अध्याय 199: सात्यकि और धृष्टद्युम्न का विवाद

साङ्गा वेदा यथान्यायं येनाधीता महात्मना ।
यस्मिन्साक्षाद्धनुर्वेदो हीनिषेवे प्रतिष्ठितः

sāṅgā vedā yathānyāyaṃ yenādhītā mahātmanā |
yasminsākṣāddhanurvedo hīniṣeve pratiṣṭhitaḥ

यस्य प्रसादात्कुर्वन्ति कर्माणि पुरुषर्षभाः ।
अमानुषाणि सङ्ग्रामे देवैरसुकराणि च

yasya prasādātkurvanti karmāṇi puruṣarṣabhāḥ |
amānuṣāṇi saṅgrāme devairasukarāṇi ca

तस्मिन्नाक्रुश्यति द्रोणे समक्षं पापकर्मणा ।
नीचं कर्म कृतं तेन क्षुद्रेण गुरुघातिना

tasminnākruśyati droṇe samakṣaṃ pāpakarmaṇā |
nīcaṃ karma kṛtaṃ tena kṣudreṇa gurughātinā

नामर्षं तत्र कुर्वन्ति धिक्क्षात्रं धिगमर्षिताम्

nāmarṣaṃ tatra kurvanti dhikkṣātraṃ dhigamarṣitām

पार्थाः सर्वे च राजानः पृथिव्यां ये धनुर्धराः ।
श्रुत्वा किमाहुः पाञ्चाल्यं तन्ममाचक्ष्व सञ्जय

pārthāḥ sarve ca rājānaḥ pṛthivyāṃ ye dhanurdharāḥ |
śrutvā kimāhuḥ pāñcālyaṃ tanmamācakṣva sañjaya

श्रुत्वा द्रुपदपुत्रस्य ता वाचः क्रूरकर्मणः ।
तूष्णीं बभूवू राजानः सर्व एव विशाम्पते

śrutvā drupadaputrasya tā vācaḥ krūrakarmaṇaḥ |
tūṣṇīṃ babhūvū rājānaḥ sarva eva viśāmpate

अर्जुनस्तु कटाक्षेण जिह्मं विप्रेक्ष्य पार्षतम् ।
सबाष्पमतिनिःश्वस्य धिग्धिगित्येव चाब्रवीत्

arjunastu kaṭākṣeṇa jihmaṃ viprekṣya pārṣatam |
sabāṣpamatiniḥśvasya dhigdhigityeva cābravīt

युधिष्ठिरश्च भीमश्च यमौ कृष्णस्तथाऽपरे ।
आसन्सुव्रीडिता राजन्सात्यकिस्त्वब्रवीदिदम्

yudhiṣṭhiraśca bhīmaśca yamau kṛṣṇastathā'pare |
āsansuvrīḍitā rājansātyakistvabravīdidam

नेहास्ति पुरुषः कश्चिद्य इमं पापपूरुषम् ।
भाषमाणमकल्याणं शीघ्रं हन्यान्नराधमम्

nehāsti puruṣaḥ kaścidya imaṃ pāpapūruṣam |
bhāṣamāṇamakalyāṇaṃ śīghraṃ hanyānnarādhamam

एते त्वां पाण्डवाः सर्वे कुत्सयन्ति विवित्सया ।
कर्मणा तेन पापेन श्वपाकं ब्राह्मणा इव

ete tvāṃ pāṇḍavāḥ sarve kutsayanti vivitsayā |
karmaṇā tena pāpena śvapākaṃ brāhmaṇā iva

एतत्कृत्वा महत्पापं निन्दितः सर्वसाधुभिः ।
न लज्जसे कथं वक्तुं समितिं प्राप्य शोभनाम्

etatkṛtvā mahatpāpaṃ ninditaḥ sarvasādhubhiḥ |
na lajjase kathaṃ vaktuṃ samitiṃ prāpya śobhanām

कथं च शतधा जिह्वा न ते मूर्धा च दीर्यते ।
गुरुमाक्रोशतः क्षुद्र न चाधर्मेण पात्यसे

kathaṃ ca śatadhā jihvā na te mūrdhā ca dīryate |
gurumākrośataḥ kṣudra na cādharmeṇa pātyase

