अध्याय 33: द्रोण की प्रतिज्ञा और अभिमन्यु-वध का सार

पूर्वमस्मासु भग्नेषु फल्गुगेनामितौजसा ।
द्रोणे च मोघसङ्कल्पे रक्षिते च युधिष्ठिरे

pūrvamasmāsu bhagneṣu phalgugenāmitaujasā |
droṇe ca moghasaṅkalpe rakṣite ca yudhiṣṭhire

सर्वे विध्वस्तकवचास्तावका युधि निर्जिताः ।
रजस्वला भृशोद्विग्ना वीक्षमाणा दिशो दश

sarve vidhvastakavacāstāvakā yudhi nirjitāḥ |
rajasvalā bhṛśodvignā vīkṣamāṇā diśo daśa

अवहारं ततः कृत्वा भारद्वाजस्य सम्मते ।
लब्धलक्षैः शरैर्भिन्ना भृशावहसिता रणे

avahāraṃ tataḥ kṛtvā bhāradvājasya sammate |
labdhalakṣaiḥ śarairbhinnā bhṛśāvahasitā raṇe

श्लाघमानेषु भूतेषु फल्गुनस्यामितान्गुणान् ।
केशवस्य च सौहार्दे कीर्त्यमानेऽर्जुनं प्रति

ślāghamāneṣu bhūteṣu phalgunasyāmitānguṇān |
keśavasya ca sauhārde kīrtyamāne'rjunaṃ prati

अभिशस्ता इवाभूवन्ध्यानमूकत्वमास्थिताः ।
ततः प्रभातसमये द्रोणं द्रुयोधनोऽब्रवीत्

abhiśastā ivābhūvandhyānamūkatvamāsthitāḥ |
tataḥ prabhātasamaye droṇaṃ druyodhano'bravīt

प्रणयादभिमानाच्च द्विषद्वृद्ध्या च दुर्मनाः ।
शृण्वतां सर्वयोधानां संरब्धो वाक्यकोविदः

praṇayādabhimānācca dviṣadvṛddhyā ca durmanāḥ |
śṛṇvatāṃ sarvayodhānāṃ saṃrabdho vākyakovidaḥ

नूनं वयं वध्यपक्षे भवतो द्विजसत्तम ।
तथाहि नाग्रहीः प्राप्तं समीपेऽद्य युधिष्ठिरम्

nūnaṃ vayaṃ vadhyapakṣe bhavato dvijasattama |
tathāhi nāgrahīḥ prāptaṃ samīpe'dya yudhiṣṭhiram

इच्छतस्ते न मुच्येत चक्षुःप्राप्तो रणे रिपुः ।
जिघृक्षतो रक्ष्यमाणः सामरैरपि पाण्डवैः

icchataste na mucyeta cakṣuḥprāpto raṇe ripuḥ |
jighṛkṣato rakṣyamāṇaḥ sāmarairapi pāṇḍavaiḥ

वरं दत्त्वा मम प्रीतः पश्चाद्विकृतवानसि ।
आशाभङ्गं न कुर्वन्ति भक्तस्यार्याः कथञ्चन

varaṃ dattvā mama prītaḥ paścādvikṛtavānasi |
āśābhaṅgaṃ na kurvanti bhaktasyāryāḥ kathañcana

ततोऽप्रीतस्तथोक्तः सन्भारद्वाजोऽब्रवीन्नृपम् ।
नार्हसे मां तथा ज्ञातुं घटमानं तव प्रिये

tato'prītastathoktaḥ sanbhāradvājo'bravīnnṛpam |
nārhase māṃ tathā jñātuṃ ghaṭamānaṃ tava priye

ससुरासुरगन्धर्वाः सयक्षोरगराक्षसाः ।
नालं लोका रणे जेतुं पाल्यमानं किरीटिना

sasurāsuragandharvāḥ sayakṣoragarākṣasāḥ |
nālaṃ lokā raṇe jetuṃ pālyamānaṃ kirīṭinā

विश्वसृग्यत्र गोविन्दः पृतनानीस्तथाऽर्जुनः ।
तत्र कस्य बलं क्रामेदन्यत्र त्र्यम्बकात्प्रभोः

viśvasṛgyatra govindaḥ pṛtanānīstathā'rjunaḥ |
tatra kasya balaṃ krāmedanyatra tryambakātprabhoḥ

सत्यं तात ब्रवीम्यद्य नैतज्जात्वन्यथा भवेत् ।
अद्यैकं प्रवरं कञ्चित्पातयिष्ये महारथम्

satyaṃ tāta bravīmyadya naitajjātvanyathā bhavet |
adyaikaṃ pravaraṃ kañcitpātayiṣye mahāratham

चक्रब्यूहं विधास्यामि योऽभेद्यस्त्रिदशैरपि ।
योगेन केनचिद्राजन्नर्जुनस्त्वपनीयताम्

cakrabyūhaṃ vidhāsyāmi yo'bhedyastridaśairapi |
yogena kenacidrājannarjunastvapanīyatām

