अध्याय 200: पाण्डव सेना पर नारायणास्त्र

ततः स कदनं चक्रे रिपूणां द्रोणनन्दनः ।
युगान्ते सर्वभूतानां कालसृष्ट इवान्तकः

tataḥ sa kadanaṃ cakre ripūṇāṃ droṇanandanaḥ |
yugānte sarvabhūtānāṃ kālasṛṣṭa ivāntakaḥ

ध्वजद्रुमं शस्त्रशृङ्गं हतनागमहाशिलम् ।
अश्वकिम्पुरुषाकीर्णं शरासनलतावृतम्

dhvajadrumaṃ śastraśṛṅgaṃ hatanāgamahāśilam |
aśvakimpuruṣākīrṇaṃ śarāsanalatāvṛtam

क्रव्यादपक्षिसङ्घुष्टं भूतयक्षणाकुलम् ।
निहत्य शात्रवान्भल्लैः सोऽचिनोद्देहपर्वतम्

kravyādapakṣisaṅghuṣṭaṃ bhūtayakṣaṇākulam |
nihatya śātravānbhallaiḥ so'cinoddehaparvatam

ततो वेगेन महता विनद्य स नरर्षभः ।
प्रतिज्ञां श्रावयामास पुनरेव तवात्मजम्

tato vegena mahatā vinadya sa nararṣabhaḥ |
pratijñāṃ śrāvayāmāsa punareva tavātmajam

यदत्र च्छद्मनाऽऽचार्यं धर्मकञ्चुकमास्थितः ।
मुञ्च शस्त्रमिति प्राह कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः

yadatra cchadmanā''cāryaṃ dharmakañcukamāsthitaḥ |
muñca śastramiti prāha kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ

तस्मात्सम्पश्यतस्तस्य द्रावयिष्यानि वाहिनीम् ।
विद्राव्यसर्वान्हन्ताऽस्मि जाल्मं पाञ्चाल्यमेव तु

tasmātsampaśyatastasya drāvayiṣyāni vāhinīm |
vidrāvyasarvānhantā'smi jālmaṃ pāñcālyameva tu

सर्वानेतान्हनिष्यामि यदि योत्स्यन्ति मां रणे ।
सत्यं ते प्रतिजानामि परिवर्तय वाहिनीम्

sarvānetānhaniṣyāmi yadi yotsyanti māṃ raṇe |
satyaṃ te pratijānāmi parivartaya vāhinīm

तच्छ्रुत्वा तव पुत्रस्तु वाहिनीं पर्यवर्तयत् ।
सिंहनादेन महता व्यपोह्य सुमहद्भयम्

tacchrutvā tava putrastu vāhinīṃ paryavartayat |
siṃhanādena mahatā vyapohya sumahadbhayam

ततः समागमो राजन्कुरुपाण्डवसेनयोः ।
पुनरेवाभवत्तीव्रः पूर्णसागरयोरिव

tataḥ samāgamo rājankurupāṇḍavasenayoḥ |
punarevābhavattīvraḥ pūrṇasāgarayoriva

संरब्धा हि स्थिरीभूता द्रोण पुत्रेण कौरवाः ।
उदग्राः पाण्डुपाञ्चाला द्रोणस्य निधनेन च

saṃrabdhā hi sthirībhūtā droṇa putreṇa kauravāḥ |
udagrāḥ pāṇḍupāñcālā droṇasya nidhanena ca

तेषां परमहृष्टानां जयमात्मनि पश्यताम् ।
संरब्धानां महावेगः प्रादुरासीद्विशाम्पते

teṣāṃ paramahṛṣṭānāṃ jayamātmani paśyatām |
saṃrabdhānāṃ mahāvegaḥ prādurāsīdviśāmpate

यथा शिलोच्चये शैलः सागरैः सागरो यथा ।
प्रतिहन्येत राजेन्द्र तथाऽसन्कुरुपाण्डवाः

yathā śiloccaye śailaḥ sāgaraiḥ sāgaro yathā |
pratihanyeta rājendra tathā'sankurupāṇḍavāḥ

