्पृथिवी चेयं दिशश्च सदिगीश्वराः

pitaraḥ sahagandharvāḥ suparṇāḥ sāgarādrayaḥ |
dyaurviyatpṛthivī ceyaṃ diśaśca sadigīśvarāḥ

76.6

ग्राम्यारण्यानि भूतानि स्थावराणि चराणि च ।
त्रातारः सिन्धुराजस्य भवन्ति मधुसूदन

grāmyāraṇyāni bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca |
trātāraḥ sindhurājasya bhavanti madhusūdana

76.7

तथापि बाणैर्निहतं श्वो द्रष्टासि रणे मया ।
सत्येन च शपे कृष्ण तथैवायुधमालभे

tathāpi bāṇairnihataṃ śvo draṣṭāsi raṇe mayā |
satyena ca śape kṛṣṇa tathaivāyudhamālabhe

76.8

यस्य गोप्ता महेष्वासो द्रोणः पापस्य दुर्मतेः ।
तमेव प्रथमं द्रोणमभियास्यामि केशव

yasya goptā maheṣvāso droṇaḥ pāpasya durmateḥ |
tameva prathamaṃ droṇamabhiyāsyāmi keśava

76.9

तस्मिन्युद्धमिदं बद्धं मन्यते स सुयोधनः ।
तस्मात्तस्यैव सेनाग्रं भित्त्वा यास्यामि सैन्धवम्

tasminyuddhamidaṃ baddhaṃ manyate sa suyodhanaḥ |
tasmāttasyaiva senāgraṃ bhittvā yāsyāmi saindhavam

76.10

द्रष्टासि श्वो महेष्वासान्नाराचैस्तिग्मतेजितैः ।
शृङ्गाणीव गिरेर्वज्रैर्दार्यमाणान्मया युधि

draṣṭāsi śvo maheṣvāsānnārācaistigmatejitaiḥ |
śṛṅgāṇīva girervajrairdāryamāṇānmayā yudhi

76.11

नरनागाश्वदेहेभ्यो विस्रविष्यति शोणितम् ।
पतद्ध्यः पतितेभ्यश्च विभिन्नेभ्यः शितैः शरैः

naranāgāśvadehebhyo visraviṣyati śoṇitam |
pataddhyaḥ patitebhyaśca vibhinnebhyaḥ śitaiḥ śaraiḥ

76.12

गाण्डीवप्रेषिता बाणा मनोऽनिलसमा जवे ।
नृनागाश्वान्विदेहासून्कर्तारश्च सहस्रशः

gāṇḍīvapreṣitā bāṇā mano'nilasamā jave |
nṛnāgāśvānvidehāsūnkartāraśca sahasraśaḥ

76.13

शक्राद्भीष्मात्कृपाद्द्रोणाद्देवाद्रुद्राच्च यन्मया ।
उपात्तमस्त्रं घोरं तद्दष्टारोऽत्र नरा युधि

śakrādbhīṣmātkṛpāddroṇāddevādrudrācca yanmayā |
upāttamastraṃ ghoraṃ taddaṣṭāro'tra narā yudhi

76.14

ब्राह्मेणास्त्रेण चास्त्राणि हन्यमानानि संयुगे ।
मया द्रष्टाऽसि सर्वेषां सैन्धवस्याभिरक्षिणाम्

brāhmeṇāstreṇa cāstrāṇi hanyamānāni saṃyuge |
mayā draṣṭā'si sarveṣāṃ saindhavasyābhirakṣiṇām

76.15

शरवेगसमुत्कृत्तै राज्ञां केशव मूर्धभिः ।
आस्तीर्यमाणां पृथिवीं द्रष्टाऽसि श्वो मया युधि

śaravegasamutkṛttai rājñāṃ keśava mūrdhabhiḥ |
āstīryamāṇāṃ pṛthivīṃ draṣṭā'si śvo mayā yudhi

76.16

क्रव्यादांस्तर्पयिष्यामि द्रावयिष्यामि शात्रवान् ।
सुहृदो नन्दयिष्यामि प्रमथिष्यामि सैन्धवम्

kravyādāṃstarpayiṣyāmi drāvayiṣyāmi śātravān |
suhṛdo nandayiṣyāmi pramathiṣyāmi saindhavam

76.17

बह्वागस्कृत्कुसंबन्धी पापदेशसमुद्भवः ।
मया सैन्धवको राजा हतः स्वाञ्शोचयिष्यति

bahvāgaskṛtkusaṃbandhī pāpadeśasamudbhavaḥ |
mayā saindhavako rājā hataḥ svāñśocayiṣyati

