अध्याय 201: श्रीकृष्ण भीम को उतारते हैं, अस्त्र शान्त होता है

भीमसेनं समाकीर्णं दृष्ट्वाऽस्त्रेण धनञ्जयः ।
तेजसः प्रतिघातार्थं वारुणेन समावृणोत्

bhīmasenaṃ samākīrṇaṃ dṛṣṭvā'streṇa dhanañjayaḥ |
tejasaḥ pratighātārthaṃ vāruṇena samāvṛṇot

नालक्षयत तत्कश्चिद्वारुणास्त्रेण संवृतम् ।
अर्जुनस्य लघुत्वाच्च संवृतत्वाच्च तेजसः

nālakṣayata tatkaścidvāruṇāstreṇa saṃvṛtam |
arjunasya laghutvācca saṃvṛtatvācca tejasaḥ

साश्वसूतरथो भीमो द्रोणपुत्रास्त्रसंवृतः ।
अग्नावग्निरिव न्यस्तो ज्वालामाली सुदुर्दृशः

sāśvasūtaratho bhīmo droṇaputrāstrasaṃvṛtaḥ |
agnāvagniriva nyasto jvālāmālī sudurdṛśaḥ

यथा रात्रिक्षये राजञ्ज्योतीष्यस्तगिरिं प्रति ।
समापेतुस्तथा बाणा भीमसेनरथं प्रति

yathā rātrikṣaye rājañjyotīṣyastagiriṃ prati |
samāpetustathā bāṇā bhīmasenarathaṃ prati

स हि भीमो रथश्चास्य हयाः सूतश्च मारिष ।
संवृता द्रोणपुत्रेण पावकान्तर्गताऽभवन्

sa hi bhīmo rathaścāsya hayāḥ sūtaśca māriṣa |
saṃvṛtā droṇaputreṇa pāvakāntargatā'bhavan

यथा जग्ध्वा जगत्कृत्स्नं समये सचराचरम् ।
गच्छेद्वह्निर्विभोरास्यं तथाऽस्त्रं भीममावृणोत्

yathā jagdhvā jagatkṛtsnaṃ samaye sacarācaram |
gacchedvahnirvibhorāsyaṃ tathā'straṃ bhīmamāvṛṇot

सूर्यमग्निः प्रविष्टः स्याद्यथा चाग्निं दिवाकरः ।
तथा प्रविष्टं तत्तेजो न आज्ञायत पाण्डवः

sūryamagniḥ praviṣṭaḥ syādyathā cāgniṃ divākaraḥ |
tathā praviṣṭaṃ tattejo na ājñāyata pāṇḍavaḥ

तदस्त्रं भीमहुङ्कारादपयाति पुनःपुनः ।
पुनः पुनस्तमायाति हुंकारात्तं विमुञ्चति ।
ततो देवाः सगन्धर्वा भीमं दृष्ट्वा सुविस्मिताः

tadastraṃ bhīmahuṅkārādapayāti punaḥpunaḥ |
punaḥ punastamāyāti huṃkārāttaṃ vimuñcati |
tato devāḥ sagandharvā bhīmaṃ dṛṣṭvā suvismitāḥ

विकीर्णमस्त्रं तद्दृष्ट्वा तथा भीमरथं प्रति ।
उदीर्यमाणं द्रौणिं च निष्प्रतिद्वन्द्वमाहवे

vikīrṇamastraṃ taddṛṣṭvā tathā bhīmarathaṃ prati |
udīryamāṇaṃ drauṇiṃ ca niṣpratidvandvamāhave

सर्वसैन्यं च पाण्डूनां न्यस्तशस्त्रमचेतनम् ।
युधिष्ठिरपुरोगांश्च विमुखांस्तान्महारथनान्

sarvasainyaṃ ca pāṇḍūnāṃ nyastaśastramacetanam |
yudhiṣṭhirapurogāṃśca vimukhāṃstānmahārathanān

अर्जुनो वासुदेवश्च त्वरमाणौ महाद्युती ।
अवप्लुत्य रथाद्वीरौ भीममाद्रवतां ततः

arjuno vāsudevaśca tvaramāṇau mahādyutī |
avaplutya rathādvīrau bhīmamādravatāṃ tataḥ

ततस्तद्द्रोणपुत्रस्य तेजोऽस्त्रबलसम्भवम् ।
विगाह्य तौ सुबलिनौ माययाऽविशतां तथा

tatastaddroṇaputrasya tejo'strabalasambhavam |
vigāhya tau subalinau māyayā'viśatāṃ tathā

न्यस्तशस्त्रौ ततस्तौ तु नादहत्सोऽस्त्रजोऽनलः ।
वारुणास्त्रप्रयोगाच्च वीर्यवत्त्वाच्च कृष्णयोः

nyastaśastrau tatastau tu nādahatso'strajo'nalaḥ |
vāruṇāstraprayogācca vīryavattvācca kṛṣṇayoḥ

ततश्चकृषतुर्भीमं सर्वशस्त्रायुधानि च ।
नारायणास्त्रशान्त्यर्थं नरनारायणौ बलात्

tataścakṛṣaturbhīmaṃ sarvaśastrāyudhāni ca |
nārāyaṇāstraśāntyarthaṃ naranārāyaṇau balāt

आकृष्यमाणः कौन्तेयो नदत्येव महारवम् ।
वर्धते चैव तद्वोरं द्रौणेरस्त्रं सुदुर्जयम्

ākṛṣyamāṇaḥ kaunteyo nadatyeva mahāravam |
vardhate caiva tadvoraṃ drauṇerastraṃ sudurjayam

तमब्रवीद्वासुदेवः किमिदं पाण्डुनन्दन ।
वार्यमाणोऽपि कौन्तेय यद्युद्वान्न निवर्तसे

tamabravīdvāsudevaḥ kimidaṃ pāṇḍunandana |
vāryamāṇo'pi kaunteya yadyudvānna nivartase