चुक्षुभे पृथिवी सर्वा दिशश्च प्रतिसस्वनुः ।
सम्भ्रान्तान्यपि भूतानि जलजान्यपि मारिष ।
ते च सर्वे तदा योधाः सम्प्रहृष्टा युयुत्सवः

cukṣubhe pṛthivī sarvā diśaśca pratisasvanuḥ |
sambhrāntānyapi bhūtāni jalajānyapi māriṣa |
te ca sarve tadā yodhāḥ samprahṛṣṭā yuyutsavaḥ

ततः शङ्खसहस्राणि भेरीणामयुतानि च ।
अवादयन्त संहृष्टाः कुरुपाण्डवसैनिकाः

tataḥ śaṅkhasahasrāṇi bherīṇāmayutāni ca |
avādayanta saṃhṛṣṭāḥ kurupāṇḍavasainikāḥ

यथा निर्मथ्यमानस्य सागरस्य तु निःस्वनः ।
अभवत्तव सैन्यस्य सुमहानद्भुतोपमः

yathā nirmathyamānasya sāgarasya tu niḥsvanaḥ |
abhavattava sainyasya sumahānadbhutopamaḥ

वर्तमाने तथा शब्दे रौद्रे तस्मिन्भयानके ।
सम्पतत्सु रथौघेषु तव तेषां च भारत

vartamāne tathā śabde raudre tasminbhayānake |
sampatatsu rathaugheṣu tava teṣāṃ ca bhārata

प्रादुश्चक्रे ततो द्रौणिरस्त्रं नारायणं तदा ।
अभिसन्धाय पाण्डूनां पाञ्चालानां च वाहिनीं

prāduścakre tato drauṇirastraṃ nārāyaṇaṃ tadā |
abhisandhāya pāṇḍūnāṃ pāñcālānāṃ ca vāhinīṃ

प्रादुरासंस्ततो बाणा दीप्ताग्राः खे सहस्रशः ।
पाण्डवान्क्षपयिष्यन्तो दीप्तास्यः पन्नगा इव

prādurāsaṃstato bāṇā dīptāgrāḥ khe sahasraśaḥ |
pāṇḍavānkṣapayiṣyanto dīptāsyaḥ pannagā iva

ते दिशः खं च सैन्यं च समावृण्वन्महाहवे ।
मुहूर्ताद्भास्करस्येव लोके राजन्गभस्तयः

te diśaḥ khaṃ ca sainyaṃ ca samāvṛṇvanmahāhave |
muhūrtādbhāskarasyeva loke rājangabhastayaḥ

तथाऽपरे द्योतमाना ज्योतींषीवामलाम्बरे ।
प्रादुरासन्महाराज कार्ष्णायसमया गुडाः

tathā'pare dyotamānā jyotīṃṣīvāmalāmbare |
prādurāsanmahārāja kārṣṇāyasamayā guḍāḥ

चतुश्चक्रा द्विचक्राश्च शतघ्नो बहुला गदाः ।
चक्राणि च क्षुरान्तानि मण्डलानीव भास्वतः

catuścakrā dvicakrāśca śataghno bahulā gadāḥ |
cakrāṇi ca kṣurāntāni maṇḍalānīva bhāsvataḥ

शस्त्राकृतिभिराकीर्णमतीव पुरुषर्षभ ।
दृष्ट्वान्तरिक्षमाविग्नाः पाण्डुपाञ्चालसृञ्जयाः

śastrākṛtibhirākīrṇamatīva puruṣarṣabha |
dṛṣṭvāntarikṣamāvignāḥ pāṇḍupāñcālasṛñjayāḥ

यथायथा ह्ययुध्यन्त पाण्डवानां महारथाः ।
तथातथा तदस्त्रं वै व्यवर्धत जनाधिप

yathāyathā hyayudhyanta pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ |
tathātathā tadastraṃ vai vyavardhata janādhipa

वध्यमानास्तदाऽस्त्रेण तेन नारायणेन वै ।
दह्यमानाऽनलेनेव सर्वतोऽभ्यर्दिता रणे

vadhyamānāstadā'streṇa tena nārāyaṇena vai |
dahyamānā'naleneva sarvato'bhyarditā raṇe

