द्रोण पर्व

अध्याय 34: द्रोण पद्मव्यूह की रचना करते हैं

इति श्रीमन्महाभारते द्रोणपर्वणि अभिमन्युवधपर्वणि त्रयोदशदिवसयुद्धे चतुस्त्रिंशोऽध्यायः ॥

13 श्लोक · 34 में से 203

इस अध्याय में क्या होता है

द्रोण पद्मव्यूह की रचना करते हैं

सञ्जय राजा से धैर्य रखने को कहते हैं, क्योंकि अब उन्हें बन्धुओं के बड़े विनाश की कथा सुनानी है। द्रोण ने पद्मव्यूह रचा है। उसमें राजा कमल की पंखुड़ियों की तरह और राजकुमार केसर की तरह खड़े हैं, और बीच में कर्णिका पर दुर्योधन हैं। युवा राजकुमार लाल पताकाओं और सोने की मालाओं के साथ, चन्दन और अगुरु लगाये, एक दूसरे का सुख दुःख बाँटने की शपथ लेकर खड़े हैं। उनके अगुआ दुर्योधन के सुन्दर पुत्र लक्ष्मण हैं। श्वेत छत्र के नीचे दुर्योधन को कर्ण, दुःशासन और कृप घेरे हैं। आगे मेरु पर्वत की तरह जयद्रथ खड़ा है, और उसके पास अश्वत्थामा, धृतराष्ट्र के तीस पुत्र, शकुनि, शल्य तथा भूरिश्रवा हैं। फिर भयंकर युद्ध आरम्भ होता है।

सञ्जय उवाच

34.1

स्थिरो भव महाराज शोकं धारय दुर्धरम् ।
महान्तं बन्धुनाशं ते कथयिष्यामि तच्छृशु

sthiro bhava mahārāja śokaṃ dhāraya durdharam |
mahāntaṃ bandhunāśaṃ te kathayiṣyāmi tacchṛśu

34.2

पद्मव्यूहो महाराज आचार्येणाभिकल्पितः ।
तत्र पद्मोपमाः सर्वे राजानो विनिवेशिताः

padmavyūho mahārāja ācāryeṇābhikalpitaḥ |
tatra padmopamāḥ sarve rājāno viniveśitāḥ

34.3

कुमारा राजलोकस्य निक्षिप्ताः केसरोपामाः ।
कर्णिकास्थो महाराज तस्य दुर्योधनोऽभवत्

kumārā rājalokasya nikṣiptāḥ kesaropāmāḥ |
karṇikāstho mahārāja tasya duryodhano'bhavat

34.4

कृताभिसमयाः सर्वे सुवर्णविकृतध्वजाः ।
रक्ताम्बरधराः सर्वे सर्वे रक्तविभूषणाः

kṛtābhisamayāḥ sarve suvarṇavikṛtadhvajāḥ |
raktāmbaradharāḥ sarve sarve raktavibhūṣaṇāḥ

34.5

सर्वे रक्तपताकाश्च सर्वे वै हेममालिनः ।
चन्दनागुरुदिग्धाङ्गाः स्रग्विणः सूक्ष्मवाससः

sarve raktapatākāśca sarve vai hemamālinaḥ |
candanāgurudigdhāṅgāḥ sragviṇaḥ sūkṣmavāsasaḥ

34.6

सहिताः पर्यधावन्त कार्ष्णि प्रतियुयुत्सवः ।
तेषां दशसहस्राणि बभूवुर्दृढधन्विनाम्

sahitāḥ paryadhāvanta kārṣṇi pratiyuyutsavaḥ |
teṣāṃ daśasahasrāṇi babhūvurdṛḍhadhanvinām

34.7

पौत्रं तव पुरस्कृत्य लक्ष्मणं प्रियदर्शनम् ।
अन्योन्यसमदुःखास्ते अन्योन्यसमसाहसाः

pautraṃ tava puraskṛtya lakṣmaṇaṃ priyadarśanam |
anyonyasamaduḥkhāste anyonyasamasāhasāḥ

34.8

अन्योन्यं स्पर्धमानाश्च अन्योन्यस्य हिते रताः ।
दुर्योधनस्तु राजेन्द्र सैन्यमध्ये व्यवस्थितः

anyonyaṃ spardhamānāśca anyonyasya hite ratāḥ |
duryodhanastu rājendra sainyamadhye vyavasthitaḥ

34.9

कर्णदुःशासनकृपैर्वृतो राजा महारथैः ।
देवराजोपमः श्रीमाञ्श्वेतच्छत्राभिसंवृतः

karṇaduḥśāsanakṛpairvṛto rājā mahārathaiḥ |
devarājopamaḥ śrīmāñśvetacchatrābhisaṃvṛtaḥ

34.10

चामरव्यजनाक्षेपैरुदयन्निव भास्करः ।
प्रमुखे तस्य सैन्यस्य द्रोणोऽवस्थित नायकः

cāmaravyajanākṣepairudayanniva bhāskaraḥ |
pramukhe tasya sainyasya droṇo'vasthita nāyakaḥ

34.11

सिन्धुराजस्तथाऽतिष्ठच्छ्रीमान्मेरुरिवाचलः ।
सिन्धुराजस्य पार्श्वस्था अश्वत्थामपुरोगमाः

sindhurājastathā'tiṣṭhacchrīmānmerurivācalaḥ |
sindhurājasya pārśvasthā aśvatthāmapurogamāḥ

34.12

सुतास्तव महाराज त्रिंशत्त्रिदशसन्निभाः ।
गान्धारराजः कितवः शल्यो भूरिश्रवास्तथा

sutāstava mahārāja triṃśattridaśasannibhāḥ |
gāndhārarājaḥ kitavaḥ śalyo bhūriśravāstathā

34.13

पार्श्वतः सिन्धुराजस्य व्यराजन्त महारथाः ।
ततः प्रववृते युद्धं तुमुलं लोमहर्षणम् ।
तावकानां परेषां च मृत्युं कृत्वा निवर्तनम्

pārśvataḥ sindhurājasya vyarājanta mahārathāḥ |
tataḥ pravavṛte yuddhaṃ tumulaṃ lomaharṣaṇam |
tāvakānāṃ pareṣāṃ ca mṛtyuṃ kṛtvā nivartanam

पाठ का स्रोत: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)