वाच्यस्त्वमसि पार्थैश्च सर्वैश्चान्धकवृष्णिभिः ।
यत्कर्म कलुषं कृत्वा श्लाघसे जनसंसदि

vācyastvamasi pārthaiśca sarvaiścāndhakavṛṣṇibhiḥ |
yatkarma kaluṣaṃ kṛtvā ślāghase janasaṃsadi

अकार्यं तादृशं कृत्वा पुनरेव गुरुं क्षिपन् ।
वध्यस्त्वं न त्वयार्थोऽस्ति मुहूर्तमपि जीवता

akāryaṃ tādṛśaṃ kṛtvā punareva guruṃ kṣipan |
vadhyastvaṃ na tvayārtho'sti muhūrtamapi jīvatā

कस्त्वेतद्व्यवसेत्पायं त्वदन्यः पुरुषाधम ।
निगृह्य केशेषु वधं गुरोर्धर्मात्मनः सतः

kastvetadvyavasetpāyaṃ tvadanyaḥ puruṣādhama |
nigṛhya keśeṣu vadhaṃ gurordharmātmanaḥ sataḥ

सप्तावरे तथा पूर्वे बान्धवास्ते निमञ्जिताः ।
यशसा च परित्यक्तास्त्वां प्राप्य कुलपांसनम्

saptāvare tathā pūrve bāndhavāste nimañjitāḥ |
yaśasā ca parityaktāstvāṃ prāpya kulapāṃsanam

उक्तवांश्चापि यत्पार्थे भीष्मं प्रति नरर्षभ ।
तथान्तो विहितस्तेन स्वयमेव महात्मना

uktavāṃścāpi yatpārthe bhīṣmaṃ prati nararṣabha |
tathānto vihitastena svayameva mahātmanā

तस्यापि तव सोदर्यो निहन्ता पापकृत्तमः ।
नान्यः पाञ्चालपुत्रेभ्यो विद्यते भुवि पापकृत्

tasyāpi tava sodaryo nihantā pāpakṛttamaḥ |
nānyaḥ pāñcālaputrebhyo vidyate bhuvi pāpakṛt

स चापि सृष्टः पित्रा ते भीष्मस्यान्तकरः किल ।
शिखण्डी रक्षितस्तेन स च मृत्युर्महात्मनः

sa cāpi sṛṣṭaḥ pitrā te bhīṣmasyāntakaraḥ kila |
śikhaṇḍī rakṣitastena sa ca mṛtyurmahātmanaḥ

पाञ्चालाश्चलिता धर्मात्क्षुद्रा मित्रगुरुद्रुहः ।
त्वां प्राप्य सहसोदर्यं धिक्कृतं सर्वसाधुभिः

pāñcālāścalitā dharmātkṣudrā mitragurudruhaḥ |
tvāṃ prāpya sahasodaryaṃ dhikkṛtaṃ sarvasādhubhiḥ

पुनश्चेदीदृशीं वाचं मत्समीपे वदिष्यसि ।
शिरस्ते पोथयिष्यामि गदया वज्रकल्पया

punaścedīdṛśīṃ vācaṃ matsamīpe vadiṣyasi |
śiraste pothayiṣyāmi gadayā vajrakalpayā

त्वां च ब्रह्महणं दृष्ट्वा जनः सूर्यमवेक्षते ।
ब्रह्महत्या हि ते पापं प्रायश्चित्तार्थमात्मनः

tvāṃ ca brahmahaṇaṃ dṛṣṭvā janaḥ sūryamavekṣate |
brahmahatyā hi te pāpaṃ prāyaścittārthamātmanaḥ

पाञ्चालक सुदुर्वृत्त ममैव गुरुमग्रतः ।
गुरोर्गुरुं च भूयोऽपि क्षिपन्नैव हि लज्जसे

pāñcālaka sudurvṛtta mamaiva gurumagrataḥ |
gurorguruṃ ca bhūyo'pi kṣipannaiva hi lajjase

