अध्याय 19: त्वाष्ट्र और वायव्य अस्त्र से संशप्तकों का संहार

दृष्टा तु सन्निवृत्तांस्तान्संशप्तकगणान्पुनः ।
वासुदेवं महात्मानमर्जुनः समभाषत

dṛṣṭā tu sannivṛttāṃstānsaṃśaptakagaṇānpunaḥ |
vāsudevaṃ mahātmānamarjunaḥ samabhāṣata

चोदयाश्वान्हृषीकेश संशप्तकगणान्प्रति ।
नैते हास्यन्ति सङ्ग्रामं जीवन्त इति मे मतिः

codayāśvānhṛṣīkeśa saṃśaptakagaṇānprati |
naite hāsyanti saṅgrāmaṃ jīvanta iti me matiḥ

पश्य मेऽस्त्रबलं घोरं बाह्वोरिष्वसनस्य च ।
अद्यैतान्पातयिष्यामि क्रुद्धो रुद्रः पशूनिव

paśya me'strabalaṃ ghoraṃ bāhvoriṣvasanasya ca |
adyaitānpātayiṣyāmi kruddho rudraḥ paśūniva

ततः कृष्णः स्मितं कृत्वा प्रतिनन्द्य शिवेन तम् ।
प्रावेशयत दुर्धर्षो यत्रयत्रैच्छदर्जुनः

tataḥ kṛṣṇaḥ smitaṃ kṛtvā pratinandya śivena tam |
prāveśayata durdharṣo yatrayatraicchadarjunaḥ

स रथो भ्राजतेऽत्यर्थमुह्यमानो रणे तदा ।
उह्यमानमिवाकाशे विमानं पाण्डुरैर्हयैः

sa ratho bhrājate'tyarthamuhyamāno raṇe tadā |
uhyamānamivākāśe vimānaṃ pāṇḍurairhayaiḥ

मण्डलानि ततश्चक्रे गतप्रत्यागतानि चे ।
यथा शक्ररथो राजन्युद्धे देवासुरे पुरा

maṇḍalāni tataścakre gatapratyāgatāni ce |
yathā śakraratho rājanyuddhe devāsure purā

अथ नारायणाः क्रुद्धा विविधायुधपाणयः ।
छादयन्तः शरव्रातैः परिवव्रुर्धनञ्जयम्

atha nārāyaṇāḥ kruddhā vividhāyudhapāṇayaḥ |
chādayantaḥ śaravrātaiḥ parivavrurdhanañjayam

अदृश्यं च मुहूर्तेन चक्रुस्ते भरतर्षभ ।
कृष्णेन सहितं युद्धे कुन्तीपुत्रं धनञ्जयम्

adṛśyaṃ ca muhūrtena cakruste bharatarṣabha |
kṛṣṇena sahitaṃ yuddhe kuntīputraṃ dhanañjayam

क्रुद्धस्तु फल्गुनः सङ्ख्ये द्विगुणीकृतविक्रमः ।
गाण्डीवं धनुरामृज्य तूर्णं जग्राह संयुगे

kruddhastu phalgunaḥ saṅkhye dviguṇīkṛtavikramaḥ |
gāṇḍīvaṃ dhanurāmṛjya tūrṇaṃ jagrāha saṃyuge

बद्ध्वा च भ्रुकुटिं वक्त्रे क्रोधस्य प्रतिलक्षणम् ।
देवदत्तं महाशङ्खं पूरयामास पाण्डवः

baddhvā ca bhrukuṭiṃ vaktre krodhasya pratilakṣaṇam |
devadattaṃ mahāśaṅkhaṃ pūrayāmāsa pāṇḍavaḥ

अथास्त्रमरिसङ्घघ्नं त्वाष्ट्रमभ्यस्यदर्जुनः ।
ततो रूपसहस्राणि प्रादुरासन्पृथक्पृथक्

athāstramarisaṅghaghnaṃ tvāṣṭramabhyasyadarjunaḥ |
tato rūpasahasrāṇi prādurāsanpṛthakpṛthak

अर्जुनप्रतिरूपैस्तैर्नानारूपैर्विमोहिताः ।
अन्योन्येनार्जुनं मत्वा स्वमात्मानं च जघ्निरे

arjunapratirūpaistairnānārūpairvimohitāḥ |
anyonyenārjunaṃ matvā svamātmānaṃ ca jaghnire

अयमर्जुनोऽयं गोविन्द इमौ पाण्डवयादवौ ।
इति ब्रुवाणाः संमूढा जघ्नुरन्योन्यमाहवे

ayamarjuno'yaṃ govinda imau pāṇḍavayādavau |
iti bruvāṇāḥ saṃmūḍhā jaghnuranyonyamāhave

अन्योन्यं समरे जघ्नुस्तावका भरतर्षभ ।
मोहिताः परमास्त्रेण क्षयं जग्मुः परस्परम्

anyonyaṃ samare jaghnustāvakā bharatarṣabha |
mohitāḥ paramāstreṇa kṣayaṃ jagmuḥ parasparam