यथा हि शिशिरापाये दहेत्कक्षं हुताशनः ।
तथा तदस्त्रं पाण्डूनां ददाह ध्वजिनीं प्रभो

yathā hi śiśirāpāye dahetkakṣaṃ hutāśanaḥ |
tathā tadastraṃ pāṇḍūnāṃ dadāha dhvajinīṃ prabho

आपूर्यमाणेनास्त्रेण सैन्ये क्षीयति च प्रभो ।
जगाम परमं त्रासं धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः

āpūryamāṇenāstreṇa sainye kṣīyati ca prabho |
jagāma paramaṃ trāsaṃ dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ

द्रवमाणं तु तत्सैन्यं दृष्ट्वा विगतचेतनम् ।
मध्यस्थतां च पार्थस्य धर्मपुत्रोऽब्रवीदिदम्

dravamāṇaṃ tu tatsainyaṃ dṛṣṭvā vigatacetanam |
madhyasthatāṃ ca pārthasya dharmaputro'bravīdidam

धृष्टद्युम्न पलायस्व सह पाञ्चालसेनया ।
सात्यके त्वं च गच्छस्व वृष्ण्यन्धकवृतो महान्

dhṛṣṭadyumna palāyasva saha pāñcālasenayā |
sātyake tvaṃ ca gacchasva vṛṣṇyandhakavṛto mahān

वासुदेवोऽपि धर्मात्मा करिष्यत्यात्मनः क्षमम् ।
श्रेयो ह्युपदिशत्येष लोकस्य किमुतात्मनः

vāsudevo'pi dharmātmā kariṣyatyātmanaḥ kṣamam |
śreyo hyupadiśatyeṣa lokasya kimutātmanaḥ

सङ्ग्रामस्तु न कर्तव्यः सर्वसैन्यान्ब्रवीमि वः ।
अहं हि सह सोदर्यैः प्रवेक्ष्ये हव्यवाहनम्

saṅgrāmastu na kartavyaḥ sarvasainyānbravīmi vaḥ |
ahaṃ hi saha sodaryaiḥ pravekṣye havyavāhanam

भीष्मद्रोणार्णवं तीर्त्वा सङ्ग्रामे भीरुदुस्तरे ।
विमज्जिष्यामि सलिले सगणो द्रौणिगोष्पदे

bhīṣmadroṇārṇavaṃ tīrtvā saṅgrāme bhīrudustare |
vimajjiṣyāmi salile sagaṇo drauṇigoṣpade

कामः सम्पद्यतामस्य बीभत्सोराशु मां प्रति ।
कल्याणवृत्तिराचार्यो मया युधि निपातितः

kāmaḥ sampadyatāmasya bībhatsorāśu māṃ prati |
kalyāṇavṛttirācāryo mayā yudhi nipātitaḥ

येन बालः स सौभद्रो युद्धानामविशारदः ।
समर्थैर्बहुभिः क्रूरैर्घातितो नाभिपालितः

yena bālaḥ sa saubhadro yuddhānāmaviśāradaḥ |
samarthairbahubhiḥ krūrairghātito nābhipālitaḥ

येन विब्रुवती प्रश्नं तथा कृष्णा सभां गता ।
उपेक्षिता सपुत्रेण दासीभावं नियच्छती

yena vibruvatī praśnaṃ tathā kṛṣṇā sabhāṃ gatā |
upekṣitā saputreṇa dāsībhāvaṃ niyacchatī

रक्षणे च महान्यत्नः सैन्धवस्य कृतो युधि ।
अर्जुनस्य विघातार्थं प्रतिज्ञा येन रक्षिता

rakṣaṇe ca mahānyatnaḥ saindhavasya kṛto yudhi |
arjunasya vighātārthaṃ pratijñā yena rakṣitā

व्यूहद्वारि वयं चैव धृता येन जिगीषवः ।
वारितं च महत्सैन्यं प्रविशत्तद्यथाबलम्

vyūhadvāri vayaṃ caiva dhṛtā yena jigīṣavaḥ |
vāritaṃ ca mahatsainyaṃ praviśattadyathābalam

