अध्याय 20: द्रोण का गरुड़व्यूह और घमासान युद्ध

परिणाम्य निशां तां तु भारद्वाजो महारथः ।
उक्त्वा सुबहु राजेन्द्र वचनं वै सुयोधनम्

pariṇāmya niśāṃ tāṃ tu bhāradvājo mahārathaḥ |
uktvā subahu rājendra vacanaṃ vai suyodhanam

विधाय गोप्तॄन्पार्थस्य संशप्तकगणैः सह ।
निष्क्रान्ते च तदा पार्थे संशप्तकवधं प्रति

vidhāya goptṝnpārthasya saṃśaptakagaṇaiḥ saha |
niṣkrānte ca tadā pārthe saṃśaptakavadhaṃ prati

व्यूढानीकस्ततो द्रोणः पाण्डवानां महाचमूम् ।
अभ्ययाद्भरतश्रेष्ठ धर्मराजजिघृक्षया

vyūḍhānīkastato droṇaḥ pāṇḍavānāṃ mahācamūm |
abhyayādbharataśreṣṭha dharmarājajighṛkṣayā

व्यूढां दृष्ट्वा सुपर्णेन भारद्वाजस्य तां चमूम् ।
व्यूहेन मण्डलार्धेन प्रत्यव्यूहद्युधिष्ठिरः

vyūḍhāṃ dṛṣṭvā suparṇena bhāradvājasya tāṃ camūm |
vyūhena maṇḍalārdhena pratyavyūhadyudhiṣṭhiraḥ

मुखं त्वासीत्सुपर्णस्य भारद्वाजो महारथः ।
शिरो दुर्योधनो राजा सोदर्यैः सानुगैर्वृतः

mukhaṃ tvāsītsuparṇasya bhāradvājo mahārathaḥ |
śiro duryodhano rājā sodaryaiḥ sānugairvṛtaḥ

चक्षुषी कृतवर्माऽऽसीद्गौतमश्चास्यतां वरः

cakṣuṣī kṛtavarmā''sīdgautamaścāsyatāṃ varaḥ

भूतशर्मा क्षेमशर्मा करकाक्षश्च वीर्यवान् ।
कलिङ्गाः सिंहलाः प्राच्याः शूरा भीरा दशेरकाः

bhūtaśarmā kṣemaśarmā karakākṣaśca vīryavān |
kaliṅgāḥ siṃhalāḥ prācyāḥ śūrā bhīrā daśerakāḥ

शका यवनकाम्भोजास्तथा हंसपथाश्च ये ।
ग्रीवायां शूरसेनाश्च दरन्दा मद्रकेकयाः ।
गजाश्वरथपत्त्योघास्तस्थुः परमदंशिताः

śakā yavanakāmbhojāstathā haṃsapathāśca ye |
grīvāyāṃ śūrasenāśca darandā madrakekayāḥ |
gajāśvarathapattyoghāstasthuḥ paramadaṃśitāḥ

भूरिश्रवास्तथा शल्यः सोमदत्तश्च बाह्लिकः ।
अक्षौहिण्या वृता वीरा दक्षिणं पार्श्वमास्थिताः

bhūriśravāstathā śalyaḥ somadattaśca bāhlikaḥ |
akṣauhiṇyā vṛtā vīrā dakṣiṇaṃ pārśvamāsthitāḥ

विन्दानुविन्दावावन्त्यौ काम्भोजश्च सुदक्षिणः ।
वामं पार्श्वं समाश्रित्य द्रोणपुत्राग्रतः स्थिताः

vindānuvindāvāvantyau kāmbhojaśca sudakṣiṇaḥ |
vāmaṃ pārśvaṃ samāśritya droṇaputrāgrataḥ sthitāḥ

पृष्ठे कलिङ्गाः साम्बष्ठा मागधाः पौण्ड्रमद्रकाः ।
गान्धाराः शकुनाः प्राच्याः पार्वतीया वसातयः

pṛṣṭhe kaliṅgāḥ sāmbaṣṭhā māgadhāḥ pauṇḍramadrakāḥ |
gāndhārāḥ śakunāḥ prācyāḥ pārvatīyā vasātayaḥ

पुच्छे वैकर्तनः कर्णः सपुत्रज्ञातिबान्धवः ।
महत्या सेनया तस्थौ नानाजनपदोत्थया

pucche vaikartanaḥ karṇaḥ saputrajñātibāndhavaḥ |
mahatyā senayā tasthau nānājanapadotthayā