रुधिरोक्षितगात्रास्ते प्रेक्षमाणः परस्परम् ।
अशोभन्त रणे योधाः पुष्पिता इव किंशुकाः

rudhirokṣitagātrāste prekṣamāṇaḥ parasparam |
aśobhanta raṇe yodhāḥ puṣpitā iva kiṃśukāḥ

रुधिरोत्पीडनास्ते तु रुधिरेण समुक्षिताः ।
चन्दनस्य रसेनेव व्यभ्राजन्त रणाजिरे

rudhirotpīḍanāste tu rudhireṇa samukṣitāḥ |
candanasya raseneva vyabhrājanta raṇājire

ततः प्रसह्य बीभत्सुर्व्याक्षिपद्गाण्डिवं धनुः ।
न्यहनत्ताञ्छरैस्तीक्ष्णैस्तमः सूर्य इवांशुभिः

tataḥ prasahya bībhatsurvyākṣipadgāṇḍivaṃ dhanuḥ |
nyahanattāñcharaistīkṣṇaistamaḥ sūrya ivāṃśubhiḥ

हतावशिष्टास्ते भूयः परिवार्य धनञ्जयम् ।
साश्वध्वजरथं चक्रुरदृश्यं शरवृष्टिभिः

hatāvaśiṣṭāste bhūyaḥ parivārya dhanañjayam |
sāśvadhvajarathaṃ cakruradṛśyaṃ śaravṛṣṭibhiḥ

ततः शरसहस्राणि तैर्विमुक्तानि भस्मसात् ।
कृत्वा तदस्त्रं तान्वीराननयद्यमसादनम्

tataḥ śarasahasrāṇi tairvimuktāni bhasmasāt |
kṛtvā tadastraṃ tānvīrānanayadyamasādanam

अथ प्रहस्य बीभत्सुर्ललित्थान्मालवानपि ।
मावेल्लकांस्त्रिगर्तांश्च यौधेयांश्चार्दयच्छरैः

atha prahasya bībhatsurlalitthānmālavānapi |
māvellakāṃstrigartāṃśca yaudheyāṃścārdayaccharaiḥ

ते हन्यमाना वीरेण क्षत्रियाः कालचोदिताः ।
व्यसृजञ्छरजालानि पार्थे नानाविधानि च

te hanyamānā vīreṇa kṣatriyāḥ kālacoditāḥ |
vyasṛjañcharajālāni pārthe nānāvidhāni ca

न ध्वजो नार्जुनस्तत्र न रथो न च केशवः ।
प्रत्यदृश्यत घोरेण शरवर्षेण संवृतः

na dhvajo nārjunastatra na ratho na ca keśavaḥ |
pratyadṛśyata ghoreṇa śaravarṣeṇa saṃvṛtaḥ

ततस्ते लब्धलक्षत्वादन्योन्यमभिचुक्रुशुः ।
हतौ कृष्णाविति प्रीत्या वासांस्यादुधुवुस्तदा

tataste labdhalakṣatvādanyonyamabhicukruśuḥ |
hatau kṛṣṇāviti prītyā vāsāṃsyādudhuvustadā

भेरीमृदङ्गशङ्खांश्च दध्मुर्वीराः सहस्रशः ।
सिंहनादरवांश्चोग्रांश्चक्रिरे तत्र मारिष

bherīmṛdaṅgaśaṅkhāṃśca dadhmurvīrāḥ sahasraśaḥ |
siṃhanādaravāṃścogrāṃścakrire tatra māriṣa

ततः प्रसिष्विदे कृष्णः खिन्नश्चार्जुनमब्रवीत् ।
क्वासि पार्थ न पश्यामि कच्चिज्जीवसि शत्रुहन्

tataḥ prasiṣvide kṛṣṇaḥ khinnaścārjunamabravīt |
kvāsi pārtha na paśyāmi kaccijjīvasi śatruhan

तस्य तद्भाषितं श्रुत्वा त्वरमाणो धनञ्जयः ।
वायव्यास्त्रेण तैरस्तां शरवृष्टिमपाहरत्

tasya tadbhāṣitaṃ śrutvā tvaramāṇo dhanañjayaḥ |
vāyavyāstreṇa tairastāṃ śaravṛṣṭimapāharat

ततः संशप्तकव्रातान्साश्वद्विपरथायुधान् ।
उवाह भगवान्वायुः शुष्कपर्मचयानिव

tataḥ saṃśaptakavrātānsāśvadviparathāyudhān |
uvāha bhagavānvāyuḥ śuṣkaparmacayāniva

उह्यमानास्तु ते राजन्बह्वशोभन्त वायुना ।
प्रडीनाः पक्षिणः काले वृक्षेभ्य इव मारिष

uhyamānāstu te rājanbahvaśobhanta vāyunā |
praḍīnāḥ pakṣiṇaḥ kāle vṛkṣebhya iva māriṣa