यदि युद्वेन जेयाः स्युरिमे कौरवनन्दनाः ।
वयमप्यत्र युध्येम तथा चेमे नरर्षभाः

yadi yudvena jeyāḥ syurime kauravanandanāḥ |
vayamapyatra yudhyema tathā ceme nararṣabhāḥ

रथेभ्यस्त्ववतीर्णाः स्म सर्व एव हि तावकाः ।
तस्मात्त्वमपि कौन्तेय रथात्तूर्णमपाक्रम

rathebhyastvavatīrṇāḥ sma sarva eva hi tāvakāḥ |
tasmāttvamapi kaunteya rathāttūrṇamapākrama

एवमुक्त्वा तु तं कृष्णो रथाद्भूमिमवर्तयत् ।
निःश्वसन्तं यथा नागं क्रोधसंरक्तलोचनम्

evamuktvā tu taṃ kṛṣṇo rathādbhūmimavartayat |
niḥśvasantaṃ yathā nāgaṃ krodhasaṃraktalocanam

यदाऽपकृष्टः स रथान्न्यासितश्चायुधं भुवि ।
ततो नारायणास्त्रं तत्प्रशान्तं शत्रुतापनम्

yadā'pakṛṣṭaḥ sa rathānnyāsitaścāyudhaṃ bhuvi |
tato nārāyaṇāstraṃ tatpraśāntaṃ śatrutāpanam

तस्मिन्प्रशान्ते विधिना तेन तेजसि दुःसहे ।
बभूवुर्विमलाः सर्वा दिशः प्रदिश एव च

tasminpraśānte vidhinā tena tejasi duḥsahe |
babhūvurvimalāḥ sarvā diśaḥ pradiśa eva ca

प्रववुश्च शिवा वाताः प्रशान्ता मृगपक्षिणः ।
वाहनानि च हृष्टानि प्रशान्तेऽस्त्रे सुदुर्जये

pravavuśca śivā vātāḥ praśāntā mṛgapakṣiṇaḥ |
vāhanāni ca hṛṣṭāni praśānte'stre sudurjaye

व्यपोढे च ततो घोरे तस्मिंस्तेजसि भारत ।
बभौ भीमो निशापाये धीमान्सूर्य इवोदितः

vyapoḍhe ca tato ghore tasmiṃstejasi bhārata |
babhau bhīmo niśāpāye dhīmānsūrya ivoditaḥ

हतशेषं बलं तत्तु पाण्डवानामतिष्ठत ।
अस्त्रव्युपरमाद्वृष्टं तव पुत्रजिघांसया

hataśeṣaṃ balaṃ tattu pāṇḍavānāmatiṣṭhata |
astravyuparamādvṛṣṭaṃ tava putrajighāṃsayā

व्यवस्थिते बले तस्मिन्नेस्त्रे प्रतिहते तथा ।
दुर्योधनो महाराज द्रोणपुत्रमथाब्रवीत्

vyavasthite bale tasminnestre pratihate tathā |
duryodhano mahārāja droṇaputramathābravīt

अश्वत्थामन्पुनः शीघ्रमस्त्रमेतत्प्रयोजय ।
अवस्थिता हि पाञ्चालाः पुनरेते जयैषिणः

aśvatthāmanpunaḥ śīghramastrametatprayojaya |
avasthitā hi pāñcālāḥ punarete jayaiṣiṇaḥ

अश्वत्थामा तथोक्तस्तु तव पुत्रेण मारिष ।
सुदीनमभिनिः श्वस्य राजानमिदमब्रवीत्

aśvatthāmā tathoktastu tava putreṇa māriṣa |
sudīnamabhiniḥ śvasya rājānamidamabravīt

नैतदावर्तते राजन्नस्त्रं द्विर्नोपपद्यते ।
आवृतं हि निवर्तेत प्रयोक्तारं न संशयः

naitadāvartate rājannastraṃ dvirnopapadyate |
āvṛtaṃ hi nivarteta prayoktāraṃ na saṃśayaḥ

एष चास्त्रप्रतीघातं वासुदेवः प्रयुक्तवान् ।
अस्य तु ह्येष वै दाता मानुषेषु न विद्यते

eṣa cāstrapratīghātaṃ vāsudevaḥ prayuktavān |
asya tu hyeṣa vai dātā mānuṣeṣu na vidyate

परावरज्ञो लोकानां न तदस्ति न वेत्ति यत् ।
तदेतदस्त्रं प्रशमं यातं कृष्णस्य मन्त्रितैः

parāvarajño lokānāṃ na tadasti na vetti yat |
tadetadastraṃ praśamaṃ yātaṃ kṛṣṇasya mantritaiḥ

द्विविधो विहितः सङ्ख्ये वधः शस्त्रोर्जनाधिप ।
पराजयो वा मृत्युर्वा श्रेयान्मृत्युर्न निर्जयः

dvividho vihitaḥ saṅkhye vadhaḥ śastrorjanādhipa |
parājayo vā mṛtyurvā śreyānmṛtyurna nirjayaḥ

विजिताश्चारयो ह्योते शस्त्रोत्सर्गान्मृतोपमाः

vijitāścārayo hyote śastrotsargānmṛtopamāḥ

आचार्यपुत्र यद्येतद्द्विरस्त्रं न प्रयुज्यते ।
अन्यैर्गुरुघ्ना वध्यन्तामस्त्रैरस्त्रविदां वर

ācāryaputra yadyetaddvirastraṃ na prayujyate |
anyairgurughnā vadhyantāmastrairastravidāṃ vara

त्वयि शस्त्राणि दिव्यानि त्र्यम्बके चामितौजसि ।
घ्नतैतान्सुमहावीर्य शात्रवान्युद्वकोविदः ।
इच्छतो न हि ते मुच्येत्सङ्क्रुद्धो हि पुरन्दरः

tvayi śastrāṇi divyāni tryambake cāmitaujasi |
ghnataitānsumahāvīrya śātravānyudvakovidaḥ |
icchato na hi te mucyetsaṅkruddho hi purandaraḥ