जयद्रथो भीमरथः सम्पातिर्ऋषभो जयः ।
भूमिञ्जयो वृषक्राथो नैषधश्च महाबलः

jayadratho bhīmarathaḥ sampātirṛṣabho jayaḥ |
bhūmiñjayo vṛṣakrātho naiṣadhaśca mahābalaḥ

वृता बलेन महता ब्रह्मलोकपरिष्कृताः ।
व्यूहस्योरसि ते राजन्स्थिता युद्धविशारदाः

vṛtā balena mahatā brahmalokapariṣkṛtāḥ |
vyūhasyorasi te rājansthitā yuddhaviśāradāḥ

द्रोणेन विहितो व्यूहः पदात्यश्वरथद्विपैः ।
वातोद्धूतार्णवाकारः प्रनृत्त इव लक्ष्यते

droṇena vihito vyūhaḥ padātyaśvarathadvipaiḥ |
vātoddhūtārṇavākāraḥ pranṛtta iva lakṣyate

तस्य पक्षप्रपक्षेभ्यो निष्पतन्ति युयुत्सवः ।
सविद्युत्स्तनिता मेघाः सर्वदिग्भ्यः इवोष्णगे

tasya pakṣaprapakṣebhyo niṣpatanti yuyutsavaḥ |
savidyutstanitā meghāḥ sarvadigbhyaḥ ivoṣṇage

तस्य प्राग्ज्योतिषो मध्ये विधिवत्कल्पितं गजम् ।
आस्थितः शुशुभे राजन्नंशुमानुदये यथा

tasya prāgjyotiṣo madhye vidhivatkalpitaṃ gajam |
āsthitaḥ śuśubhe rājannaṃśumānudaye yathā

माल्यदामवता राजञ्श्वेतच्छत्रेण धार्यता ।
कृत्तिकायोगयुक्तेन पौर्णमास्यामिवेन्दुना

mālyadāmavatā rājañśvetacchatreṇa dhāryatā |
kṛttikāyogayuktena paurṇamāsyāmivendunā

नीलाञ्जनचयप्रख्यो मदान्धो द्विरदो बभौ ।
अतिवृष्टो महामेघैर्यथा स्यात्पर्वतो महान्

nīlāñjanacayaprakhyo madāndho dvirado babhau |
ativṛṣṭo mahāmeghairyathā syātparvato mahān

नानानृपतिभिर्वीरै र्विविधायुधभूषणैः ।
समन्वितः पार्वतीयैः शक्रो देवगणैरिव

nānānṛpatibhirvīrai rvividhāyudhabhūṣaṇaiḥ |
samanvitaḥ pārvatīyaiḥ śakro devagaṇairiva

ततो युधिष्ठिरः प्रेक्ष्य व्यूहं तमतिमानुषम् ।
अजय्यमरिभिः सङ्ख्ये पार्षतं वाक्यमब्रवीत्

tato yudhiṣṭhiraḥ prekṣya vyūhaṃ tamatimānuṣam |
ajayyamaribhiḥ saṅkhye pārṣataṃ vākyamabravīt

ब्राह्मणस्य वशं नाहमियामद्य यथा प्रभो ।
पारावतसवर्णाश्व तथा नीतिर्विधीयताम्

brāhmaṇasya vaśaṃ nāhamiyāmadya yathā prabho |
pārāvatasavarṇāśva tathā nītirvidhīyatām

द्रोणस्य यतमानस्य वशं नैष्यसि सुव्रत ।
अहमावारयिष्यामि द्रोणमद्य सहानुगम्

droṇasya yatamānasya vaśaṃ naiṣyasi suvrata |
ahamāvārayiṣyāmi droṇamadya sahānugam

मयि जीवति कौरव्य नोद्वेगं कर्तुमर्हसि ।
न हि शक्तो रणे द्रोणो विजेतुं मां कथञ्चन

mayi jīvati kauravya nodvegaṃ kartumarhasi |
na hi śakto raṇe droṇo vijetuṃ māṃ kathañcana

एवमुक्त्वा किरन्बाणान्द्रुपदस्य सुतो बली ।
पारावतसवर्णाश्वः स्वयं द्रोणमुपाद्रवत्

evamuktvā kiranbāṇāndrupadasya suto balī |
pārāvatasavarṇāśvaḥ svayaṃ droṇamupādravat

अनिष्टदर्शनं दृष्ट्वा धृष्टद्युम्नमवस्थितम् ।
क्षणेनैवाभवद्द्रोणो नातिहृष्टमना इव

aniṣṭadarśanaṃ dṛṣṭvā dhṛṣṭadyumnamavasthitam |
kṣaṇenaivābhavaddroṇo nātihṛṣṭamanā iva