तिष्ठतिष्ठ सहस्वैकं गदापातमिमं मम ।
तव चापि सहिष्येऽहं गदापाताननेकशः

tiṣṭhatiṣṭha sahasvaikaṃ gadāpātamimaṃ mama |
tava cāpi sahiṣye'haṃ gadāpātānanekaśaḥ

सात्वतेनैवमाक्षिप्तः पार्षतः परुषाक्षरम् ।
संरब्धं सात्यकिं प्राह सङ्क्रुद्धः प्रहसन्निव

sātvatenaivamākṣiptaḥ pārṣataḥ paruṣākṣaram |
saṃrabdhaṃ sātyakiṃ prāha saṅkruddhaḥ prahasanniva

श्रूयतेश्रूयते चेति क्षम्यते चेति माधव ।
सदाऽनार्योऽशुभः साधुं पुरुषं क्षेप्तुमिच्छति

śrūyateśrūyate ceti kṣamyate ceti mādhava |
sadā'nāryo'śubhaḥ sādhuṃ puruṣaṃ kṣeptumicchati

क्षमा प्रशस्यते लोके न तु पापोऽर्हति क्षमाम् ।
क्षमावन्तं हि पापात्मा जितोऽयमिति मन्यते

kṣamā praśasyate loke na tu pāpo'rhati kṣamām |
kṣamāvantaṃ hi pāpātmā jito'yamiti manyate

स त्वं क्षुद्रसमाचारो नीचात्मा पापनिश्चयः ।
आकेशाग्रान्नखाग्राच्च वक्तव्यो वक्तुमिच्छसि

sa tvaṃ kṣudrasamācāro nīcātmā pāpaniścayaḥ |
ākeśāgrānnakhāgrācca vaktavyo vaktumicchasi

वरं हि ते मृतिः पाप न च ते चित्तमीदृशम् ।
श्रोतुं वक्तव्यतामूलं नीचाचाराश्च मानवाः ।
परान्क्षिपन्ति दोषेण स्वेषु दोषेष्वदृष्टयः

varaṃ hi te mṛtiḥ pāpa na ca te cittamīdṛśam |
śrotuṃ vaktavyatāmūlaṃ nīcācārāśca mānavāḥ |
parānkṣipanti doṣeṇa sveṣu doṣeṣvadṛṣṭayaḥ

यः स भूरिश्रवाश्छिन्नभुजः प्रायगतस्त्वया ।
वार्यमाणेन हि हतस्ततः पापतरं नु किम्

yaḥ sa bhūriśravāśchinnabhujaḥ prāyagatastvayā |
vāryamāṇena hi hatastataḥ pāpataraṃ nu kim

प्रेषमाणो मया द्रोणो दिव्येनास्त्रेण संयुगे ।
विसृष्टशस्त्रो निहतः किं तत्र कुर दुष्कृतम्

preṣamāṇo mayā droṇo divyenāstreṇa saṃyuge |
visṛṣṭaśastro nihataḥ kiṃ tatra kura duṣkṛtam

अयुध्यमानं यस्त्वाजौ तथा प्रायगतं मुनिम् ।
छिन्नबाहुं परैर्हन्यात्सात्यके स कथं वदेत्

ayudhyamānaṃ yastvājau tathā prāyagataṃ munim |
chinnabāhuṃ parairhanyātsātyake sa kathaṃ vadet

निहत्य त्वां पदा भूमौ स विकर्षति वीर्यवान् ।
किं तदा न निहंस्येनं भूत्वा पुरुषसत्तमः

nihatya tvāṃ padā bhūmau sa vikarṣati vīryavān |
kiṃ tadā na nihaṃsyenaṃ bhūtvā puruṣasattamaḥ

त्वया पुनरनार्येण पूर्वं पार्थेन निर्जितः ।
यदा तदा हतः शूरः सौमदत्तिः प्रतापवान्

tvayā punaranāryeṇa pūrvaṃ pārthena nirjitaḥ |
yadā tadā hataḥ śūraḥ saumadattiḥ pratāpavān