76.18

सर्वे क्षीरान्नभोक्तारः पापाचारा रणाजिरे ।
मया सराजका बाणैर्हता नश्यन्ति सैन्धवाः

sarve kṣīrānnabhoktāraḥ pāpācārā raṇājire |
mayā sarājakā bāṇairhatā naśyanti saindhavāḥ

76.19

तथा प्रभाते कर्ताऽस्मि यथा कृष्ण सुयोधनः ।
नान्यं धनुर्धरं लोके मंस्यते मत्समं युधि

tathā prabhāte kartā'smi yathā kṛṣṇa suyodhanaḥ |
nānyaṃ dhanurdharaṃ loke maṃsyate matsamaṃ yudhi

76.20

गाण्डीवं च धनुर्दिव्यं योद्धारं च धनञ्जम् ।
यन्तारं च हृषीकेशं कोऽतिवर्तेत संयुगे

gāṇḍīvaṃ ca dhanurdivyaṃ yoddhāraṃ ca dhanañjam |
yantāraṃ ca hṛṣīkeśaṃ ko'tivarteta saṃyuge

76.21

तव प्रसादाद्भगवन्किंनावाप्तं रणे मम ।
अविषह्यं हृषीकेश किं जानन्मां विगर्हसे

tava prasādādbhagavankiṃnāvāptaṃ raṇe mama |
aviṣahyaṃ hṛṣīkeśa kiṃ jānanmāṃ vigarhase

76.22

यथा लक्ष्म स्थिरं चन्द्रे समुद्रे च यथा जलम् ।
एवमेतां प्रतिज्ञां मे सत्यां विद्धि जनार्दन

yathā lakṣma sthiraṃ candre samudre ca yathā jalam |
evametāṃ pratijñāṃ me satyāṃ viddhi janārdana

76.23

मावमंस्था ममास्त्राणि मावमंस्थाश्च गाण्डिवम् ।
मावमंस्था बलं बाह्वोर्मावमंस्था धनञ्जयम्

māvamaṃsthā mamāstrāṇi māvamaṃsthāśca gāṇḍivam |
māvamaṃsthā balaṃ bāhvormāvamaṃsthā dhanañjayam

76.24

गाण्डीवं च धनुर्दिव्यं योद्धा चाहं नरर्षभ ।
त्वं च यन्ता हृषीकेश किन्नु स्यादजितं मया

gāṇḍīvaṃ ca dhanurdivyaṃ yoddhā cāhaṃ nararṣabha |
tvaṃ ca yantā hṛṣīkeśa kinnu syādajitaṃ mayā

76.25

यथाभियाय सङ्ग्रमं न जितो वै जयामि च ।
तेन सत्येन सङ्ग्रामे हतं विद्धि जयद्रथम्

yathābhiyāya saṅgramaṃ na jito vai jayāmi ca |
tena satyena saṅgrāme hataṃ viddhi jayadratham

76.26

त्वं च माधव सर्वं तत्तथा प्रतिविधास्यसि ।
यथा रिपूणां मिषतां प्रमथिष्यामि सैन्धवम्

tvaṃ ca mādhava sarvaṃ tattathā pratividhāsyasi |
yathā ripūṇāṃ miṣatāṃ pramathiṣyāmi saindhavam

76.27

ध्रुवं वै ब्राह्मणे सत्यं ध्रुवा साधुषु सन्नतिः ।
श्रीर्ध्रुवाऽपि च दक्षेषु ध्रुवो नारायणे जयः

dhruvaṃ vai brāhmaṇe satyaṃ dhruvā sādhuṣu sannatiḥ |
śrīrdhruvā'pi ca dakṣeṣu dhruvo nārāyaṇe jayaḥ

सञ्जय उवाच

76.28

एवमुक्त्वा हृषीकेशं स्वयमात्मानमात्मना ।
सन्दिदेशार्जुनो नर्दन्वासविः केशवं प्रभुम्

evamuktvā hṛṣīkeśaṃ svayamātmānamātmanā |
sandideśārjuno nardanvāsaviḥ keśavaṃ prabhum

76.29

यथा प्रभातां रजनीं कल्पितः स्याद्रथोत्तमः ।
तथा कार्यं त्वया कृष्ण प्रतिज्ञा स्याद्यथा ध्रुवा

yathā prabhātāṃ rajanīṃ kalpitaḥ syādrathottamaḥ |
tathā kāryaṃ tvayā kṛṣṇa pratijñā syādyathā dhruvā

पाठ का स्रोत: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)