जिघांसुर्धार्तराष्ट्रश्च श्रान्तेष्वन्येषु फल्गुनम् ।
कवचेन तथा गुप्तो रक्षार्थं सैन्धवस्य च

jighāṃsurdhārtarāṣṭraśca śrānteṣvanyeṣu phalgunam |
kavacena tathā gupto rakṣārthaṃ saindhavasya ca

येन ब्रह्मास्त्रविदुषा पाञ्चालाः सत्यजिन्मुखाः ।
कुर्वाणा मज्जये यत्नं समूला विनिपातिताः

yena brahmāstraviduṣā pāñcālāḥ satyajinmukhāḥ |
kurvāṇā majjaye yatnaṃ samūlā vinipātitāḥ

ग्रहणे च परो यत्नः कृतस्तेन यथा मम ।
विदितं सर्वमेवैतद्भवतां सर्वयोधिनाम्

grahaṇe ca paro yatnaḥ kṛtastena yathā mama |
viditaṃ sarvamevaitadbhavatāṃ sarvayodhinām

येन प्रव्राज्यमानाश्च राज्याद्वयमधर्मतः ।
निवार्यमाणेनास्माभिरनुगन्तुं तदेषिताः

yena pravrājyamānāśca rājyādvayamadharmataḥ |
nivāryamāṇenāsmābhiranugantuṃ tadeṣitāḥ

वनवासान्निवृत्तानां समये च तथा कृते ।
स्नेहश्च दर्शितो नित्यं प्रत्यक्षं वो महारथाः

vanavāsānnivṛttānāṃ samaye ca tathā kṛte |
snehaśca darśito nityaṃ pratyakṣaṃ vo mahārathāḥ

योऽसावत्यन्तमस्मासु कुर्वाणः सौहृदं परम् ।
हतस्तदर्थे मरणं गमिष्यामि सबान्धवः

yo'sāvatyantamasmāsu kurvāṇaḥ sauhṛdaṃ param |
hatastadarthe maraṇaṃ gamiṣyāmi sabāndhavaḥ

एवं ब्रुवति कौन्तेये दाशार्हस्त्वरितस्ततः ।
निवार्य सैन्यं बाहुभ्यामिदं वचनमब्रवीत्

evaṃ bruvati kaunteye dāśārhastvaritastataḥ |
nivārya sainyaṃ bāhubhyāmidaṃ vacanamabravīt

शीघ्रं न्यस्यत शस्त्राणि वाहेभ्यश्चावरोहत ।
एष योगोऽत्र विहितः प्रतिघाते महात्मनः

śīghraṃ nyasyata śastrāṇi vāhebhyaścāvarohata |
eṣa yogo'tra vihitaḥ pratighāte mahātmanaḥ

द्विपाश्वस्यन्दनेभ्यश्च क्षितिं सर्वेऽवरोहत ।
एवमेतन्न वो हन्यादस्त्रं भूमौ निरायुधान्

dvipāśvasyandanebhyaśca kṣitiṃ sarve'varohata |
evametanna vo hanyādastraṃ bhūmau nirāyudhān

यथायथा हि युध्यन्ते योधा ह्यस्त्रमिदं प्रति ।
तथातथा भवन्त्येते कौरवा बलवत्तराः

yathāyathā hi yudhyante yodhā hyastramidaṃ prati |
tathātathā bhavantyete kauravā balavattarāḥ

निक्षेप्स्यन्ति च शस्त्राणि वाहनेभ्योऽवरुह्य ये ।
येऽञ्जलिं कुर्वते वीर नमस्ति च विवाहनाः ।
तान्नैतदस्त्रं सङ्ग्रामे निहनिष्यति मानवान्

nikṣepsyanti ca śastrāṇi vāhanebhyo'varuhya ye |
ye'ñjaliṃ kurvate vīra namasti ca vivāhanāḥ |
tānnaitadastraṃ saṅgrāme nihaniṣyati mānavān