स हि जातो महाराज द्रोणस्य निधनं प्रति

sa hi jāto mahārāja droṇasya nidhanaṃ prati

मर्त्यधर्मतया तस्माद्भारद्वाजो व्यमुह्यत ।
नाशकत्तत्र तत्किञ्चिदनीकं प्रतिवीक्षितुम्

martyadharmatayā tasmādbhāradvājo vyamuhyata |
nāśakattatra tatkiñcidanīkaṃ prativīkṣitum

ततः किरन्निषूंस्तीक्ष्णान्द्रुपदस्य वरूथिनीम् ।
भराद्वाजो ययौ तूर्णं पार्षतं वर्जयन्युधि ।
द्रुपदस्य महत्सैन्यं दारयामास ब्राह्मणः

tataḥ kiranniṣūṃstīkṣṇāndrupadasya varūthinīm |
bharādvājo yayau tūrṇaṃ pārṣataṃ varjayanyudhi |
drupadasya mahatsainyaṃ dārayāmāsa brāhmaṇaḥ

तं तु सम्प्रेक्ष्य पुत्रस्ते दुर्मुखः शत्रुकर्षणः ।
प्रियं चिकीर्षुर्द्रोणस्य धृष्टद्युम्नमवारयत्

taṃ tu samprekṣya putraste durmukhaḥ śatrukarṣaṇaḥ |
priyaṃ cikīrṣurdroṇasya dhṛṣṭadyumnamavārayat

स सम्प्रहारस्तुमुलः सुघोरः समपद्यत ।
पार्षतस्य च शूरस्य दुर्मुखस्य च भारत

sa samprahārastumulaḥ sughoraḥ samapadyata |
pārṣatasya ca śūrasya durmukhasya ca bhārata

पार्षतः शरजालेन क्षिप्रं प्रच्छाद्य दुर्मुखम् ।
भारद्वाजं शरौघेण महता समवारयत्

pārṣataḥ śarajālena kṣipraṃ pracchādya durmukham |
bhāradvājaṃ śaraugheṇa mahatā samavārayat

द्रोणावारितं दृष्ट्वा भृशायस्तस्तवात्मजः ।
नानालिङ्गैः शरव्रातैः पार्षतं सममोहयत्

droṇāvāritaṃ dṛṣṭvā bhṛśāyastastavātmajaḥ |
nānāliṅgaiḥ śaravrātaiḥ pārṣataṃ samamohayat

तयोर्विषक्तयोः सङ्ख्ये पाञ्चाल्यकुरुमुख्ययोः ।
द्रोणो यौधिष्ठिरं सैन्यं बहुधा व्यधमच्छरैः

tayorviṣaktayoḥ saṅkhye pāñcālyakurumukhyayoḥ |
droṇo yaudhiṣṭhiraṃ sainyaṃ bahudhā vyadhamaccharaiḥ

अनिलेन यथाऽभ्राणि विच्छिन्नानि समन्ततः ।
तथा पार्थस्य सैन्यानि विच्छिन्नानि क्वचित्क्वचित्

anilena yathā'bhrāṇi vicchinnāni samantataḥ |
tathā pārthasya sainyāni vicchinnāni kvacitkvacit

मुहूर्तमिव तद्युद्धमासीन्मधुरदर्शनम् ।
तत उन्मत्तवद्राजन्निर्मर्यादमवर्तत

muhūrtamiva tadyuddhamāsīnmadhuradarśanam |
tata unmattavadrājannirmaryādamavartata

नैव खं न दिशो भूमिर्बभासे न च भास्करः ।
नैव स्वे न परे राजन्नाज्ञायन्त परस्परम् ।
अनुमानेन संज्ञाभिर्युद्धं तत्समवर्तत

naiva khaṃ na diśo bhūmirbabhāse na ca bhāskaraḥ |
naiva sve na pare rājannājñāyanta parasparam |
anumānena saṃjñābhiryuddhaṃ tatsamavartata

चूडामणिषु निष्केषु भूषणेष्वपि वर्मसु ।
तेषामादित्यवर्णाभा रश्मयः प्रचकाशिरे

cūḍāmaṇiṣu niṣkeṣu bhūṣaṇeṣvapi varmasu |
teṣāmādityavarṇābhā raśmayaḥ pracakāśire

तत्प्रकीर्णपताकानां रथवारणवाजिनाम् ।
बलाकाशबलाभ्रामं ददृशे रूपमाहवे

tatprakīrṇapatākānāṃ rathavāraṇavājinām |
balākāśabalābhrāmaṃ dadṛśe rūpamāhave

नरानेव नरा जघ्नरुदग्राश्च हया हयान् ।
रथांश्च रथिनो जघ्नुर्वारणा वरवारणान्

narāneva narā jaghnarudagrāśca hayā hayān |
rathāṃśca rathino jaghnurvāraṇā varavāraṇān