तस्मिन्नस्त्रे प्रतिहते द्रोणे चोपधिना हते ।
तथा दुर्योधनेनोक्तो द्रौणिः किमकरोत्पुनः

tasminnastre pratihate droṇe copadhinā hate |
tathā duryodhanenokto drauṇiḥ kimakarotpunaḥ

दृष्ट्वा पार्थांश्च सङ्ग्रामे युद्धाय समुपस्थितान् ।
नारायणास्त्रनिर्मुक्तांश्चरतः पृतनामुखे

dṛṣṭvā pārthāṃśca saṅgrāme yuddhāya samupasthitān |
nārāyaṇāstranirmuktāṃścarataḥ pṛtanāmukhe

जानन्पितुः स निधनं सिंहलाङ्गूलकेतनः ।
सक्रोधो भयमुत्सृज्य सोऽभिदुद्राव पार्षतम्

jānanpituḥ sa nidhanaṃ siṃhalāṅgūlaketanaḥ |
sakrodho bhayamutsṛjya so'bhidudrāva pārṣatam

अभिद्रुत्य च विंशत्या क्षुद्रकाणां नरर्षभ ।
पञ्चभिश्चातिवेगेन विव्याध पुरुषर्षभः

abhidrutya ca viṃśatyā kṣudrakāṇāṃ nararṣabha |
pañcabhiścātivegena vivyādha puruṣarṣabhaḥ

धृष्टद्युम्नस्ततो राजञ्ज्वलन्तमिव पावकम् ।
द्रोणपुत्रं त्रिषष्ट्या तु राजन्विव्याध पत्रिणाम्

dhṛṣṭadyumnastato rājañjvalantamiva pāvakam |
droṇaputraṃ triṣaṣṭyā tu rājanvivyādha patriṇām

सारथिं चास्य विंशत्या स्वर्णपुङ्खैः शिलाशितैः ।
हयांश्च चतुरोऽविध्यच्चतुर्भिर्निशितैः शरैः

sārathiṃ cāsya viṃśatyā svarṇapuṅkhaiḥ śilāśitaiḥ |
hayāṃśca caturo'vidhyaccaturbhirniśitaiḥ śaraiḥ

विद्व्वा विद्वाऽनदद्द्रौणिं कम्पयन्निव मेदिनीम् ।
आददे सर्वलोकस्य प्राणानिव महारणे

vidvvā vidvā'nadaddrauṇiṃ kampayanniva medinīm |
ādade sarvalokasya prāṇāniva mahāraṇe

पार्षतस्तु बली राजन्कृतास्त्रः कृतनिश्चयः ।
द्रौणिमेवाभिदुद्राव मृत्युं कृत्वा निवर्तनम्

pārṣatastu balī rājankṛtāstraḥ kṛtaniścayaḥ |
drauṇimevābhidudrāva mṛtyuṃ kṛtvā nivartanam

ततो बाणमयं वर्षं द्रोणपुत्रस्य मूर्धनि ।
अवासृजदमेयात्मा पाञ्चाल्यो रथिनांवरः

tato bāṇamayaṃ varṣaṃ droṇaputrasya mūrdhani |
avāsṛjadameyātmā pāñcālyo rathināṃvaraḥ

तं द्रौणिः समरे क्रुद्धं छादयामास पत्रिभिः ।
विव्याध चैनं दशभिः पितुर्वधमनुस्मरन्

taṃ drauṇiḥ samare kruddhaṃ chādayāmāsa patribhiḥ |
vivyādha cainaṃ daśabhiḥ piturvadhamanusmaran

द्वाभ्यां च सुविसृष्टाभ्यां क्षुराभ्यां ध्वजकार्मुके ।
छित्त्वा पाञ्चालराजस्य द्रौणिरन्यैः समार्दयत्

dvābhyāṃ ca suvisṛṣṭābhyāṃ kṣurābhyāṃ dhvajakārmuke |
chittvā pāñcālarājasya drauṇiranyaiḥ samārdayat

व्यश्वसूतरथं चैनं द्रौणिश्चक्रे महाहावे ।
तस्य चानुचरान्सर्वान्क्रुद्धः प्राद्रावयच्छरैः

vyaśvasūtarathaṃ cainaṃ drauṇiścakre mahāhāve |
tasya cānucarānsarvānkruddhaḥ prādrāvayaccharaiḥ

ततः प्रदुद्रुवे सैन्यं पाञ्चालानां विशाम्पते ।
सम्भ्रान्तरूपमार्तं च न परस्परमैक्षत

tataḥ pradudruve sainyaṃ pāñcālānāṃ viśāmpate |
sambhrāntarūpamārtaṃ ca na parasparamaikṣata

दृष्ट्वा तु विमुखान्योधान्धृष्टद्युम्नं च पीडितम् ।
शैनेयोऽचोदयत्तूर्णं रथं द्रौणिरथं प्रति

dṛṣṭvā tu vimukhānyodhāndhṛṣṭadyumnaṃ ca pīḍitam |
śaineyo'codayattūrṇaṃ rathaṃ drauṇirathaṃ prati

अष्टभिर्निशितैर्बाणैरश्वत्थामानमार्दयत् ।
विंशत्या पुनराहत्य नानारूपैरमर्षणः ।
विव्याध च तथा सूतं चतुर्भिश्चतुरो हयान्

aṣṭabhirniśitairbāṇairaśvatthāmānamārdayat |
viṃśatyā punarāhatya nānārūpairamarṣaṇaḥ |
vivyādha ca tathā sūtaṃ caturbhiścaturo hayān

[धनुर्ध्वजं* ; संयत्तश्चिच्छेद कृतहस्तवत् ।
स साश्वं व्यधमच्चापि रथं हेमपरिष्कृतम् ।
हृदि विव्याध समरे त्रिंशता सायकैर्भृशम्