तांस्तथा व्याकुलीकृत्य त्वरमाणो धनञ्जयः ।
जघान निशितैर्बाणैः सहस्राणि शतानि च

tāṃstathā vyākulīkṛtya tvaramāṇo dhanañjayaḥ |
jaghāna niśitairbāṇaiḥ sahasrāṇi śatāni ca

शिरांसि भल्लैरहरद्बाहूनपि च सायुधान् ।
हस्तिहस्तोपमांश्चोरूञ्शरैरुर्व्यामपातयत्

śirāṃsi bhallairaharadbāhūnapi ca sāyudhān |
hastihastopamāṃścorūñśarairurvyāmapātayat

पृष्ठच्छिन्नान्विचरणान्विमस्तकदृगङ्गुलीन् ।
नानाङ्गावयवैर्हीनांश्चकारारीन्धनञ्जयः

pṛṣṭhacchinnānvicaraṇānvimastakadṛgaṅgulīn |
nānāṅgāvayavairhīnāṃścakārārīndhanañjayaḥ

गन्धर्वनगराकारान्विधिवत्कल्पितान्रथान् ।
शरैर्विशकलीकुर्वंश्चक्रे व्यश्वरथद्विपान्

gandharvanagarākārānvidhivatkalpitānrathān |
śarairviśakalīkurvaṃścakre vyaśvarathadvipān

मुण्डतालवनानीव तत्रतत्र चकाशिरे ।
छिन्ना रथध्वजव्राताः केचित्तत्र क्वचित्क्वचित्

muṇḍatālavanānīva tatratatra cakāśire |
chinnā rathadhvajavrātāḥ kecittatra kvacitkvacit

सोत्तरायुधिनो नागाः सपताकाङ्कुशध्वजाः ।
पेतुः शक्राशनिहता द्रुमवन्त इवाचलाः

sottarāyudhino nāgāḥ sapatākāṅkuśadhvajāḥ |
petuḥ śakrāśanihatā drumavanta ivācalāḥ

चामरापीडकवचाः स्रस्तान्त्रनयनास्तथा ।
सारोहास्तुरगाः पेतुः पार्तबाणहताः क्षितौ

cāmarāpīḍakavacāḥ srastāntranayanāstathā |
sārohāsturagāḥ petuḥ pārtabāṇahatāḥ kṣitau

विप्रविद्धासिनाराचाश्छिन्नवर्मर्ष्टिशक्तयः ।
पत्तयश्चिन्नवर्माणः कृपणाः शेरते हताः

vipraviddhāsinārācāśchinnavarmarṣṭiśaktayaḥ |
pattayaścinnavarmāṇaḥ kṛpaṇāḥ śerate hatāḥ

तैर्हतैर्हन्यमानैश्च पतद्भिः पतितैरपि ।
भ्रमद्भिर्निष्टनद्भिश्च क्रूरमायोधनं बभौ

tairhatairhanyamānaiśca patadbhiḥ patitairapi |
bhramadbhirniṣṭanadbhiśca krūramāyodhanaṃ babhau

रजश्च चाप्यभवद्दुर्गा कबन्धशतसङ्कुला ॥
तद्बभौ रौद्रबीभत्सं बीभत्सोर्यानमाहवे ।

rajaśca cāpyabhavaddurgā kabandhaśatasaṅkulā ||
tadbabhau raudrabībhatsaṃ bībhatsoryānamāhave |

आक्रीडमिव रुद्रस्य घ्नतः कालात्यये पशून् ॥
कते वध्यमानाः पार्थेन व्याकुलाश्वरथद्विपाः ।

ākrīḍamiva rudrasya ghnataḥ kālātyaye paśūn ||
kate vadhyamānāḥ pārthena vyākulāśvarathadvipāḥ |

तमेवाभिमुखाः क्षीणाः शक्रस्यातिथितां गताः ॥
सा भूमीर्भरतश्रेष्ठ निहतैस्तैर्महारथैः ।

tamevābhimukhāḥ kṣīṇāḥ śakrasyātithitāṃ gatāḥ ||
sā bhūmīrbharataśreṣṭha nihataistairmahārathaiḥ |

आस्तीर्णा सम्बभौ सर्वा प्रेतीभूतैः समन्ततः ॥
एतस्मिन्नन्तरे चैव प्रमत्ते सव्यसाचिनि ।

āstīrṇā sambabhau sarvā pretībhūtaiḥ samantataḥ ||
etasminnantare caiva pramatte savyasācini |

व्यूढानीकस्ततो द्रोणो युधिष्ठिरमुपाद्रवत् ॥
तं प्रत्यगृह्णंस्त्वरिता व्यूढानीकाः प्रहारिणः ।

vyūḍhānīkastato droṇo yudhiṣṭhiramupādravat ||
taṃ pratyagṛhṇaṃstvaritā vyūḍhānīkāḥ prahāriṇaḥ |

युधिष्ठिरं परीप्सन्तस्तदासीत्तुमुलं महत्

yudhiṣṭhiraṃ parīpsantastadāsīttumulaṃ mahat