समुच्छ्रितपताकानां गजानां परमद्विपैः ।
क्षणेन तुमुलो घोरः सङ्ग्रामः समपद्यत

samucchritapatākānāṃ gajānāṃ paramadvipaiḥ |
kṣaṇena tumulo ghoraḥ saṅgrāmaḥ samapadyata

तेषां संसक्तगात्राणां कर्षतामितरेतरम् ।
दन्तसङ्घातसङ्घर्षात्सधूमोऽग्निरजायत

teṣāṃ saṃsaktagātrāṇāṃ karṣatāmitaretaram |
dantasaṅghātasaṅgharṣātsadhūmo'gnirajāyata

विप्रकीर्णपताकास्ते विषाणजनिताग्नयः ।
बभूवुः खं समासाद्य सविद्युत इवाम्बुदाः

viprakīrṇapatākāste viṣāṇajanitāgnayaḥ |
babhūvuḥ khaṃ samāsādya savidyuta ivāmbudāḥ

विक्षिपद्भिर्नदद्भिश्च निपतद्भिश्च वारणैः ।
सम्बभूव मही कीर्णा मेघैर्द्यौरिव वार्षिकी

vikṣipadbhirnadadbhiśca nipatadbhiśca vāraṇaiḥ |
sambabhūva mahī kīrṇā meghairdyauriva vārṣikī

तेषामाहन्यमानानां बाणतोमरऋष्टिभिः ।
वारणानां रवो जज्ञे मेघानामिव सम्पुवे

teṣāmāhanyamānānāṃ bāṇatomaraṛṣṭibhiḥ |
vāraṇānāṃ ravo jajñe meghānāmiva sampuve

तोमराभिहताः केचिद्बाणैश्च परमद्विपाः ।
वित्रेसुः सर्वनागानां शब्दमेवापरेऽसृजन्

tomarābhihatāḥ kecidbāṇaiśca paramadvipāḥ |
vitresuḥ sarvanāgānāṃ śabdamevāpare'sṛjan

विषाणाभिहताश्चापि केचित्तत्र गजा गजैः ।
चक्रुरार्तस्वनं घोरमुत्पातजलदा इव

viṣāṇābhihatāścāpi kecittatra gajā gajaiḥ |
cakrurārtasvanaṃ ghoramutpātajaladā iva

प्रतीपाः क्रियमाणाश्च वारणा वरवारणैः ।
उन्मथ्य पुनराजग्मुः प्रेरिताः परमाङ्कुशैः

pratīpāḥ kriyamāṇāśca vāraṇā varavāraṇaiḥ |
unmathya punarājagmuḥ preritāḥ paramāṅkuśaiḥ

महामात्रैर्महामात्रास्ताडिताः शरतोमरैः ।
गजेभ्यः पृथिवीं जग्मुर्मुक्तप्रहरणाङ्कुशाः

mahāmātrairmahāmātrāstāḍitāḥ śaratomaraiḥ |
gajebhyaḥ pṛthivīṃ jagmurmuktapraharaṇāṅkuśāḥ

निर्मनुष्याश्च मातङ्गा विनदन्तस्ततस्ततः ।
छिन्नाभ्राणीव सम्पेतुः सम्प्रविश्य परस्परम्

nirmanuṣyāśca mātaṅgā vinadantastatastataḥ |
chinnābhrāṇīva sampetuḥ sampraviśya parasparam

हतान्परिवहन्तश्च पतितान्पतितायुधान् ।
दिशो जग्मुर्महानागाः केचिदेकचरा इव

hatānparivahantaśca patitānpatitāyudhān |
diśo jagmurmahānāgāḥ kecidekacarā iva

ताडितास्ताड्यमानाश्च तोमरर्ष्टिपरश्वथैः ।
पेतुरार्तस्वनं कृत्वा तदा विशसने गजाः

tāḍitāstāḍyamānāśca tomararṣṭiparaśvathaiḥ |
peturārtasvanaṃ kṛtvā tadā viśasane gajāḥ

तेषां शैलोपमैः कायैर्निपतद्भिः समन्ततः ।
आहता सहसा भूमिश्चकम्पे च ननाद च

teṣāṃ śailopamaiḥ kāyairnipatadbhiḥ samantataḥ |
āhatā sahasā bhūmiścakampe ca nanāda ca