[dhanurdhvajaṃ* ; saṃyattaściccheda kṛtahastavat |
sa sāśvaṃ vyadhamaccāpi rathaṃ hemapariṣkṛtam |
hṛdi vivyādha samare triṃśatā sāyakairbhṛśam

एवं स पीडितो राजन्नश्वत्थामा महाबालः ।
शरजालैः परिवृतः कर्तव्यं नान्वपद्यत

evaṃ sa pīḍito rājannaśvatthāmā mahābālaḥ |
śarajālaiḥ parivṛtaḥ kartavyaṃ nānvapadyata

एवं गते गुरोः पुत्रे तव पुत्रो महारथः ।
कृपकर्णादिभिः सार्धं शरैः सात्वतमावृणोत्

evaṃ gate guroḥ putre tava putro mahārathaḥ |
kṛpakarṇādibhiḥ sārdhaṃ śaraiḥ sātvatamāvṛṇot

दुर्योधनस्तु विंशत्या कृपः शारद्वतस्त्रिभिः ।
कृतवर्माऽथ दशभिः कर्णः पञ्चाशता शरैः

duryodhanastu viṃśatyā kṛpaḥ śāradvatastribhiḥ |
kṛtavarmā'tha daśabhiḥ karṇaḥ pañcāśatā śaraiḥ

दुःशासनः शतेनैव वृषसेनश्च सप्तभिः ।
सात्यकिं विव्यधुस्तूर्णं समन्तान्निशितैः शरैः

duḥśāsanaḥ śatenaiva vṛṣasenaśca saptabhiḥ |
sātyakiṃ vivyadhustūrṇaṃ samantānniśitaiḥ śaraiḥ

ततः स सात्यकी राजन्सर्वानेव महारथान् ।
विरथान्विमुखांश्चैव क्षणेनैवाकरोन्नृप

tataḥ sa sātyakī rājansarvāneva mahārathān |
virathānvimukhāṃścaiva kṣaṇenaivākaronnṛpa

अश्वत्थामा तु सम्प्राप्य चेतनां भरतर्षभ ।
चिन्तयामास दुःखार्तो निःश्वसंश्च पुनःपुनः

aśvatthāmā tu samprāpya cetanāṃ bharatarṣabha |
cintayāmāsa duḥkhārto niḥśvasaṃśca punaḥpunaḥ

अथो रथान्तरं द्रौणिः समारुह्य परन्तपः ।
सात्यकिं वारयामास किरञ्शरशतान्बहून्

atho rathāntaraṃ drauṇiḥ samāruhya parantapaḥ |
sātyakiṃ vārayāmāsa kirañśaraśatānbahūn

तमापतन्तं सम्प्रेक्ष्य भारद्वाजसुतं रणे ।
विरथं विमुखं चैव पुनश्चक्रे महारथः

tamāpatantaṃ samprekṣya bhāradvājasutaṃ raṇe |
virathaṃ vimukhaṃ caiva punaścakre mahārathaḥ

ततस्ते पाण्डवा राजन्दृष्ट्वा सात्यकिविक्रमम् ।
शङ्खशब्दान्भृशं चक्रुः सिंहनादांश्च नेदिरे

tataste pāṇḍavā rājandṛṣṭvā sātyakivikramam |
śaṅkhaśabdānbhṛśaṃ cakruḥ siṃhanādāṃśca nedire

एवं तं विरथं कृत्वा सात्यकिः सत्यविक्रमः ।
जघान वृषसेनस्य त्रिसाहस्रान्महारथान्

evaṃ taṃ virathaṃ kṛtvā sātyakiḥ satyavikramaḥ |
jaghāna vṛṣasenasya trisāhasrānmahārathān

अयुतं दन्तिनां सार्धं कृपस्य निजघान सः ।
पञ्चायुतानि चाश्वानां शकुनेर्निजघान ह

ayutaṃ dantināṃ sārdhaṃ kṛpasya nijaghāna saḥ |
pañcāyutāni cāśvānāṃ śakunernijaghāna ha

ततो द्रौणिर्महाराज रथमारुह्य वीर्यवान् ।
सात्यकिं प्रति सङ्क्रुद्धः प्रययौ तद्वधेप्सया ।

tato drauṇirmahārāja rathamāruhya vīryavān |
sātyakiṃ prati saṅkruddhaḥ prayayau tadvadhepsayā |

पुनस्तमागतं दृष्ट्वा शनेयो निशितैः शरैः ।
अदारयत्क्रुरतरैः पुनःपुनररिन्दम ॥]

punastamāgataṃ dṛṣṭvā śaneyo niśitaiḥ śaraiḥ |
adārayatkrurataraiḥ punaḥpunararindama ||]

सोऽतिविद्धो महेष्वासो नानालिङ्गैरमर्षणः ।
युयुधानेन वै द्रौणिः प्रहसन्वाक्यमब्रवीत्

so'tividdho maheṣvāso nānāliṅgairamarṣaṇaḥ |
yuyudhānena vai drauṇiḥ prahasanvākyamabravīt

शैनेयाब्युपपत्तिं ते जानाम्याचार्यघातिनि ।
न चैनं त्रास्यसि मया ग्रस्तमात्मानमेव च

śaineyābyupapattiṃ te jānāmyācāryaghātini |
na cainaṃ trāsyasi mayā grastamātmānameva ca

शपेत्मनाऽहं शैनेय सत्येन तपसा तथा ।
अहत्वा सर्वपाञ्चालान्यदि शान्तिमहं लभे

śapetmanā'haṃ śaineya satyena tapasā tathā |
ahatvā sarvapāñcālānyadi śāntimahaṃ labhe

यद्बलं पाण्डवेयानां वृष्णीनामपि यद्बलम् ।
क्रियतां सर्वमेवेह निहनिष्यामि सोमकान्

yadbalaṃ pāṇḍaveyānāṃ vṛṣṇīnāmapi yadbalam |
kriyatāṃ sarvameveha nihaniṣyāmi somakān