ये त्वेतत्प्रतियोत्स्यन्ति मनसाऽपीह केचन ।
निहनिष्यति तान्सर्वान्रसातलगतानपि

ye tvetatpratiyotsyanti manasā'pīha kecana |
nihaniṣyati tānsarvānrasātalagatānapi

ते वचस्तस्य तच्छ्रुत्वा वासुदेवस्य भारत ।
ईषुः सर्वे समुत्स्रष्टुं मनोभिः करणेन च

te vacastasya tacchrutvā vāsudevasya bhārata |
īṣuḥ sarve samutsraṣṭuṃ manobhiḥ karaṇena ca

तत उत्स्रष्टुकामांस्तानस्त्राण्यालक्ष्य पाण्डवः ।
भीमसेनोऽब्रवीद्राजन्निदं संहर्षयन्वचः

tata utsraṣṭukāmāṃstānastrāṇyālakṣya pāṇḍavaḥ |
bhīmaseno'bravīdrājannidaṃ saṃharṣayanvacaḥ

न कथञ्चन शस्त्राणि मोक्तव्यानीह केनचित् ।
अहमावारयिष्यामि द्रोणपुत्रास्त्रमाशुगैः

na kathañcana śastrāṇi moktavyānīha kenacit |
ahamāvārayiṣyāmi droṇaputrāstramāśugaiḥ

गदयाऽप्यनया गुर्व्या हेमविग्रहया रणे ।
कालवत्प्रहरिष्यामि द्रौणेरस्त्रं विशातयन्

gadayā'pyanayā gurvyā hemavigrahayā raṇe |
kālavatprahariṣyāmi drauṇerastraṃ viśātayan

न हि मे विक्रमे तुल्यः कश्चिदस्ति पुमानिह ।
यथैव सवितुस्तुल्यं ज्योतिरन्यन्न विद्यते

na hi me vikrame tulyaḥ kaścidasti pumāniha |
yathaiva savitustulyaṃ jyotiranyanna vidyate

पश्यतेमौ हि मे बाहू नागराजकरोपमौ ।
समर्थौ पर्वतस्यापि शैशिरस्य निपातने

paśyatemau hi me bāhū nāgarājakaropamau |
samarthau parvatasyāpi śaiśirasya nipātane

नागायुतसमप्राणो ह्यहमेको नरेष्विह ।
शक्रो यथाऽप्रतिद्वन्द्वो दिवि देवेषु विश्रुतः

nāgāyutasamaprāṇo hyahameko nareṣviha |
śakro yathā'pratidvandvo divi deveṣu viśrutaḥ

अद्य पश्यत मे वीर्यं बाह्वोः पीनांसयोर्युधि ।
ज्वलमानस्य दीप्तस्य द्रौणेरस्त्रस्य वारणे

adya paśyata me vīryaṃ bāhvoḥ pīnāṃsayoryudhi |
jvalamānasya dīptasya drauṇerastrasya vāraṇe

यदि नारायणास्त्रस्य प्रतियोद्वा न विद्यते ।
अद्यैतत्प्रतियोत्स्यामि पश्यत्सु कुरुपाण्डुपु

yadi nārāyaṇāstrasya pratiyodvā na vidyate |
adyaitatpratiyotsyāmi paśyatsu kurupāṇḍupu

अर्जुनार्जुन बीभत्सो न न्यस्यं गाण्डिवं त्वया ।
शशाङ्कस्येव ते पङ्को नैर्मल्यं पातयिष्यति

arjunārjuna bībhatso na nyasyaṃ gāṇḍivaṃ tvayā |
śaśāṅkasyeva te paṅko nairmalyaṃ pātayiṣyati

भीम नारायणास्त्रे मे गोषु च ब्राह्मणेषु च ।
एतेषु गाण्डिवं न्यस्यमेतद्धि व्रतमुत्तमम्

bhīma nārāyaṇāstre me goṣu ca brāhmaṇeṣu ca |
eteṣu gāṇḍivaṃ nyasyametaddhi vratamuttamam