न ह्यज्ञातमसाध्यं वा तस्य सङ्ख्येऽस्ति किञ्चन ।
तेन ह्युपात्तं सकलं सर्वज्ञानमितस्ततः

na hyajñātamasādhyaṃ vā tasya saṅkhye'sti kiñcana |
tena hyupāttaṃ sakalaṃ sarvajñānamitastataḥ

द्रोणेन व्याहृते त्वेवं संशप्तकगणाः पुनः ।
आह्वयन्नर्जुनं सङ्ख्ये दक्षिणामभितो दिशम्

droṇena vyāhṛte tvevaṃ saṃśaptakagaṇāḥ punaḥ |
āhvayannarjunaṃ saṅkhye dakṣiṇāmabhito diśam

ततोऽर्जुनस्याथ परैः सार्धं समभवद्रणः ।
तादृशो यादृशो नान्यः श्रुतो दृष्टोपि वा क्वचित् ।

tato'rjunasyātha paraiḥ sārdhaṃ samabhavadraṇaḥ |
tādṛśo yādṛśo nānyaḥ śruto dṛṣṭopi vā kvacit |

तत्र द्रोणेन विहितो व्यूहो राजन्व्यरोचत ।
चरन्मध्यन्दिने सूर्यः प्रतपन्निव दुर्दृशः

tatra droṇena vihito vyūho rājanvyarocata |
caranmadhyandine sūryaḥ pratapanniva durdṛśaḥ

तं चाभिमन्युर्वचनात्पितुर्ज्येष्ठस्य भारत ।
बिभेद दुर्भिदं सङ्ख्ये चक्रव्यूहमनेकधा

taṃ cābhimanyurvacanātpiturjyeṣṭhasya bhārata |
bibheda durbhidaṃ saṅkhye cakravyūhamanekadhā

स कृत्वा दुष्करं कर्म हत्वा वीरान्सहस्रशः ।
राजपुत्रशतं हत्वा कौसल्यं च बृहद्बलम्

sa kṛtvā duṣkaraṃ karma hatvā vīrānsahasraśaḥ |
rājaputraśataṃ hatvā kausalyaṃ ca bṛhadbalam

महारथं शल्यपुत्रं पौत्रं ते लक्ष्मणं तथा ।
षट्‌सु वीरेषु संसक्तो दौःशासनिवशं गतः ।
सौभद्रः पृथिवीपाल जहौ प्राणान्परन्तप

mahārathaṃ śalyaputraṃ pautraṃ te lakṣmaṇaṃ tathā |
ṣaṭ‌su vīreṣu saṃsakto dauḥśāsanivaśaṃ gataḥ |
saubhadraḥ pṛthivīpāla jahau prāṇānparantapa

वयं परमसंहृष्टाः पाण्डवाः शोककर्शिताः ।
सौभद्रे निहते राजन्नवहारमकुर्महि

vayaṃ paramasaṃhṛṣṭāḥ pāṇḍavāḥ śokakarśitāḥ |
saubhadre nihate rājannavahāramakurmahi

समरोद्युक्तकर्माणः कर्मभिर्व्यञ्जितश्रमाः ।
सकृष्णाः पाण्डवाः पञ्च देवैरपि दुरासदाः

samarodyuktakarmāṇaḥ karmabhirvyañjitaśramāḥ |
sakṛṣṇāḥ pāṇḍavāḥ pañca devairapi durāsadāḥ

शश्वत्कर्मान्वयैर्बुद्ध्या प्रकृत्या यशसा श्रिया ।
न भूतो भविता वापि कृष्णस्य सदृशः पुमान्

śaśvatkarmānvayairbuddhyā prakṛtyā yaśasā śriyā |
na bhūto bhavitā vāpi kṛṣṇasya sadṛśaḥ pumān

सत्यधर्मतपोदानैर्द्विजपूजादिभिर्गुणैः ।
सदेहस्त्रिदिवं प्राप्तो राजा किल युधिष्ठिरः

satyadharmatapodānairdvijapūjādibhirguṇaiḥ |
sadehastridivaṃ prāpto rājā kila yudhiṣṭhiraḥ

युगान्ते चान्तकश्चैव जामदग्न्यश्च कीर्तिमान् ।
रणस्थो भीमसेनश्च कथ्यन्ते सदृशास्त्रयः

yugānte cāntakaścaiva jāmadagnyaśca kīrtimān |
raṇastho bhīmasenaśca kathyante sadṛśāstrayaḥ

प्रतिज्ञाकर्मदक्षस्य रणे गाण्डीवधन्वनः ।
उपमां नाधिगच्छामि पार्थस्य सदृशीं क्षितौ

pratijñākarmadakṣasya raṇe gāṇḍīvadhanvanaḥ |
upamāṃ nādhigacchāmi pārthasya sadṛśīṃ kṣitau