एवमुक्त्वाऽर्करम्याभं सुतीक्ष्णं तं शरोत्तमम् ।
व्यसृजत्सात्वते द्रौणिर्वज्रं वृत्रे यथा हरिः

evamuktvā'rkaramyābhaṃ sutīkṣṇaṃ taṃ śarottamam |
vyasṛjatsātvate drauṇirvajraṃ vṛtre yathā hariḥ

स तं निर्भिद्य तेनास्तः सायकः शरावरम् ।
विवेश वसुधां भित्त्वा श्वसन्बिलमिवोरगः

sa taṃ nirbhidya tenāstaḥ sāyakaḥ śarāvaram |
viveśa vasudhāṃ bhittvā śvasanbilamivoragaḥ

स भिन्नकवचः शूरस्तोत्रार्दित इव द्विपः ।
विमुच्य सशरं चापं भूरिव्रणपरिस्रवः

sa bhinnakavacaḥ śūrastotrārdita iva dvipaḥ |
vimucya saśaraṃ cāpaṃ bhūrivraṇaparisravaḥ

सीदन्रुधिरसिक्तश्च रथोपस्थ उपाविशत् ।
सूतेनापहृतस्तूर्णं द्रोणपुत्राद्रथान्तरम्

sīdanrudhirasiktaśca rathopastha upāviśat |
sūtenāpahṛtastūrṇaṃ droṇaputrādrathāntaram

अथान्येन सुपुङ्खेन शरेणानतपर्वणा ।
आजघान भ्रवोर्मध्ये धृष्टद्युम्नं परन्तपः

athānyena supuṅkhena śareṇānataparvaṇā |
ājaghāna bhravormadhye dhṛṣṭadyumnaṃ parantapaḥ

स पूर्वमतिविद्धश्च भृशं पस्चाच्च पीडितः ।
ससदाथ च पाञ्चाल्यो व्यपाश्रयत च ध्वजम्

sa pūrvamatividdhaśca bhṛśaṃ pascācca pīḍitaḥ |
sasadātha ca pāñcālyo vyapāśrayata ca dhvajam

तं नागमिव सिंहेन दृष्ट्वा राजञ्शरार्दितम् ।
जवेनाभ्यद्रवञ्छूराः पञ्च पाण्‍डवतो रथाः

taṃ nāgamiva siṃhena dṛṣṭvā rājañśarārditam |
javenābhyadravañchūrāḥ pañca pāṇ‍ḍavato rathāḥ

किरीटी भीमसेनश्च वृद्वक्षत्रश्च पौरवः ।
युवराजश्च चेदीनां मालवश्च सुदर्शनः

kirīṭī bhīmasenaśca vṛdvakṣatraśca pauravaḥ |
yuvarājaśca cedīnāṃ mālavaśca sudarśanaḥ

एते हाहाकृताः सर्वे प्रगृहीतशरासनाः ।
वीरं द्रौणायनिं वीराः सर्वतः पर्यवारयन्

ete hāhākṛtāḥ sarve pragṛhītaśarāsanāḥ |
vīraṃ drauṇāyaniṃ vīrāḥ sarvataḥ paryavārayan

ते विंशतिपदे यत्ता गुरुपुत्रममर्षणम् ।
पञ्चभिः पञ्चभिर्बाणैरभ्यघ्नन्सर्वतः समम्

te viṃśatipade yattā guruputramamarṣaṇam |
pañcabhiḥ pañcabhirbāṇairabhyaghnansarvataḥ samam

आशीविषाभैर्विंशत्या पञ्चभिस्तु शितैः शरैः ।
चिच्छेद युगपद्द्रौणिः पञ्चविंशतिसायकान्

āśīviṣābhairviṃśatyā pañcabhistu śitaiḥ śaraiḥ |
ciccheda yugapaddrauṇiḥ pañcaviṃśatisāyakān

सप्तभिस्तु शितैर्बाणैः पौरवं द्रौणिरार्दयत् ।
मालवं त्रिभिरेकेन पार्थं ष़ड्भिर्वृकोदरम् ।

saptabhistu śitairbāṇaiḥ pauravaṃ drauṇirārdayat |
mālavaṃ tribhirekena pārthaṃ ṣa़ḍbhirvṛkodaram |

ततस्ते विव्यधुः सर्वे द्रौणिं राजन्महारथाः ।
युगपच्च पृथक्चैव रुक्मपुङ्खैः शिलाशितैः

tataste vivyadhuḥ sarve drauṇiṃ rājanmahārathāḥ |
yugapacca pṛthakcaiva rukmapuṅkhaiḥ śilāśitaiḥ

युवराजश्च विंशत्या द्रौणिं विव्याध पत्रिभिः ।
पार्थश्च पुनरष्टाभिस्तथा सर्वे त्रिभिस्त्रिभिः

yuvarājaśca viṃśatyā drauṇiṃ vivyādha patribhiḥ |
pārthaśca punaraṣṭābhistathā sarve tribhistribhiḥ

ततोऽर्जुनं षड्भिरथाजघान
द्रौणायनिर्दशभिर्वासुदेवम् ।
भीमं दशार्धैर्युवारजं चतुर्भि-
र्द्वाभ्यां द्वाभ्यां मालवं पौरवं च

tato'rjunaṃ ṣaḍbhirathājaghāna
drauṇāyanirdaśabhirvāsudevam |
bhīmaṃ daśārdhairyuvārajaṃ caturbhi-
rdvābhyāṃ dvābhyāṃ mālavaṃ pauravaṃ ca

सूतं विद्व्वाः भीमसेनस्य षड्भि--
र्द्वाभ्यां विद्व्वा कार्मुकं च ध्वजं च ।
पुनः पार्थं शरवर्षेण विद्व्वा
द्रौणिर्घोरं सिंहनादं ननाद

sūtaṃ vidvvāḥ bhīmasenasya ṣaḍbhi--
rdvābhyāṃ vidvvā kārmukaṃ ca dhvajaṃ ca |
punaḥ pārthaṃ śaravarṣeṇa vidvvā
drauṇirghoraṃ siṃhanādaṃ nanāda