यत्रयत्र तु पाण्डूनां द्रोणो द्रावयते चमूम् ।
किरञ्छरसहस्राणि तत्रतत्र प्रयाम्यहम्

yatrayatra tu pāṇḍūnāṃ droṇo drāvayate camūm |
kirañcharasahasrāṇi tatratatra prayāmyaham

स त्वमेवंविधं कृत्वा कर्म चण्डालवत्स्वयम् ।
वक्तुमर्हसि वक्तव्यः कस्मात्त्वं परुषाण्यथ

sa tvamevaṃvidhaṃ kṛtvā karma caṇḍālavatsvayam |
vaktumarhasi vaktavyaḥ kasmāttvaṃ paruṣāṇyatha

कर्ता त्वं कर्मणो ह्यस्य नाहं वृष्णिकुलाधम ।
पापानां च त्वमावासः कर्मणां मा पुनर्वद

kartā tvaṃ karmaṇo hyasya nāhaṃ vṛṣṇikulādhama |
pāpānāṃ ca tvamāvāsaḥ karmaṇāṃ mā punarvada

जोषमास्व न मां भूयो वक्तुमर्हस्यतः परम् ।
अधरोत्तरमेतद्वि यन्मां त्वं वक्तुमर्हसि

joṣamāsva na māṃ bhūyo vaktumarhasyataḥ param |
adharottarametadvi yanmāṃ tvaṃ vaktumarhasi

अथ वक्ष्यसि मां मौर्ख्याद्भूयः परुषमीदृशम् ।
गमयिष्यामि बाणैस्त्वां युधि वैवस्वतक्षयम्

atha vakṣyasi māṃ maurkhyādbhūyaḥ paruṣamīdṛśam |
gamayiṣyāmi bāṇaistvāṃ yudhi vaivasvatakṣayam

न चैव मूर्ख धर्मेण केवलेनैव शक्यते ।
तेषामपि ह्यधर्मेण चेष्टितं शृणु यादृशम्

na caiva mūrkha dharmeṇa kevalenaiva śakyate |
teṣāmapi hyadharmeṇa ceṣṭitaṃ śṛṇu yādṛśam

वञ्चितः पाण्डवः पूर्वमधर्मेण युधिष्ठिरः ।
द्रौपदी च परिक्लिष्टा तथाऽधर्मेण सात्यके

vañcitaḥ pāṇḍavaḥ pūrvamadharmeṇa yudhiṣṭhiraḥ |
draupadī ca parikliṣṭā tathā'dharmeṇa sātyake

प्रव्राजिता वनं सर्वे पाण्डवाः सह कृष्णया ।
सर्वस्वमपकृष्टं च तथाऽधर्मेण बालिश

pravrājitā vanaṃ sarve pāṇḍavāḥ saha kṛṣṇayā |
sarvasvamapakṛṣṭaṃ ca tathā'dharmeṇa bāliśa

अधर्मेणापकृष्टश्च मद्रराजः परैरितः ।
अधर्मेण तथा बालः सौभद्रो विनिपातितः

adharmeṇāpakṛṣṭaśca madrarājaḥ parairitaḥ |
adharmeṇa tathā bālaḥ saubhadro vinipātitaḥ

इतोऽप्यधर्मेण हतो भीष्मः परपुरञ्जयः ।
भूरिश्रवा ह्यधर्मेण त्वया धर्मविदा हतः

ito'pyadharmeṇa hato bhīṣmaḥ parapurañjayaḥ |
bhūriśravā hyadharmeṇa tvayā dharmavidā hataḥ

एवं परैराचरितं पाण्डवेयैश्च संयुगे ।
रक्षमाणैर्जयं वीरैर्धर्मज्ञैरपि सात्वत

evaṃ parairācaritaṃ pāṇḍaveyaiśca saṃyuge |
rakṣamāṇairjayaṃ vīrairdharmajñairapi sātvata

दुर्ज्ञेयः स परो धर्मस्तथाऽधर्मश्च दुर्विदः ।
युध्यस्व कौरवैः सार्धं मा गाः पितृनिवेशनम्

durjñeyaḥ sa paro dharmastathā'dharmaśca durvidaḥ |
yudhyasva kauravaiḥ sārdhaṃ mā gāḥ pitṛniveśanam