गुरुवात्सल्यमत्यन्तं नैभृत्यं विनयो दमः ।
नकुले त्वाभिरूप्यं च शौर्यं च नियतानि षट्

guruvātsalyamatyantaṃ naibhṛtyaṃ vinayo damaḥ |
nakule tvābhirūpyaṃ ca śauryaṃ ca niyatāni ṣaṭ

श्रुतमाधुर्यगाम्भीर्यसत्त्वरूपपराक्रमैः ।
सदृशो देवयोर्वीरः सहदेवः किलाश्विनोः

śrutamādhuryagāmbhīryasattvarūpaparākramaiḥ |
sadṛśo devayorvīraḥ sahadevaḥ kilāśvinoḥ

ये च कृष्णे गुणाः स्फीताः पाण्डवेषु च ये गुणाः ।
अभिमन्यौ किलैकस्था दृश्यन्ते ते गुणाः शुभाः

ye ca kṛṣṇe guṇāḥ sphītāḥ pāṇḍaveṣu ca ye guṇāḥ |
abhimanyau kilaikasthā dṛśyante te guṇāḥ śubhāḥ

युधिष्ठिरस्य शौर्येण कृष्णस्य चरितेन च ।
कर्मणा भीमसेनस्य सदृशं भीमकर्मणः

yudhiṣṭhirasya śauryeṇa kṛṣṇasya caritena ca |
karmaṇā bhīmasenasya sadṛśaṃ bhīmakarmaṇaḥ

धनञ्जयस्य रूपेण विक्रमेण शुभेन च ।
विनये सहदेवस्य सदृशं नकुलस्य च

dhanañjayasya rūpeṇa vikrameṇa śubhena ca |
vinaye sahadevasya sadṛśaṃ nakulasya ca

अभिमन्युं द्विजश्रेष्ठ सौभद्रमपराजितम् ।
श्रोतुमिच्छामि कार्त्स्न्येन कथमायोधने हतः

abhimanyuṃ dvijaśreṣṭha saubhadramaparājitam |
śrotumicchāmi kārtsnyena kathamāyodhane hataḥ

अभिमन्युं हतं श्रुत्वा धृतराष्ट्रो जनाधिपः ।
विस्तरेण महाराज पर्यपृच्छत्स सञ्जयम्

abhimanyuṃ hataṃ śrutvā dhṛtarāṣṭro janādhipaḥ |
vistareṇa mahārāja paryapṛcchatsa sañjayam

पुत्रं पुरुषसिंहस्य सञ्जयाप्राप्तयौवनम् ।
रणे विनिहतं श्रुत्वा भृशं मे दीर्यते मनः

putraṃ puruṣasiṃhasya sañjayāprāptayauvanam |
raṇe vinihataṃ śrutvā bhṛśaṃ me dīryate manaḥ

दारुणः क्षत्रधर्मोऽयं विहितो धर्मकर्तृभिः ।
यत्र राज्येप्सवः शूरा बाले शस्त्रमपातयन्

dāruṇaḥ kṣatradharmo'yaṃ vihito dharmakartṛbhiḥ |
yatra rājyepsavaḥ śūrā bāle śastramapātayan

बालमत्यन्तसुखिनं विचरन्तमभीतवत् ।
कृतास्त्रा बहवो जघ्नुर्ब्रूहि गावल्गणे कथम्

bālamatyantasukhinaṃ vicarantamabhītavat |
kṛtāstrā bahavo jaghnurbrūhi gāvalgaṇe katham

बिबित्सता रथानीकं सौभद्रेणामितौजसा ।
विक्रीडितं यथा सङ्ख्ये तन्ममाचक्ष्व सञ्जय

bibitsatā rathānīkaṃ saubhadreṇāmitaujasā |
vikrīḍitaṃ yathā saṅkhye tanmamācakṣva sañjaya

यन्मां पृच्छसि राजेन्द्र सौभद्रस्य निपातनम् ।
तत्ते कार्त्स्न्येन वक्ष्यामि शृणु राजन्समाहितः

yanmāṃ pṛcchasi rājendra saubhadrasya nipātanam |
tatte kārtsnyena vakṣyāmi śṛṇu rājansamāhitaḥ

विक्रीडितं कुमारेण यथानीकं बिभित्सता ।
आरुग्णाश्च यथा वीरा दुःसाध्याश्चापि विप्लुवे

vikrīḍitaṃ kumāreṇa yathānīkaṃ bibhitsatā |
ārugṇāśca yathā vīrā duḥsādhyāścāpi vipluve

दावाग्न्यभिपरीतानां भूरिगुल्मतृणद्रुमे ।
वनौकसामिवारण्ये त्वदीयानामभूद्भयम्

dāvāgnyabhiparītānāṃ bhūrigulmatṛṇadrume |
vanaukasāmivāraṇye tvadīyānāmabhūdbhayam