तस्यास्यतस्तान्निशितान्पीतधारा--
न्द्रौणेः शरान्पृष्ठतश्चाग्रतश्च ।
धरा वियद्द्यौः प्रदिशो दिशश्च
च्छन्ना बाणैरभवन्धोररूपैः

tasyāsyatastānniśitānpītadhārā--
ndrauṇeḥ śarānpṛṣṭhataścāgrataśca |
dharā viyaddyauḥ pradiśo diśaśca
cchannā bāṇairabhavandhorarūpaiḥ

आसन्नस्य स्वरथं तीव्रतेजाः
सुदर्शनस्येन्द्रकेतुप्रकाशौ ।
भुजौ शिरश्चेन्द्रसमानवीर्य--
स्त्रिभिः शरैर्युगपत्सञ्चकर्त

āsannasya svarathaṃ tīvratejāḥ
sudarśanasyendraketuprakāśau |
bhujau śiraścendrasamānavīrya--
stribhiḥ śarairyugapatsañcakarta

स पौरवं रथशक्त्या निहत्य
च्छित्त्वा रथं तिलशश्चास्य बाणैः ।
छित्त्वा च बाहू वरचन्दनाक्तौ
भल्लेन कायाच्छिर उच्चकर्त

sa pauravaṃ rathaśaktyā nihatya
cchittvā rathaṃ tilaśaścāsya bāṇaiḥ |
chittvā ca bāhū varacandanāktau
bhallena kāyācchira uccakarta

युवानमिन्दीवरदामवर्णं
चेदिप्रभुं युवराजं प्रसह्य ।
बाणैस्त्वरावाञ्ज्वलिताग्निकल्पै--
र्विद्व्वा प्रादान्मृत्येव साश्वसूतम्

yuvānamindīvaradāmavarṇaṃ
cediprabhuṃ yuvarājaṃ prasahya |
bāṇaistvarāvāñjvalitāgnikalpai--
rvidvvā prādānmṛtyeva sāśvasūtam

[*मालवं पौरवं चैव युवराजं च चेदिपम् ।
दृष्ट्वा समक्षं निहतं द्रोणपुत्रोण पाण्डवः ।
भीमसेनो महाबाहुः क्रोधमाहारयत्परम्

[*mālavaṃ pauravaṃ caiva yuvarājaṃ ca cedipam |
dṛṣṭvā samakṣaṃ nihataṃ droṇaputroṇa pāṇḍavaḥ |
bhīmaseno mahābāhuḥ krodhamāhārayatparam

ततः शरशतैस्तीक्ष्णैः सङ्क्रुद्धाशीविषोपमैः ।
छादयामास समरे द्रोणपुत्रं परन्तपः

tataḥ śaraśataistīkṣṇaiḥ saṅkruddhāśīviṣopamaiḥ |
chādayāmāsa samare droṇaputraṃ parantapaḥ

ततो द्रौणिर्महातेजाः शरवर्षं निहत्य तम् ।
विव्याध निशितैर्बाणैर्भीमसेनममर्षणः

tato drauṇirmahātejāḥ śaravarṣaṃ nihatya tam |
vivyādha niśitairbāṇairbhīmasenamamarṣaṇaḥ

ततो भीमो महाबाहुद्रौणेर्युधि महाबलः ।
क्षुरप्रेण धनुश्छित्त्वा द्रौणिं विव्याध पत्रिणा

tato bhīmo mahābāhudrauṇeryudhi mahābalaḥ |
kṣurapreṇa dhanuśchittvā drauṇiṃ vivyādha patriṇā

तदपास्य धनुश्छिन्नं द्रोणपुत्रो महामनाः ।
अन्यत्कार्मुकमादाय भीमं विव्याध पत्रिभिः

tadapāsya dhanuśchinnaṃ droṇaputro mahāmanāḥ |
anyatkārmukamādāya bhīmaṃ vivyādha patribhiḥ

तौ द्रौणिभीमौ समरे पराक्रान्तौ महाबलौ ।
अवर्षतां शरवर्षं वृष्टिमन्ताविवाम्बुदौ

tau drauṇibhīmau samare parākrāntau mahābalau |
avarṣatāṃ śaravarṣaṃ vṛṣṭimantāvivāmbudau

भीमनामाङ्किता बाणाः स्वर्णपुङ्खाः शिलाशिताः ।
द्रौणिं सञ्छादयामासुर्घनौघा इव भास्करम्

bhīmanāmāṅkitā bāṇāḥ svarṇapuṅkhāḥ śilāśitāḥ |
drauṇiṃ sañchādayāmāsurghanaughā iva bhāskaram

तथैव द्रौणिनिर्मुक्तैर्भीमः सन्नतपर्वभिः ।
अवाकीर्यत स क्षिप्रं शरैः शतसहस्रशः

tathaiva drauṇinirmuktairbhīmaḥ sannataparvabhiḥ |
avākīryata sa kṣipraṃ śaraiḥ śatasahasraśaḥ

स च्छाद्यमानः समरे द्रौणिना रणशालिना ।
न विव्यथे महाराज तदद्भुतमिवाभवत्

sa cchādyamānaḥ samare drauṇinā raṇaśālinā |
na vivyathe mahārāja tadadbhutamivābhavat

ततो भीमो महाबाहुः कार्तस्वरविभूषितान् ।
नाराचान्दश सम्प्रैषीद्यमदण्डनिभाञ्छितान्

tato bhīmo mahābāhuḥ kārtasvaravibhūṣitān |
nārācāndaśa sampraiṣīdyamadaṇḍanibhāñchitān

ते जत्रुदेशमासाद्य द्रोणपुत्रस्य मारिष ।
निर्भिद्य विविशुस्तूर्णं वल्मीकमिव पन्नगाः

te jatrudeśamāsādya droṇaputrasya māriṣa |
nirbhidya viviśustūrṇaṃ valmīkamiva pannagāḥ