एवमुक्तस्ततो भीमो द्रोणपुत्रमरिन्दमम् ।
अभ्ययान्मेघघोषेण रथेनादित्यवर्चसा

evamuktastato bhīmo droṇaputramarindamam |
abhyayānmeghaghoṣeṇa rathenādityavarcasā

कम्पयन्मेदिनीं सर्वां त्रासयंश्च चमूं तव ।
शङ्खशब्दं महत्कृत्वा भुजशब्दं च पाण्डवः

kampayanmedinīṃ sarvāṃ trāsayaṃśca camūṃ tava |
śaṅkhaśabdaṃ mahatkṛtvā bhujaśabdaṃ ca pāṇḍavaḥ

तस्य शङ्खस्वनं श्रुत्वा बाहुशब्दं च तावकाः ।
समन्तात्कोष्ठकीकृत्य शरव्रातैरवाकिरन्

tasya śaṅkhasvanaṃ śrutvā bāhuśabdaṃ ca tāvakāḥ |
samantātkoṣṭhakīkṛtya śaravrātairavākiran

स एनमिषुजालेन लघुत्वाच्छीघ्रविक्रमः ।
निमेषमात्रेणासाद्य कुन्तीपुत्रोऽभ्यवाकिरत्

sa enamiṣujālena laghutvācchīghravikramaḥ |
nimeṣamātreṇāsādya kuntīputro'bhyavākirat

ततो द्रौणिः प्रहस्यैनं द्रवन्तमभिभाष्य च ।
अवाकिरत्प्रदीप्ताग्रैः शरैस्तैरभिमन्त्रितैः

tato drauṇiḥ prahasyainaṃ dravantamabhibhāṣya ca |
avākiratpradīptāgraiḥ śaraistairabhimantritaiḥ

पन्नगैरिव दीप्तास्यैर्वमद्भिर्ज्वलनं रणे ।
अवकीर्णोऽभवत्पार्थः स्फुलिङ्गैरिव काञ्चनैः

pannagairiva dīptāsyairvamadbhirjvalanaṃ raṇe |
avakīrṇo'bhavatpārthaḥ sphuliṅgairiva kāñcanaiḥ

तस्य रूपमभूद्राजन्भीमसेनस्य संयुगे ।
खद्योतैरावृतस्येव पर्वतस्य दिनक्षये

tasya rūpamabhūdrājanbhīmasenasya saṃyuge |
khadyotairāvṛtasyeva parvatasya dinakṣaye

तदस्त्रं द्रोणपुत्रस्य तस्मिन्प्रतिसमस्यति ।
अवर्धत महाराज यथाऽग्निरनिलोद्धतः

tadastraṃ droṇaputrasya tasminpratisamasyati |
avardhata mahārāja yathā'gniraniloddhataḥ

विवर्धमानमालक्ष्य तदस्त्रं भीमविक्रमम् ।
पाण्डुसैन्यमृते भीमं सुमहद्भयमाविशत्

vivardhamānamālakṣya tadastraṃ bhīmavikramam |
pāṇḍusainyamṛte bhīmaṃ sumahadbhayamāviśat

ततः शस्त्राणि ते सर्वे समुत्सृज्य महीतले ।
अवारोहन्रथेभ्यश्च हस्त्यश्वेभ्यश्च सर्वशः

tataḥ śastrāṇi te sarve samutsṛjya mahītale |
avārohanrathebhyaśca hastyaśvebhyaśca sarvaśaḥ

तेषु निक्षिप्तशस्त्रेषु वाहनेभ्यश्च्युतेषु च ।
तदस्त्रवीर्यं विपुलं भीममूर्धन्यथापतत्

teṣu nikṣiptaśastreṣu vāhanebhyaścyuteṣu ca |
tadastravīryaṃ vipulaṃ bhīmamūrdhanyathāpatat

हाहाकृतानि भूतानि पाण्डवाश्च विशेषतः ।
भीमसेनमपश्यन्त तेजसा संवृतं तथा

hāhākṛtāni bhūtāni pāṇḍavāśca viśeṣataḥ |
bhīmasenamapaśyanta tejasā saṃvṛtaṃ tathā