एवमादीनि वाक्यानि क्रूराणि परुषाणि च ।
श्रावितः सात्यकिः श्रीमानाकम्पित इवाभवत्

evamādīni vākyāni krūrāṇi paruṣāṇi ca |
śrāvitaḥ sātyakiḥ śrīmānākampita ivābhavat

तच्छ्रुत्वा क्रोधताम्राक्षः सात्यकिस्त्वाददे गदाम् ।
विनिः श्वस्य यथा सर्पः प्रणिधाय रथे धनुः

tacchrutvā krodhatāmrākṣaḥ sātyakistvādade gadām |
viniḥ śvasya yathā sarpaḥ praṇidhāya rathe dhanuḥ

ततोऽभिपत्य पाञ्चाल्यं संरम्भेणेदमब्रवीत् ।
न त्वां वक्ष्यामि परुषं हनिष्ये त्वां वधक्षमम्

tato'bhipatya pāñcālyaṃ saṃrambheṇedamabravīt |
na tvāṃ vakṣyāmi paruṣaṃ haniṣye tvāṃ vadhakṣamam

तमापतन्तं सहसा महाबलममर्षणम् ।
पाञ्चाल्यायाभिसङ्क्रुद्धमन्तकायान्तकोपमम्

tamāpatantaṃ sahasā mahābalamamarṣaṇam |
pāñcālyāyābhisaṅkruddhamantakāyāntakopamam

चोदितो वासुदेवेन भीमसेनो महाबलः ।
अवप्लुत्य रथात्तूर्णं बाहुभ्यां समवारयत्

codito vāsudevena bhīmaseno mahābalaḥ |
avaplutya rathāttūrṇaṃ bāhubhyāṃ samavārayat

द्रवमाणं तथा क्रुद्धं सात्यकिं पाण्डवो बली ।
प्रस्पन्दमानमादाय जगाम बलिनं बलात्

dravamāṇaṃ tathā kruddhaṃ sātyakiṃ pāṇḍavo balī |
praspandamānamādāya jagāma balinaṃ balāt

स्थित्वा विष्टभ्य चरणौ भीमेन शिनिपुङ्गवः ।
निगृहीतः पदे षष्ठे बलेन बलिनां वरः

sthitvā viṣṭabhya caraṇau bhīmena śinipuṅgavaḥ |
nigṛhītaḥ pade ṣaṣṭhe balena balināṃ varaḥ

अवरुह्य रथात्तूर्णं ध्रियमाणं बलीयसा ।
उवाच श्लक्ष्णया वाचा सहदेवो विशाम्पते

avaruhya rathāttūrṇaṃ dhriyamāṇaṃ balīyasā |
uvāca ślakṣṇayā vācā sahadevo viśāmpate

अस्माकं पुरुषव्याघ्र मित्रमन्यन्न विद्यते ।
परमन्धकवृष्णिभ्यः पाञ्चलेभ्यश्च मारिष

asmākaṃ puruṣavyāghra mitramanyanna vidyate |
paramandhakavṛṣṇibhyaḥ pāñcalebhyaśca māriṣa

तथैवान्धकवृष्णीनां तथैव च विशेषतः ।
कृष्णस्य च तथाऽस्मत्तो मित्रमन्यन्न विद्यते

tathaivāndhakavṛṣṇīnāṃ tathaiva ca viśeṣataḥ |
kṛṣṇasya ca tathā'smatto mitramanyanna vidyate

पाञ्चालानां च वार्ष्णेय समुद्रान्तां विचिन्वताम् ।
नान्यदस्ति परं मित्रं यथा पाण्डववृष्णयः

pāñcālānāṃ ca vārṣṇeya samudrāntāṃ vicinvatām |
nānyadasti paraṃ mitraṃ yathā pāṇḍavavṛṣṇayaḥ