सोऽतिविद्धो भृशं द्रौणिः पाण्डवेन महात्मना ।
ध्वजयष्टिं समासाद्य न्यमीलयत लोचने

so'tividdho bhṛśaṃ drauṇiḥ pāṇḍavena mahātmanā |
dhvajayaṣṭiṃ samāsādya nyamīlayata locane

स मुहूर्तात्पुनः संज्ञां लब्ध्वा द्रौणिर्नराधिप ।
क्रोधं परममातस्थौ समरे रुधिरोक्षितः

sa muhūrtātpunaḥ saṃjñāṃ labdhvā drauṇirnarādhipa |
krodhaṃ paramamātasthau samare rudhirokṣitaḥ

दृढं सोऽभिहतस्तेन पाण्डवेन महात्मना ।
वेगं चक्रे महाबाहुर्भीमसेनरथं प्रति

dṛḍhaṃ so'bhihatastena pāṇḍavena mahātmanā |
vegaṃ cakre mahābāhurbhīmasenarathaṃ prati

तत आकर्णपूर्णानां शराणां तिग्मतेजसाम् ।
शतमाशीविषाभानां प्रेषयामास भारत

tata ākarṇapūrṇānāṃ śarāṇāṃ tigmatejasām |
śatamāśīviṣābhānāṃ preṣayāmāsa bhārata

भीमोऽपि समरश्लाघी तस्य वीर्यमचिन्तयत् ।
तूर्णं प्रासृजदुग्राणि शरवर्षाणि पाण्डवः

bhīmo'pi samaraślāghī tasya vīryamacintayat |
tūrṇaṃ prāsṛjadugrāṇi śaravarṣāṇi pāṇḍavaḥ

ततो द्रौणिर्महाराज च्छित्त्वाऽस्य विशिखैर्धनुः ।
आजघानोरसि क्रुद्धः पाण्डवं निशितैः शरैः

tato drauṇirmahārāja cchittvā'sya viśikhairdhanuḥ |
ājaghānorasi kruddhaḥ pāṇḍavaṃ niśitaiḥ śaraiḥ

ततोऽन्यद्धनुरादाय भीमसेनो ह्यमर्षणः ।
विव्याध निशितैर्बाणैर्द्रौणिं पञ्चभिराहवे

tato'nyaddhanurādāya bhīmaseno hyamarṣaṇaḥ |
vivyādha niśitairbāṇairdrauṇiṃ pañcabhirāhave

जीमूताविव घर्मान्ते तौ शरौघप्रवर्षिणौ ।
अन्योन्यक्रोधताम्राक्षौ छादयामासतुर्युधि

jīmūtāviva gharmānte tau śaraughapravarṣiṇau |
anyonyakrodhatāmrākṣau chādayāmāsaturyudhi

तलशब्दैस्ततो घोरैस्त्रासयन्तौ परस्परम् ।
अयुध्येतां सुसंरब्धौ कृतप्रतिकृतैषिणौ

talaśabdaistato ghoraistrāsayantau parasparam |
ayudhyetāṃ susaṃrabdhau kṛtapratikṛtaiṣiṇau

ततो विष्फार्य सुमहच्चापं रुक्मविभूषितम् ।
भीमं प्रैक्षत स द्रौणिः शरानस्यन्तमन्तिकात् ।
शरद्यहर्मध्यगतो द्रीप्तार्चिरिव भास्करः

tato viṣphārya sumahaccāpaṃ rukmavibhūṣitam |
bhīmaṃ praikṣata sa drauṇiḥ śarānasyantamantikāt |
śaradyaharmadhyagato drīptārciriva bhāskaraḥ

आददनास्य विशिखान्सन्दधानस्य चाशुगान् ।
विकर्षतो मुञ्चतश्च नान्तरं ददृशुर्जनाः

ādadanāsya viśikhānsandadhānasya cāśugān |
vikarṣato muñcataśca nāntaraṃ dadṛśurjanāḥ

अलातचक्रप्रतिमं तस्य मण्डलमायुधम् ।
द्रौणेरासीन्महाराज बाणान्विसृजतस्तदा

alātacakrapratimaṃ tasya maṇḍalamāyudham |
drauṇerāsīnmahārāja bāṇānvisṛjatastadā

धनुश्च्युताः शरास्तस्य शतशोऽथ सहस्रशः ।
आकाशे प्रत्यदृश्यन्त शलभानामिवायतीः

dhanuścyutāḥ śarāstasya śataśo'tha sahasraśaḥ |
ākāśe pratyadṛśyanta śalabhānāmivāyatīḥ

ते तु द्रौणिविनिर्मुक्ताः शरा हेमविभूषिताः ।
अजस्रमन्वकीर्यन्त घोरा भीमरथं प्रति

te tu drauṇivinirmuktāḥ śarā hemavibhūṣitāḥ |
ajasramanvakīryanta ghorā bhīmarathaṃ prati

तत्राद्भुतकमपश्याम भीमसेनस्य विक्रमम् ।
बलं वीर्यं प्रभावं च व्यवसायं च भारत

tatrādbhutakamapaśyāma bhīmasenasya vikramam |
balaṃ vīryaṃ prabhāvaṃ ca vyavasāyaṃ ca bhārata

तां स मेघादिवोद्भूतां बाणवृष्टिं समन्ततः ।
जलवृष्टिं महाघोरां तपान्त इव चिन्तयन्

tāṃ sa meghādivodbhūtāṃ bāṇavṛṣṭiṃ samantataḥ |
jalavṛṣṭiṃ mahāghorāṃ tapānta iva cintayan

द्रोणपुत्रवधप्रेप्सुर्भीमो भीमपराक्रमः ।
अमुञ्चच्छरवर्षाणि प्रावृषीव बलाहकः

droṇaputravadhaprepsurbhīmo bhīmaparākramaḥ |
amuñcaccharavarṣāṇi prāvṛṣīva balāhakaḥ