सादितैः सगजारोहैः सपताकैः समन्ततः ।
मातङ्गैः शुशुभे भूमिर्विकीर्णैरिव पर्वतैः

sāditaiḥ sagajārohaiḥ sapatākaiḥ samantataḥ |
mātaṅgaiḥ śuśubhe bhūmirvikīrṇairiva parvataiḥ

गजस्थाश्च महामात्रा निर्भिन्नहृदया रणे ।
रथिभिः पातिता भल्लैर्विकीर्णाङ्कुशतोमराः

gajasthāśca mahāmātrā nirbhinnahṛdayā raṇe |
rathibhiḥ pātitā bhallairvikīrṇāṅkuśatomarāḥ

क्रौञ्चवद्विनदन्तोऽन्ये नाराचाभिहता गजाः ।
परान्स्वांश्चापि मृद्गन्तः परिपेतुर्दिशो दश

krauñcavadvinadanto'nye nārācābhihatā gajāḥ |
parānsvāṃścāpi mṛdgantaḥ paripeturdiśo daśa

गजाश्वरथयोधानां शरीरौघसमावृता ।
बभूव पृथिवी राजन्मांसशोणितकर्दमा

gajāśvarathayodhānāṃ śarīraughasamāvṛtā |
babhūva pṛthivī rājanmāṃsaśoṇitakardamā

प्रमथ्य च विषाणाग्रैः समुत्क्षिप्ताश्च वारणैः ।
सचक्राश्च विचक्राश्च रथैरेव महारथाः

pramathya ca viṣāṇāgraiḥ samutkṣiptāśca vāraṇaiḥ |
sacakrāśca vicakrāśca rathaireva mahārathāḥ

रथाश्च रथिभिर्हीना निर्मनुष्याश्च वाजिनः ।
हतारोहाश्च मातङ्गा दिशो जग्मुर्भयातुराः

rathāśca rathibhirhīnā nirmanuṣyāśca vājinaḥ |
hatārohāśca mātaṅgā diśo jagmurbhayāturāḥ

जघानात्र पिता पुत्रं पुत्रश्च पितरं तथा ।
इत्यासीत्तुमुलं युद्धं न प्राज्ञायत किञ्चन

jaghānātra pitā putraṃ putraśca pitaraṃ tathā |
ityāsīttumulaṃ yuddhaṃ na prājñāyata kiñcana

आगुल्फेभ्योऽवसीदन्ते नरा लोहितकर्दमैः ।
दीप्यमानैः परिक्षिप्ता दावैरिव महाद्रुमाः

āgulphebhyo'vasīdante narā lohitakardamaiḥ |
dīpyamānaiḥ parikṣiptā dāvairiva mahādrumāḥ

शोणितैः सिच्यमानानि वस्त्राणि कवचानि च ।
छत्राणि च पताकाश्च सर्वं रक्तमदृश्यत

śoṇitaiḥ sicyamānāni vastrāṇi kavacāni ca |
chatrāṇi ca patākāśca sarvaṃ raktamadṛśyata

हयौघाश्च रथौघाश्च नरौघाश्च निपातिताः ।
संक्षुण्णाः पुनरावृत्य बहुधा रथनेमिभिः

hayaughāśca rathaughāśca naraughāśca nipātitāḥ |
saṃkṣuṇṇāḥ punarāvṛtya bahudhā rathanemibhiḥ

सगजौघमहावेगः परासुनरशैवलः ।
रथौघतुमुलावर्तः प्रबभौ सैन्यसागरः

sagajaughamahāvegaḥ parāsunaraśaivalaḥ |
rathaughatumulāvartaḥ prababhau sainyasāgaraḥ

तं वाहनमहानौभिर्योधा जयधनैषिणः ।
अवगाह्याथ मज्जन्तो नैव मोहं प्रचक्रिरे

taṃ vāhanamahānaubhiryodhā jayadhanaiṣiṇaḥ |
avagāhyātha majjanto naiva mohaṃ pracakrire

शरवर्षाभिवृष्टेषु योधेष्वञ्चितलक्ष्मसु ।
न तेष्वचित्ततां लेभे कश्चिदाहतलक्षणः

śaravarṣābhivṛṣṭeṣu yodheṣvañcitalakṣmasu |
na teṣvacittatāṃ lebhe kaścidāhatalakṣaṇaḥ

वर्तमाने तथा युद्धे घोररूपे भयङ्करे ।
मोहयित्वा परान्द्रोणो युधिष्ठिरमुपाद्रवत्

vartamāne tathā yuddhe ghorarūpe bhayaṅkare |
mohayitvā parāndroṇo yudhiṣṭhiramupādravat