स भवानीदृशं मित्रं मन्यते च यथा भवान् ।
भवन्तश्च यथाऽस्माकं भवतां च तथा वयम्

sa bhavānīdṛśaṃ mitraṃ manyate ca yathā bhavān |
bhavantaśca yathā'smākaṃ bhavatāṃ ca tathā vayam

स एवं सर्वधर्मज्ञ मित्रधर्ममनुस्मरन् ।
नियच्छ मन्युं पाञ्चाल्यात्प्रशाम्य शिनिपुङ्गवा

sa evaṃ sarvadharmajña mitradharmamanusmaran |
niyaccha manyuṃ pāñcālyātpraśāmya śinipuṅgavā

पार्षतस्य क्षम त्वं वै क्षमतां पार्षतश्च ते ।
वयं क्षमयितारश्च किमन्यत्र शमाद्भवेत्

pārṣatasya kṣama tvaṃ vai kṣamatāṃ pārṣataśca te |
vayaṃ kṣamayitāraśca kimanyatra śamādbhavet

प्रशाम्यमाने शैनेये सहदेवेन मारिष ।
पाञ्चालराजस्य सुतः प्रहसन्निदमब्रवीत्

praśāmyamāne śaineye sahadevena māriṣa |
pāñcālarājasya sutaḥ prahasannidamabravīt

मुञ्चमुञ्च शिनेः पौत्रं भीम युद्धमदान्वितम् ।
आसादयतु मामेष धराधरमिवानिलः

muñcamuñca śineḥ pautraṃ bhīma yuddhamadānvitam |
āsādayatu māmeṣa dharādharamivānilaḥ

यावदस्य शितैर्बाणैः संरम्भं विनयाम्यहम् ।
युद्धश्रुद्धां च कौन्तेय जीवितं चास्य संयुगे

yāvadasya śitairbāṇaiḥ saṃrambhaṃ vinayāmyaham |
yuddhaśruddhāṃ ca kaunteya jīvitaṃ cāsya saṃyuge

किं नु शक्यं मया कर्तुं यत्कार्यमिदमुच्यताम् ।
सुमहत्पाण्डुपुत्राणामायान्त्येते हि कौरवाः

kiṃ nu śakyaṃ mayā kartuṃ yatkāryamidamucyatām |
sumahatpāṇḍuputrāṇāmāyāntyete hi kauravāḥ

अथवा फल्गुनः सर्वान्वारयिष्यति संयुगे ।
अहमप्यस्य मूर्धानं पातयिष्यामि सायकैः

athavā phalgunaḥ sarvānvārayiṣyati saṃyuge |
ahamapyasya mūrdhānaṃ pātayiṣyāmi sāyakaiḥ

मन्यते च्छिन्नबाहुं मां भूरिश्रवसमाहवे ।
उत्सृजैनमहं चैनमेष वा मां हनिष्यति

manyate cchinnabāhuṃ māṃ bhūriśravasamāhave |
utsṛjainamahaṃ cainameṣa vā māṃ haniṣyati

शृण्वन्पाञ्चालवाक्यानि सात्यकिः सर्पवच्छ्वसन् ।
भीमबाह्वन्तरे सक्तो विस्फुरत्यनिशं बली

śṛṇvanpāñcālavākyāni sātyakiḥ sarpavacchvasan |
bhīmabāhvantare sakto visphuratyaniśaṃ balī

तौ वृषाविव नर्दन्तौ बलिनौ बाहुशालिनौ ।
त्वरया वासुदेवश्च धर्मराजश्च मारिष ।
यत्नेन महता वीरौ वारयामासतुस्ततः

tau vṛṣāviva nardantau balinau bāhuśālinau |
tvarayā vāsudevaśca dharmarājaśca māriṣa |
yatnena mahatā vīrau vārayāmāsatustataḥ

निवार्य परमेष्वासौ कोपसंरक्तलोचनौ ।
युयुत्सूनपरान्सङ्ख्ये प्रतीयुः क्षत्रियर्षभाः

nivārya parameṣvāsau kopasaṃraktalocanau |
yuyutsūnaparānsaṅkhye pratīyuḥ kṣatriyarṣabhāḥ