तद्रुक्मपृष्टं भीमस्य धनुर्घारं महारणे ।
विकृष्यमाणं विबभौ शक्रचापमिवापरम्

tadrukmapṛṣṭaṃ bhīmasya dhanurghāraṃ mahāraṇe |
vikṛṣyamāṇaṃ vibabhau śakracāpamivāparam

तस्माच्छराः प्रादुरासञ्छतशोऽथ सहस्रशः ।
सञ्छादयन्तः समरे द्रौणिमाहवशोभिनम्

tasmāccharāḥ prādurāsañchataśo'tha sahasraśaḥ |
sañchādayantaḥ samare drauṇimāhavaśobhinam

तयोर्विसृजतोरेवं शरजालानि मारिष ।
वायुरप्यन्तरा राजन्नाशक्नोत्प्रतिसर्पितुम्

tayorvisṛjatorevaṃ śarajālāni māriṣa |
vāyurapyantarā rājannāśaknotpratisarpitum

तथा द्रौणिर्महाराज शरान्हेमविभूषितान् ।
तैलधौतान्प्रसन्नाग्रान्प्राहिणोद्वधकाङ्क्षया

tathā drauṇirmahārāja śarānhemavibhūṣitān |
tailadhautānprasannāgrānprāhiṇodvadhakāṅkṣayā

तानन्तरिक्षे विशिखैस्त्रिधैकैकमशातयत्
विशेषयन्द्रोणसुतं तिष्ठतिष्ठेति चाब्रवीत्

tānantarikṣe viśikhaistridhaikaikamaśātayat
viśeṣayandroṇasutaṃ tiṣṭhatiṣṭheti cābravīt

पुनश्च शरवर्षाणि घोराण्युग्राणि पाण्डवः ।
व्यसृजद्बलवानक्रुद्धो द्रोणपुत्रवधेप्सया

punaśca śaravarṣāṇi ghorāṇyugrāṇi pāṇḍavaḥ |
vyasṛjadbalavānakruddho droṇaputravadhepsayā

ततोऽस्त्रमायया तूर्णं शरवृष्टिं निवार्य ताम् ।
धनुश्चिच्छेद भीमस्य द्रोणपुत्रो महास्त्रवित् ।
शरैश्चैनं सुबहुभिः क्रुद्धः सङ्ख्ये पराभिनत्

tato'stramāyayā tūrṇaṃ śaravṛṣṭiṃ nivārya tām |
dhanuściccheda bhīmasya droṇaputro mahāstravit |
śaraiścainaṃ subahubhiḥ kruddhaḥ saṅkhye parābhinat

स छिन्नधन्वा बलवान्रथशक्तिं सुदारुणाम् ॥
वेगेनाविध्य चिक्षेप द्रोणपुत्ररथं प्रति

sa chinnadhanvā balavānrathaśaktiṃ sudāruṇām ||
vegenāvidhya cikṣepa droṇaputrarathaṃ prati

तामापतन्तीं सहसा महोल्काभां शितैः शरैः ।
चिच्छेद समरे द्रौणिर्दर्शयन्पाणिलाघवम्

tāmāpatantīṃ sahasā maholkābhāṃ śitaiḥ śaraiḥ |
ciccheda samare drauṇirdarśayanpāṇilāghavam

एतस्मिन्नन्तरे भीमो दृढमादाय कार्मुकम् ।
द्रौणिं विव्याध विशिखैः स्मयमानो वृकोदरः

etasminnantare bhīmo dṛḍhamādāya kārmukam |
drauṇiṃ vivyādha viśikhaiḥ smayamāno vṛkodaraḥ

ततो द्रौणिर्महाराज भीमसेनस्य सारथिम् ।
ललाटे दारयामास शरेणानतपर्वणा

tato drauṇirmahārāja bhīmasenasya sārathim |
lalāṭe dārayāmāsa śareṇānataparvaṇā

सोऽतिविद्धो बलवता द्रोणपुत्रेण सारथिः ।
व्यामोहमगमद्राजन्रश्मीनुत्सृज्य वाजिनां

so'tividdho balavatā droṇaputreṇa sārathiḥ |
vyāmohamagamadrājanraśmīnutsṛjya vājināṃ

ततोऽश्वाः प्राद्रवंस्तूर्णं मोहिते रथसारथौ ।
भीमसेनस्य राजेनद्र् पश्यतां सर्वधन्विनाम्

tato'śvāḥ prādravaṃstūrṇaṃ mohite rathasārathau |
bhīmasenasya rājenadr paśyatāṃ sarvadhanvinām

तं दृष्ट्वा प्रद्रुतैरश्वैरपकृष्टं रणाजिरात् ।
दध्मौ प्रमुदितः शङ्खं बृहन्तमपराजितः

taṃ dṛṣṭvā pradrutairaśvairapakṛṣṭaṃ raṇājirāt |
dadhmau pramuditaḥ śaṅkhaṃ bṛhantamaparājitaḥ

ततः सर्वे च पाञ्चाला भीमसेनश्च पाण्‍डवः ।
धृष्टद्युम्नरथं त्यक्त्वा भीताः सम्प्राद्रवन्दिशः

tataḥ sarve ca pāñcālā bhīmasenaśca pāṇ‍ḍavaḥ |
dhṛṣṭadyumnarathaṃ tyaktvā bhītāḥ samprādravandiśaḥ

तान्प्रभग्नांस्ततो द्रौणिः पृष्ठतो विकिरञ्शरान् ।
अभ्यवर्तत वेगेन कालयन्पाण्डुवाहिनीम्

tānprabhagnāṃstato drauṇiḥ pṛṣṭhato vikirañśarān |
abhyavartata vegena kālayanpāṇḍuvāhinīm

ते वध्यमानाः समरे द्रोणपुत्रेण पार्थिवाः ।
द्रोणपुत्रभयाद्राजन्दिशः सर्वाश्च भेजिरे

te vadhyamānāḥ samare droṇaputreṇa pārthivāḥ |
droṇaputrabhayādrājandiśaḥ sarvāśca bhejire